Utworzenie getta warszawskiego

2 października 1940 roku gubernator dystryktu warszawskiego Ludwig Fischer podpisał zarządzenie o utworzeniu w Warszawie „żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej” (Jüdischer Wohnbezirk). Wszyscy Żydzi mieszkający w mieście albo do niego przybywający mieli zamieszkać w wyznaczonej części dzielnicy północnej, a Polacy mieszkający w jej granicach mieli się z niej wyprowadzić. Do zarządzenia dołączono listę ulic granicznych. Za jego wykonanie odpowiadali przewodniczący Rady Żydowskiej Adam Czerniaków i komisaryczny burmistrz miasta Julian Kulski. W ten sposób powstało getto warszawskie, największe getto w okupowanej Europie, w którym w 1941 roku stłoczono ponad 400 tysięcy ludzi.

W wielu kalendariach pod datą 3 października podaje się, że warszawskim Żydom nakazano przenieść się do getta. Zarządzenie Fischera nosi jednak datę 2 października, a mieszkańcom ogłoszono je dopiero dziesięć dni później. Pod 31 października niektóre zestawienia podają z kolei, że władze dystryktu przeniosły do gett wszystkich warszawskich Żydów. W rzeczywistości 31 października był pierwotnym terminem zakończenia przeprowadzek. Przesunięto go na 15 listopada, a getto zamknięto w nocy z 15 na 16 listopada 1940 roku. Obie daty dotyczą więc jednego procesu, który trwał sześć tygodni.

Żydzi Warszawy pod okupacją

Przed wojną Warszawa była największym skupiskiem Żydów w Europie. W 1938 roku mieszkało w niej około 368 tysięcy Żydów, mniej więcej 30 procent ludności miasta. Większość żyła w dzielnicy północnej, na Muranowie, Nalewkach i sąsiednich ulicach, gdzie zabudowa była najgęstsza w mieście. Podczas oblężenia we wrześniu 1939 roku ta część Warszawy bardzo ucierpiała od bombardowań. Po kapitulacji i wkroczeniu Niemców 1 października 1939 roku zaczęły się prześladowania: bicie i upokarzanie na ulicach, obcinanie bród, łapanki do pracy, rabunek mieszkań i sklepów.

Na początku października 1939 roku zastępca dowódcy Einsatzgruppe IV Josef Meisinger nakazał Adamowi Czerniakowowi, którego we wrześniu prezydent Stefan Starzyński mianował komisarycznym prezesem Gminy Żydowskiej, utworzyć 24-osobową radę starszych, Judenrat. Według niemieckiego spisu z 28 października 1939 roku w Warszawie mieszkało 359 827 Żydów. Ich liczba szybko rosła, bo Niemcy kierowali do Generalnego Gubernatorstwa Żydów wysiedlanych z ziem wcielonych do Rzeszy, a do stolicy napływali uchodźcy z mniejszych miejscowości. Do października 1940 roku przybyło ich około 90 tysięcy.

Przepisy wydawane od jesieni 1939 roku odbierały Żydom kolejne prawa. Po utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa wprowadzono dla nich przymus pracy, zablokowano konta bankowe i ograniczono posiadanie gotówki do 2000 złotych, żydowskie firmy oddano pod zarząd komisaryczny. Od 1 grudnia 1939 roku Żydzi od 10. roku życia musieli nosić opaski z gwiazdą Dawida. W styczniu 1940 roku zamknięto synagogi, zakazano Żydom korzystania z kolei, potem wstępu do parków i na reprezentacyjne ulice. Od września 1940 roku mogli jeździć tylko oznaczonymi tramwajami „Nur für Juden”.

