Japończycy zajmują Nanning

24 listopada 1939 roku oddziały japońskiej 5 Dywizji generała porucznika Hitoshiego Imamury wdarły się do Nanningu, największego miasta południowej części prowincji Kuangsi, i do wieczora opanowały je całe. Japońska Cesarska Kwatera Główna ogłosiła jego zdobycie jako wielki sukces. Dziewięć dni wcześniej, 15 listopada, japońskie wojska wylądowały na wybrzeżu Zatoki Tonkińskiej i w ciągu niewiele ponad tygodnia przeszły około 150 kilometrów w głąb lądu. Celem operacji nie było samo miasto, lecz droga, która przez nie prowadziła: szosa łącząca Nanning z granicą Indochin Francuskich. Japonia, przekonana, że wojna w Europie zwiąże ręce Francji i Wielkiej Brytanii, postanowiła przeciąć jedną z ostatnich dróg, którymi rząd Czang Kaj-szeka dostawał broń, paliwo i sprzęt z zagranicy.

W Chinach walki, które się wtedy zaczęły i trwały do lutego 1940 roku, nazywa się bitwą w południowym Kuangsi (桂南會戰, Guinan huizhan). Japończycy nazywali samo natarcie na miasto operacją Nanning (南寧作戦, Nannei sakusen) i zamykali je 1 grudnia 1939 roku.

Droga przez Indochiny

Po upadku Szanghaju, Nankinu, Kantonu i Wuhanu w latach 1937–1938 rząd chiński, przeniesiony do Chongqingu, stracił niemal wszystkie porty. Pomoc z zagranicy mogła docierać do niego tylko trzema drogami: przez Azję Środkową ze Związku Radzieckiego, nową Drogą Birmańską z Rangunu, otwartą na przełomie 1938 i 1939 roku, oraz przez francuskie Indochiny. Ta ostatnia była najważniejsza. Towary wyładowane w Hajfongu szły albo koleją przez Hanoi do Kunmingu w prowincji Junnan, albo koleją do Lạng Sơn, a stamtąd ciężarówkami przez graniczną przełęcz Zhennanguan, Longzhou i Nanning w głąb Chin. Według japońskiego rozpoznania we wrześniu 1939 roku przez Indochiny przeszło około 12,5 tysiąca z około 14,7 tysiąca ton zaopatrzenia, które dotarło do Chin z zagranicy, czyli około 85 procent. Japońskie opracowania podają też, że od 1938 roku przewozy na tej trasie wzrosły mniej więcej czterokrotnie.

Tokio od miesięcy naciskało na Paryż, by zamknął granicę. Francuzi jesienią 1938 roku formalnie ograniczyli tranzyt broni, ale ruch w praktyce trwał, bo zależało na nim także amerykańskim i brytyjskim kupcom. Rozmowy dyplomatyczne niczego nie dały. Już wiosną 1939 roku japońska marynarka, która w lutym zajęła wyspę Hajnan i zbudowała tam bazy, proponowała desant na wybrzeże Kuangsi i zajęcie Nanningu. Chciała nie tylko przeciąć szosę, lecz także zbudować w Kuangsi lotniska, z których samoloty mogłyby bombardować kolej junnańską i Drogę Birmańską.

Armia lądowa początkowo nie chciała o tym słyszeć, bo całą uwagę skupiała na granicy radzieckiej i walkach nad Chałchin-Goł. Klęska w Mongolii zmieniła układ sił w sztabie generalnym. Nowy szef wydziału operacyjnego, generał major Kyōji Tominaga, poparł plan marynarki, a do jego wykonania wyznaczono 5 Dywizję, jedną z najlepszych w armii, którą wcześniej przewidywano jako posiłki dla frontu mongolskiego. Wybuch wojny w Europie przesądził sprawę. Rząd Nobuyukiego Abe zapowiedział 4 września, że Japonia nie będzie się mieszać do wojny w Europie i skupi się na zakończeniu „incydentu chińskiego”. Francja i Wielka Brytania, zajęte Niemcami, nie mogły teraz bronić swoich interesów na Dalekim Wschodzie, a operacja w pobliżu francuskiej granicy, wcześniej odkładana z obawy przed konfliktem międzynarodowym, stała się możliwa. 23 września w Nankinie powstało dowództwo Ekspedycyjnej Armii Chińskiej pod generałem Toshizō Nishio, którego szefem sztabu został generał Seishirō Itagaki. 16 października Cesarska Kwatera Główna poleciła mu wspólnie z marynarką „szybko przeciąć linię zaopatrzenia nieprzyjaciela wzdłuż drogi Nanning–Longzhou”. Termin wyznaczono na połowę listopada.

