Powstanie Służby Zwycięstwu Polski

W nocy z 26 na 27 września 1939 roku, w Warszawie od blisko dwóch tygodni okrążonej przez Wehrmacht i dzień przed podpisaniem kapitulacji, grupa oficerów pod kierunkiem gen. bryg. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego założyła tajną organizację wojskową. Nazwano ją Służbą Zwycięstwu Polski (SZP). Podstawą jej działania było pełnomocnictwo dowódcy Armii „Warszawa” gen. Juliusza Rómmla, który przekazał Tokarzewskiemu otrzymaną od Naczelnego Wodza władzę „prowadzenia dalszej walki o utrzymanie niepodległości i całości granic”. Miasto kapitulowało, ale część jego obrońców nie zamierzała iść do niewoli ani uznać klęski za ostateczną. SZP przetrwała pod tą nazwą niespełna dwa miesiące, lecz to od niej wywodzi się Związek Walki Zbrojnej, a potem Armia Krajowa. Dlatego 27 września uważa się dziś za dzień narodzin Polskiego Państwa Podziemnego.

Miasto bez wyjścia

Ostatnie dni września były dla stolicy najcięższe od początku wojny. Od połowy miesiąca Warszawa była okrążona, bombardowana i ostrzeliwana, a 25 września przeżyła najcięższy nalot. Brakowało wody, prądu i amunicji, w szpitalach i piwnicach leżały dziesiątki tysięcy rannych. Bitwa nad Bzurą była przegrana, a 17 września do Polski wkroczyła Armia Czerwona. Prezydent, rząd i Naczelny Wódz marszałek Edward Rydz-Śmigły przekroczyli granicę rumuńską i zostali tam internowani. Na tle tego rozpadu Warszawa była jednym z ostatnich miejsc, w których nadal działało polskie dowództwo, a także władze cywilne z prezydentem miasta Stefanem Starzyńskim i Komitetem Obywatelskim przedstawicieli stronnictw.

26 września gen. Rómmel, po naradach z wojskowymi i cywilami, zdecydował o rozpoczęciu rozmów o kapitulacji. Wtedy też zapadła decyzja, która miała przedłużyć walkę na lata. Wieczorem przyleciał do miasta mjr Edmund Galinat, wysłannik Naczelnego Wodza, który przywiózł upoważnienie do tworzenia tajnej organizacji wojskowej. Inicjatywa dowództwa obrony stolicy zbiegła się z tym mandatem.

Generał spod Bzury

Wybór dowódcy nie był przypadkowy. Michał Tokarzewski, urodzony w 1893 roku we Lwowie, w młodości działał w Związku Walki Czynnej i PPS – Frakcji Rewolucyjnej, walczył w Legionach i Polskiej Organizacji Wojskowej, a w listopadzie 1918 roku poprowadził odsiecz dla walczącego Lwowa. W wojsku II Rzeczypospolitej doszedł do stopnia generała brygady i dowództwa okręgów korpusów w Grodnie, Lwowie i Toruniu. Miał więc za sobą doświadczenie konspiracji z czasów zaborów, którego brakowało większości młodszych oficerów.

We wrześniu 1939 roku dowodził grupą operacyjną swojego imienia w Armii „Pomorze”, z którą walczył nad Bzurą. Po klęsce przebił się przez Puszczę Kampinoską do Warszawy i został zastępcą gen. Rómmla. Tu znalazła go decyzja o tworzeniu konspiracji.

Pełnomocnictwo Rómmla

Rozkaz, który Tokarzewski otrzymał od Rómmla, był krótki i miał ogromny zasięg. Rómmel przekazywał w nim „dane mi przez Naczelnego Wodza w porozumieniu z rządem pełnomocnictwo dowodzenia w wojnie z najazdem na obszarze całego Państwa”, z zadaniem „prowadzenia dalszej walki o utrzymanie niepodległości i całości granic”. Nie chodziło więc o lokalną grupę oporu w jednym mieście, lecz o organizację, która miała objąć cały kraj, obie strefy okupacji, i działać w imieniu państwa.

Jeszcze tej samej nocy, kilka godzin po otrzymaniu rozkazu, Tokarzewski zaprzysiągł pierwszych oficerów, którzy mieli stworzyć dowództwo organizacji. Wśród założycieli Instytut Pamięci Narodowej wymienia m.in. Tadeusza Kruka-Strzeleckiego i Franciszka Niepokólczyckiego; zastępcą dowódcy został Galinat. Wybranych oficerów zwolniono z obowiązku pójścia do niewoli, by stali się kadrą konspiracji. W kolejnych dniach przysięgę składali następni – wśród nich 28 września płk Leopold Okulicki, późniejszy ostatni komendant główny AK.

Tokarzewski występował pod pseudonimami, m.in. „Stolarski”. Dowództwo przybrało układ znany z wojska: obok dowódcy i jego zastępców powstały oddziały – organizacyjny, wywiadowczy, operacyjny, kwatermistrzowski, łączności, propagandy i finansowy. Na początku października do SZP dołączył płk dypl. Stefan Rowecki, dowódca Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej, który uniknął niewoli i wrócił do stolicy. Został zastępcą Tokarzewskiego i szefem sztabu. W terenie tworzono dowództwa wojewódzkie: warszawskie, lubelskie, łódzkie, kieleckie i krakowskie.