Od „obszaru zagrożonego tyfusem” do muru

Niemcy próbowali stworzyć getto w Warszawie już jesienią 1939 roku. 4 listopada 1939 roku oficer SS Bernhard Baatz polecił Judenratowi, powołując się na rozkaz komendanta wojskowego miasta, przesiedlić w ciągu trzech dni wszystkich Żydów na wyznaczone ulice dzielnicy północnej. Czerniaków interweniował u komendanta Warszawy gen. Neumanna-Neurodego i zdołał rozkaz odwrócić. Wkrótce jednak przy wylotach niektórych ulic dzielnicy pojawiły się zasieki z drutu kolczastego i tablice zakazujące wstępu niemieckim żołnierzom.

Pretekstem do odgrodzenia dzielnicy stało się zagrożenie epidemią. Niemiecka propaganda przedstawiała Żydów jako roznosicieli chorób, a zwłaszcza tyfusu plamistego. W marcu 1940 roku na ulicach granicznych dzielnicy północnej stanęły dwujęzyczne tablice: „Seuchensperrgebiet. Nur Durchfahrt gestattet” – „Obszar zagrożony tyfusem. Dozwolony tylko przejazd”. W ostatniej dekadzie marca, w dniach poprzedzających Wielkanoc i w czasie świąt, przez miasto przeszła fala antyżydowskich zajść, nazywanych pogromem wielkanocnym. Grupy chuliganów, w tym młodzież ze skrajnie nacjonalistycznych środowisk, wybijały szyby, rabowały żydowskie sklepy oraz mieszkania i biły przechodniów z opaskami, a większość mieszkańców miasta przyglądała się temu biernie. Według większości historyków zajścia były inspirowane przez okupanta. Niemcy filmowali te sceny, a potem przedstawiali mur jako ochronę Żydów przed Polakami. Prasa polskiego podziemia zajścia potępiła.

27 marca 1940 roku Judenrat otrzymał mapę „obszaru zamkniętego z powodu zarazy” i rozkaz wzniesienia murów w zaznaczonych miejscach. Żydom oświadczono, że mury są po to, „aby Żydów bronić przed ekscesami”. Budowa ruszyła 1 kwietnia. Czerniaków próbował ją opóźniać, powołując się na trudności techniczne i brak pieniędzy, ale 9 kwietnia Niemcy zagrozili mu aresztowaniem. Mury, których koszt musiała ponieść gmina żydowska, w większości stanęły do czerwca 1940 roku. Na kilka miesięcy władze wstrzymały jednak plany getta. Przez krótki czas rozważano skupienie wszystkich Żydów Gubernatorstwa w dystrykcie lubelskim, nawiązując do planu Nisko, a latem 1940 roku, po klęsce Francji, w Berlinie liczono na wywiezienie Żydów na Madagaskar. Wobec trwającej wojny z Wielką Brytanią, która panowała na morzach, projekt okazał się nierealny i w sierpniu prace nad gettem wznowiono.

Sprawami przesiedleń kierował w urzędzie gubernatora Fischera Wydział Przesiedleń, utworzony w styczniu 1940 roku pod kierunkiem SA-Standartenführera Waldemara Schöna, dawnego współpracownika Fischera i Hansa Franka. 13 września 1940 roku Frank wydał rozporządzenie o ograniczeniach pobytu w Generalnym Gubernatorstwie, które pozwalało władzom dystryktów wyznaczać miejsca zamieszkania dla określonych grup ludności. Na jego podstawie Fischer podpisał zarządzenie z 2 października.

Ogłoszenie w Jom Kipur

Treść zarządzenia przez dziesięć dni nie trafiła do mieszkańców. Ogłoszono ją w sobotę 12 października 1940 roku przez uliczne megafony. Tego dnia przypadał Jom Kipur, Dzień Pojednania, najważniejsze święto żydowskiego roku, w którym Żydzi poszczą i modlą się od zmierzchu do zmierzchu, choć publiczne modlitwy były od stycznia zakazane. Wielu historyków uważa, że Niemcy wybrali tę datę celowo, tak jak w innych miejscach ogłaszali dotkliwe zarządzenia w żydowskie święta. 15 października plan getta wraz z listą ulic granicznych opublikował wydawany przez okupanta „Nowy Kurier Warszawski”.