Na wieść o tym, że Japonia szykuje uderzenie na zachód, w Chinach ożywiły się nastroje. Kilka tygodni wcześniej chińska 9 Strefa Wojenna odparła japońskie natarcie na Changsha, co Chongqing świętował jako wielkie zwycięstwo, a na konferencji wojskowej w Nanyue pod koniec października Czang Kaj-szek zapowiedział przejście od obrony do działań zaczepnych.

Desant w zatoce Qinzhou

Do operacji wyznaczono 5 Dywizję z dwiema brygadami piechoty, 9 generała majora Genshichiego Oikawy i 21 generała majora Masao Nakamury, oraz Tajwańską Brygadę Mieszaną generała majora Sadashichiego Shiody. Całością kierował dowódca japońskiej 21 Armii w Kantonie, generał porucznik Rikichi Andō. Wspierały ich okręty 5 Floty (w listopadzie przemianowanej na 2 Flotę Ekspedycyjną w Chinach) i samoloty 3 Połączonej Grupy Lotniczej marynarki, według chińskich szacunków także lotniskowiec. Chińskie źródła oceniają siły japońskie na około 30 tysięcy żołnierzy, ponad 70 okrętów i transportowców i około stu samolotów.

Po stronie chińskiej wybrzeża i południowego Kuangsi broniła 16 Grupa Armii, złożona z dywizji kuangsyjskich, łącznie według chińskich danych około 60 tysięcy ludzi rozproszonych na wielkim obszarze. Kuangsi było twierdzą tak zwanej kliki kuangsyjskiej, generałów Li Zongrena i Bai Chongxiego, dawnych rywali Czang Kaj-szeka, którzy od 1937 roku walczyli z Japonią po jego stronie. Gdy przyszło uderzenie, dowództwo w regionie było praktycznie nieobecne. Bai Chongxi, szef kwatery polowej w Guilinie, wyjechał do Chongqingu na plenum Kuomintangu, dowódca 16 Grupy Armii Xia Wei przebywał na pogrzebie matki, a dowódca 4 Strefy Wojennej Zhang Fakui siedział w odległym Shaoguan w Guangdongu.

Konwój wypłynął z zatoki Sanya na Hajnanie 13 listopada. 14 listopada część okrętów zaatakowała pozornie Beihai, a w nocy i rankiem 15 listopada główne siły zaczęły lądować na brzegach zatoki Qinzhou, pod Longmen i w rejonie Fangchenggangu. Pogoda była zła, morze wzburzone, i chińscy obrońcy nie spodziewali się desantu. Bataliony, które broniły brzegu, ustąpiły po krótkiej walce, a słabo wyszkolona chińska Nowa 19 Dywizja rozpadła się. 17 listopada brygada tajwańska zajęła Qinzhou, gdzie 20 listopada przeniósł się sztab 21 Armii.

Marsz na Nanning

5 Dywizja ruszyła na północ trzema kolumnami wzdłuż szosy z Qinzhou do Nanningu. Chińczycy niszczyli drogę i cofali się, a Japończycy szli szybko, często przez górzysty, pokryty lasem teren, w którym miejscowi przewodnicy pokazywali im ścieżki. 21 listopada czołowe oddziały stanęły na południowym brzegu rzeki Yong, szerokiej w tym miejscu na około 250 metrów, która opływa Nanning od południa. Chińskie dowództwo zdążyło jedynie przerzucić do miasta część kuangsyjskiej 135 Dywizji, a na przedpola 170 Dywizję i pułk z 200 Dywizji. Chongqing, zaskoczony, dopiero 16 listopada odesłał Bai Chongxiego do Kuangsi i oddał mu pod rozkazy 5 Korpus generała Du Yuminga, jedyną chińską jednostkę z czołgami, która jechała koleją z Hunanu.

W nocy z 23 na 24 listopada Japończycy sforsowali rzekę. Żołnierze przepłynęli ją wpław i zabrali z drugiego brzegu chińskie łodzie, którymi przeprawiono kolejne oddziały. Według japońskich relacji obrońcy kilkadziesiąt razy kontratakowali przyczółek w nocnych walkach wręcz. Chińskie źródła podają jednak, że w nocy dowódca jednego z pułków 135 Dywizji bez rozkazu wycofał dwa pułki z pozycji nad rzeką i miasto od frontu zostało właściwie bez obrony. 24 listopada brygada Nakamury od południowego wschodu i oddziały Oikawy od zachodu weszły do Nanningu i zajęły budynki dowództwa i urzędów. Przez dwa kolejne dni oczyszczały miasto i zajmowały okoliczne wzgórza. 25 listopada pod Ertangiem, na północny wschód od miasta, przez dwa dni broniły się 170 Dywizja i pułk z 200 Dywizji, którego dowódca poległ. Była to najcięższa walka od chwili desantu, ale nie zatrzymała Japończyków. 26 listopada Andō przekazał Imamurze dowództwo nad wszystkimi siłami w Kuangsi i wrócił do Kantonu.