Wojsko i państwo w konspiracji

SZP nie miała być wyłącznie organizacją bojową. Jej twórcy chcieli skupić w niej wysiłek całego narodu w walce o odzyskanie niepodległości w granicach sprzed wojny, a według pierwszych dokumentów miała ona odtworzyć i zreorganizować armię, a także tworzyć w kraju ośrodki tymczasowej władzy. Historyk Waldemar Grabowski zwraca uwagę, że jej struktura była przedłużeniem obrony Warszawy: odpowiednikiem Dowódcy Obrony Warszawy był Dowódca SZP, cywilnego komisarza obrony miasta – komisarz cywilny SZP (początkowo był nim wciąż Starzyński), a Komitetu Obywatelskiego – Główna Rada Polityczna SZP. Od początku istniały więc dwa piony: wojskowy i cywilny.

Tokarzewski wiedział, że społeczeństwo obwinia za klęskę wrześniową obóz sanacyjny, a nowe władze emigracyjne będą się go wystrzegać. Choć sam wywodził się z kręgu Józefa Piłsudskiego, szukał więc oparcia w przedwojennej opozycji. Do Głównej Rady Politycznej, powołanej 10 października, weszli przedstawiciele Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Narodowego i Stronnictwa Ludowego (źródła różnią się co do czwartego ugrupowania: część wymienia Stronnictwo Demokratyczne, część Stronnictwo Pracy); zabrakło w niej sanacyjnego Obozu Zjednoczenia Narodowego. SZP podporządkowała się nowemu rządowi RP, powołanemu 30 września w Paryżu.

SZP nie była zresztą jedyną organizacją konspiracyjną. Jesienią 1939 roku w całym kraju spontanicznie powstawały dziesiątki organizacji: tworzone przez oficerów, kombatantów, harcerzy, partie polityczne czy lokalne środowiska, często słabo zakonspirowane. Brakowało też zawodowych kadr, a spośród oficerów, którzy uniknęli niewoli, niektórzy – jak mówił Tokarzewski – „jak diabeł święconej wody bali się konspiracji”. Nie chodziło o lęk przed niebezpieczeństwem, lecz o przekonanie, że walka bez munduru nie przystoi żołnierzowi, a jedyne honorowe wyjście to niewola albo przedostanie się do armii odtwarzanej na Zachodzie. Budowa podziemnego wojska wymagała przełamania i tych oporów, i braku pieniędzy, broni oraz doświadczenia w walce z niemiecką i sowiecką policją polityczną.

Nieufność Paryża

Nowe władze RP na uchodźstwie, z premierem i wkrótce Naczelnym Wodzem gen. Władysławem Sikorskim na czele, tworzyli politycy dawnej opozycji antysanacyjnej. Z ich perspektywy organizacja kierowana przez generała związanego z obozem piłsudczykowskim, powołana z upoważnienia Rydza-Śmigłego, budziła podejrzenia. Otoczenie Sikorskiego, zwłaszcza Stanisław Kot, zarzucało SZP, że może posłużyć do odbudowy wpływów sanacji. Nieufność pogłębił raport o powstaniu organizacji, który Tokarzewski wysłał za granicę i który trafił najpierw do internowanego Rydza-Śmigłego. Sikorski uznał to za brak lojalności wobec siebie. Także emisariusze części innych organizacji konspiracyjnych, którzy docierali do Francji, oceniali Tokarzewskiego krytycznie.

Rząd zdecydował się więc podporządkować konspirację wojskową bezpośrednio sobie i oddzielić ją od pionu politycznego. W listopadzie 1939 roku SZP przekształcono w Związek Walki Zbrojnej, kierowany z Francji przez gen. Kazimierza Sosnkowskiego. Struktury założone przez Tokarzewskiego i jego oficerów przejęła nowa organizacja.

Co wyrosło z SZP

Na razie jednak, w ostatnich godzinach obrony Warszawy, nikt nie znał dalszych losów konspiracji. Następnego dnia, 28 września, podpisano kapitulację, a od 29 września z miasta wychodziły kolumny jego obrońców. Część z nich nie poszła do niewoli, lecz zeszła do podziemia; część broni ukrytej we wrześniu trafiła później do rąk żołnierzy konspiracji.

Okupacja szybko pokazała, w jakich warunkach przyjdzie działać konspiracji. Za Wehrmachtem weszły do Polski Einsatzgruppen, które w operacji „Tannenberg” z gotowymi listami nazwisk wyłapywały polską warstwę przywódczą. Od pierwszych dni października grupy te działały w Warszawie, aresztując zakładników i przedstawicieli inteligencji. 27 października gestapo zatrzymało Starzyńskiego, który zginął w niemieckim więzieniu lub obozie. Młoda organizacja od początku musiała więc działać pod fałszywymi nazwiskami i z fałszywymi dokumentami, w świecie, w którym każde aresztowanie mogło pociągnąć za sobą następne.

Tokarzewski kierował SZP do końca 1939 roku. Po utworzeniu ZWZ wyznaczono go na komendanta obszaru okupacji sowieckiej ze siedzibą we Lwowie, ale w marcu 1940 roku, w drodze tam, został aresztowany przez NKWD przy przekraczaniu linii demarkacyjnej. Kierownictwo podziemnego wojska pod okupacją niemiecką przejął Rowecki, od czerwca 1940 roku komendant główny ZWZ, a od lutego 1942 roku – Armii Krajowej. Przez ZWZ–AK przeszło w czasie wojny według szacunków IPN około 450 tysięcy ludzi.

Z zawiązanej w oblężonej Warszawie organizacji wyrosła cała konstrukcja Polskiego Państwa Podziemnego: armia podporządkowana legalnemu rządowi, oddzielna administracja cywilna i reprezentacja stronnictw politycznych. Nie miało ono odpowiednika w żadnym innym okupowanym kraju Europy. Dlatego dzień powstania SZP obchodzi się dziś w Polsce jako Dzień Polskiego Państwa Podziemnego.