Granice nie były ostateczne. Przez kolejne tygodnie Niemcy je zmieniali, a polski Zarząd Miejski i Judenrat zabiegały o włączenie lub wyłączenie poszczególnych ulic i domów. Zarządowi chodziło o to, by z dzielnicy wysiedlić jak najmniej Polaków, Judenratowi o to, by obszar getta był jak największy i obejmował fabryki, warsztaty i szpitale. Czerniaków liczył jeszcze, że „dzielnica żydowska” pozostanie otwarta. Ostatecznie getto objęło obszar od placu Grzybowskiego, ulic Złotej i Siennej na południu po Stawki i Dziką na północy, z Muranowem i Nalewkami w środku. Poza nim zostały między innymi gmach sądów przy ulicy Leszno, więzienie Pawiak, które stało się niemiecką enklawą wewnątrz getta, i kościół ewangelicko-reformowany z jego szpitalem.

Sześć tygodni przeprowadzek

W drugiej połowie października Warszawa przeżyła największą w swoich dziejach wędrówkę ludności w granicach miasta. Ze swoich mieszkań musiało się wyprowadzić około 113 tysięcy Polaków z obszaru getta i około 138 tysięcy Żydów z pozostałych dzielnic, łącznie mniej więcej ćwierć miliona ludzi. Do tego dochodziło około 700 folksdojczów, przenoszonych do dzielnicy niemieckiej. Lokatorów zmieniło ponad 11,5 tysiąca mieszkań zajmowanych dotąd przez Polaków w granicach getta i około 13 tysięcy mieszkań żydowskich w innych częściach miasta. Ludzie wymieniali się mieszkaniami przez ogłoszenia i pośredników, wozili meble na wózkach i ręcznych taczkach, płacili łapówki za przydział lokalu. Wielu Żydów, wysiedlanych z lepszych dzielnic, straciło przy tym większość dobytku i warsztaty pracy, a biedota i uchodźcy trafiali do przepełnionych noclegowni.

Pierwotny termin przeprowadzek upływał 31 października. Pod koniec miesiąca władze przesunęły go do 15 listopada. Żydzi do ostatniej chwili nie wiedzieli, czy dzielnica zostanie zamknięta. Wielu wierzyło, że będzie to tylko obszar wyznaczonego zamieszkania, z którego da się wychodzić do pracy i po zakupy, jak w przedwojennych żydowskich dzielnicach.

Zamknięcie getta

W nocy z 15 na 16 listopada 1940 roku, w sobotę, bramy getta zamknięto. Część źródeł podaje datę 15 listopada, jednak zarządzenie weszło w życie o północy i dla mieszkańców pierwszym dniem w zamkniętej dzielnicy była sobota 16 listopada. „Szabatowy dzień, w którym utworzono getto, był straszny. Ulica nie wiedziała, że getto zostanie zamknięte, dlatego spadło ono na ludzi jak grom z jasnego nieba” – zapisał historyk Emanuel Ringelblum. Nauczyciel Chaim Aron Kapłan notował, że ludzie położyli się spać w żydowskiej dzielnicy, a następnego ranka obudzili się w zamkniętym getcie.

Tego samego dnia niemiecka policja zaczęła wyłapywać Żydów, którzy zostali po „aryjskiej stronie”. Do getta odstawiono w ten sposób ponad 11 tysięcy osób. Zamknięto i opróżniono kilka tysięcy żydowskich sklepów poza jego granicami. Mur, wysoki na około trzy metry i zwieńczony drutem kolczastym, ciągnął się na długości około 18 kilometrów. W listopadzie 1940 roku do getta prowadziły 22 bramy, strzeżone przez policję niemiecką, Policję Polską Generalnego Gubernatorstwa, zwaną granatową, i żydowskich porządkowych. Wyjść można było tylko z przepustką albo w kolumnie roboczej.