Japończycy szli dalej na północ, ku górom, które zamykają dolinę Nanningu. 1 grudnia zdobyli przełęcz Gaofeng, a 4 grudnia przełęcz Kunlun (Kunlunguan) na drodze do Binyang i Liuzhou. Tu się zatrzymali i przeszli do obrony. Według japońskiego bilansu do 1 grudnia stracili 145 zabitych i 315 rannych, a na polu walki naliczyli 6125 ciał chińskich żołnierzy i wzięli 664 jeńców. Chińscy historycy uważają, że straty japońskie zaniżono. W Nanningu Japończycy zdobyli zapasy przeznaczone na front: setki ton ołowiu, cyny i bawełny, węgiel i żelazo.

Kunlun i Longzhou

Japończycy mieli nadzieję, że zajęcie Kuangsi skłoni Li Zongrena i Bai Chongxiego, od dawna skonfliktowanych z Czang Kaj-szekiem, do zerwania z rządem w Chongqingu. Imamura wysłał do nich 10 grudnia otwarty list z propozycją „współpracy”. Bez skutku. Czang Kaj-szek uznał odzyskanie Nanningu za sprawę pierwszorzędną i ściągnął do Kuangsi wojska z kilku prowincji, według japońskich szacunków kilkanaście dywizji, około 150 tysięcy ludzi. 18 grudnia, w ramach chińskiej ofensywy zimowej, 5 Korpus Du Yuminga uderzył na przełęcz Kunlun. Walki o nią trwały do 31 grudnia, kiedy Chińczycy ją odbili. Poległ w nich generał Nakamura, a jego brygada poniosła ciężkie straty. Chiny okrzyknęły Kunlun jednym ze swoich największych zwycięstw w tej wojnie.

W tym samym czasie, w drugiej połowie grudnia, oddział Oikawy dotarł do Longzhou i granicznej przełęczy Zhennanguan, by przechwycić towary zgromadzone na drodze z Indochin. Zniszczył zdobyte ciężarówki i paliwo, bo nie miał ich czym wywieźć, i wrócił pod Nanning. Japończycy odpowiedzieli na Kunlun posiłkami. Pod koniec stycznia i na początku lutego 1940 roku, z udziałem dywizji gwardii i brygady z 18 Dywizji, rozbili Chińczyków pod Binyang. Front ustabilizował się na północ od Nanningu, który pozostał w rękach japońskich.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Nanningu nie odcięło Chin od Indochin całkowicie, bo kolej z Hajfongu do Kunmingu dalej działała, ale zamknęło najkrótszą drogę z wybrzeża do Kuangsi i środkowych Chin i zmusiło Chongqing do przerzucenia na południe wojsk, których potrzebował gdzie indziej. Japonia otrzymała też lotniska, z których mogła bombardować drogi do Junnanu. Rozstrzygnięcie przyszło jednak nie w Kuangsi, lecz w Europie. W czerwcu 1940 roku, po klęsce Francji, władze Indochin pod japońskim naciskiem zamknęły granicę z Chinami i wpuściły japońską komisję kontrolną, a w lipcu Wielka Brytania na trzy miesiące zamknęła Drogę Birmańską. We wrześniu 1940 roku Japonia weszła do północnych Indochin; atakiem na Lạng Sơn kierowała właśnie 5 Dywizja, która przyszła z Kuangsi. Gdy drogę przecięto u źródła, utrzymywanie Nanningu straciło sens. Pod koniec października 1940 roku Japończycy opuścili miasto, a chińska propaganda ogłosiła jego „odzyskanie”.

Operacja w Kuangsi była pierwszym krokiem Japonii na południe, ku europejskim koloniom w Azji Południowo-Wschodniej. Wkroczenie do północnych Indochin we wrześniu 1940 roku, a do południowych w lipcu 1941 roku sprowokowało amerykańskie embargo naftowe, które w grudniu 1941 roku doprowadziło do wojny na Pacyfiku. Po zamknięciu dróg przez Indochiny i, w 1942 roku, utracie Birmy Chiny zostały z jedyną drogą zaopatrzenia: mostem powietrznym nad Himalajami. Hitoshi Imamura dowodził później wojskami, które w 1942 roku zajęły Jawę, a potem 8 Armią Rejonową w Rabaulu.