Na początku 1941 roku getto zajmowało około 307 hektarów. Według Muzeum Pamięci Holokaustu Stanów Zjednoczonych prawie 30 procent mieszkańców Warszawy stłoczono na 2,4 procent powierzchni miasta. Zamieszkało w nim ponad 400 tysięcy ludzi, przeciętnie siedem lub więcej osób w jednej izbie, w dzielnicy niemal całkowicie pozbawionej zieleni. Zgodnie z zasadą obowiązującą w niemieckich gettach administrację wewnątrz murów powierzono Judenratowi, który odpowiadał za mieszkania, zaopatrzenie, opiekę społeczną, szpitale i dostarczanie robotników. Porządku pilnowała utworzona na rozkaz Niemców Żydowska Służba Porządkowa pod komendą Józefa Szeryńskiego, licząca w chwili zamknięcia getta około 1700 funkcjonariuszy. Nadzór nad dzielnicą sprawował urząd Schöna, a od maja 1941 roku komisarz dzielnicy żydowskiej Heinz Auerswald.

W getcie znalazło się także od dwóch do pięciu tysięcy chrześcijan, w większości katolików, których niemieckie przepisy rasowe uznały za Żydów. Wielu z nich uważało się za Polaków. Polskie podziemie potępiało zbrodnie okupanta, ale wobec samego getta postawy Polaków były różne. Byli ludzie, którzy pomagali, przemycali żywność i ukrywali uciekinierów, i tacy, którzy na krzywdzie sąsiadów zarabiali, jak szmalcownicy czyhający na Żydów po aryjskiej stronie. Ringelblum zanotował jesienią 1940 roku, że wśród Polaków „nieliczni współczują, większość jest obojętna”.

Miejsce w wojnie

Getto warszawskie nie było pierwszym w okupowanej Polsce. Pierwsze, w Piotrkowie Trybunalskim, powstało w październiku 1939 roku, a wiosną 1940 roku Niemcy zamknęli getto w Łodzi. Warszawa stała się jednak największym z nich i wzorem dla kolejnych. W marcu 1941 roku Niemcy utworzyli getto krakowskie i getta w innych miastach Gubernatorstwa.

Getto okazało się więzieniem, w którym ludzie umierali z głodu i chorób. Oficjalne przydziały żywności były skrajnie niskie, a gdy Schön na przełomie 1940 i 1941 roku niemal odciął dostawy, życie zależało od przemytu, który prowadzili dorośli i dzieci przez mur i bramy. Przyszły epidemie tyfusu plamistego, który posłużył Niemcom za pretekst do zamknięcia dzielnicy, a w praktyce szerzył się właśnie z powodu przeludnienia i głodu. Według szacunków historyków w getcie zmarło z głodu i chorób od 83 do 92 tysięcy osób, przy czym latem 1941 roku umierało ponad 5 tysięcy ludzi miesięcznie. Od jesieni 1941 roku za wyjście z getta w Generalnym Gubernatorstwie groziła kara śmierci. W getcie działało jednocześnie podziemne archiwum Oneg Szabat Ringelbluma, szkoły, biblioteki, teatry i domy sierot, wśród nich prowadzony przez Janusza Korczaka.

22 lipca 1942 roku Niemcy rozpoczęli wielką akcję deportacyjną. Następnego dnia Czerniaków, który nie chciał wydawać na śmierć dzieci, odebrał sobie życie. Do 21 września 1942 roku z placu przeładunkowego, Umschlagplatzu, wywieziono do obozu zagłady w Treblince i zamordowano tam około 250–265 tysięcy Żydów, zależnie od przyjętych wyliczeń. W getcie pozostało kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Gdy 19 kwietnia 1943 roku Niemcy przystąpili do jego likwidacji, Żydowska Organizacja Bojowa i Żydowski Związek Wojskowy podjęły walkę. Powstanie w getcie trwało blisko miesiąc. 16 maja 1943 roku Niemcy wysadzili Wielką Synagogę na Tłomackiem, a dzielnicę, którą Fischer wydzielił zarządzeniem z 2 października 1940 roku, zrównali z ziemią. Łączną liczbę ofiar getta warszawskiego szacuje się na około 400 tysięcy ludzi.