Konferencja panamerykańska w Panamie

25 września 1939 roku w stolicy Panamy, mieście Panama, podsekretarz stanu Stanów Zjednoczonych Sumner Welles, przewodniczący delegacji amerykańskiej, wygłosił przemówienie na zjeździe ministrów spraw zagranicznych republik amerykańskich. Przedstawił plan, z którym Waszyngton przyjechał do Panamy: państwa obu Ameryk, wszystkie neutralne wobec wojny w Europie, miały wspólnie ogłosić, że wody przybrzeżne kontynentu muszą pozostać wolne od działań wojennych. Obrady trwały do 3 października i zakończyły się deklaracją panamską, która wyznaczyła wokół obu Ameryk strefę bezpieczeństwa szeroką na ogół na około 300 mil morskich.

Data 25 września, podawana w kronikach jako dzień otwarcia konferencji, wymaga uściślenia. Według amerykańskich dokumentów dyplomatycznych i Organizacji Państw Amerykańskich zjazd, oficjalnie nazwany pierwszym spotkaniem konsultacyjnym ministrów spraw zagranicznych republik amerykańskich, zebrał się 23 września. Wystąpienie Wellesa przypadło na 25 września, na pierwsze dni obrad.

Zaproszenia z 5 września

Konferencja była skutkiem dwóch wcześniejszych porozumień. Na konferencji w Buenos Aires w grudniu 1936 roku, otwartej przez Franklina Delano Roosevelta, republiki amerykańskie zobowiązały się do wzajemnych konsultacji, gdyby pokój na kontynencie był zagrożony. Deklaracja z Limy z grudnia 1938 roku dodała, że konsultacje mogą przybrać formę spotkania ministrów spraw zagranicznych zwołanego na wniosek którejkolwiek republiki. Była to część „polityki dobrego sąsiedztwa”, którą Roosevelt zastąpił dawne interwencje zbrojne Stanów Zjednoczonych w Ameryce Łacińskiej, a zarazem próba zbudowania wspólnego frontu wobec wpływów niemieckich i włoskich w regionie.

3 września 1939 roku, w dniu, w którym Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom, sekretarz stanu Cordell Hull zapytał rządy Argentyny, Brazylii, Chile, Kolumbii, Kuby, Meksyku, Panamy i Peru, czy przyłączą się do wspólnego wniosku o konsultacje. Wojna europejska stanowiła według Waszyngtonu „potencjalne zagrożenie dla pokoju półkuli zachodniej”. Odpowiedzi były przychylne i uzgodniono, że rząd Panamy zaprosi w imieniu dziewięciu państw, łącznie ze sobą i ze Stanami Zjednoczonymi, pozostałe dwanaście republik. Panamskie zaproszenia wysłano wieczorem 5 września, około 22.00. Niektóre zestawienia wymieniają wśród inicjatorów także Wenezuelę, ale amerykańskie dokumenty tego nie potwierdzają. Wenezuela była wśród zaproszonych, a jej minister spraw zagranicznych skarżył się, że nikt jej wcześniej nie zapytał o zdanie, i wątpił, czy konferencja tak szybko po wybuchu wojny ma sens. Ostatecznie wziął w niej udział.

Zjazd planowano na 21 września, ale na prośbę Waszyngtonu przesunięto go o dwa dni, by delegaci z dalszych krajów zdążyli dotrzeć. Porządek obrad, przygotowany w Departamencie Stanu i zatwierdzony przez radę Unii Panamerykańskiej, obejmował trzy sprawy: neutralność, ochronę pokoju na półkuli zachodniej i współpracę gospodarczą. Amerykańską delegacją kierował Welles, najbliższy Rooseveltowi znawca Ameryki Łacińskiej.

Obrady

Do Panamy przyjechali przedstawiciele wszystkich 21 republik obu Ameryk, od Meksyku po Argentynę. Kanada, która 10 września wypowiedziała wojnę Niemcom jako dominium brytyjskie, nie należała do systemu panamerykańskiego i nie była zaproszona. Niemiecki poseł w Panamie prosił o dopuszczenie niemieckich obserwatorów, ale rząd gospodarzy odmówił.

Państwa Ameryki Łacińskiej zdążyły już ogłosić neutralność, tak jak Argentyna, Brazylia i Meksyk 4 września i Stany Zjednoczone 5 września. Najbardziej niepokoiła je wojna na morzu. Pamiętały, że w latach 1914–1918 niemieckie okręty podwodne i rajdery oraz brytyjska blokada sparaliżowały ich handel z Europą. Teraz to się powtarzało. Zatopienie „Athenii” już pierwszego wieczoru wojny pokazało, że Niemcy nie zawahają się użyć okrętów podwodnych, a Wielka Brytania wprowadziła konwoje i kontrolę kontrabandy. W portach republik amerykańskich i holenderskiej Curaçao schroniło się około 80 niemieckich statków handlowych, których nie wypuszczały brytyjskie okręty.

Amerykanie przywieźli gotowy pomysł, oparty na patrolu neutralności, który US Navy prowadziła u wybrzeży Stanów Zjednoczonych i na Karaibach od pierwszych dni września. Republiki miały ogłosić pas wód wokół kontynentu, w którym strony wojujące nie mogą prowadzić działań wojennych, i patrolować go wspólnie lub osobno. Pomysł nie był nowy. W 1914 roku podobne propozycje wysuwały Argentyna i inne państwa Ameryki Południowej, na co powołała się później sama deklaracja. Nad szczegółami czuwał Departament Stanu: jego geograf obliczył zasięg strefy w milach morskich, a Welles przez cały czas uzgadniał z Waszyngtonem, jak potraktować internowane niemieckie statki. Waszyngton obawiał się, że pod osłoną strefy mogłyby one swobodnie pływać między portami obu Ameryk, a nawet zaopatrywać niemieckie okręty podwodne na jej skraju.

Brytyjczycy patrzyli na plan nieufnie. 27 września ambasador brytyjski w Waszyngtonie, lord Lothian, przypomniał Hullowi, że jego rząd stoi na straży zasady wolności mórz, z której strony wojujące korzystają na równi z neutralnymi. Hull odpowiedział, że republiki zwrócą się do walczących o poszanowanie strefy, a w razie jej naruszenia zbiorą się na naradę, ale nie przesądzą z góry, jakie podejmą kroki.

Deklaracja panamska

3 października ministrowie przyjęli akt końcowy. Welles meldował Rooseveltowi o „całkowitej harmonii” obrad. Najważniejsza była deklaracja panamska. Jej pierwszy punkt głosił, że republiki amerykańskie, dopóki zachowują neutralność, mają „przyrodzone prawo” do tego, by wody przyległe do kontynentu amerykańskiego, które uważają za mające dla nich pierwszorzędne znaczenie, były wolne od wszelkich wrogich aktów ze strony pozaamerykańskich państw wojujących, czy to z lądu, morza, czy z powietrza. Granicę strefy wyznaczono współrzędnymi. Linia biegła od granicy kanadyjsko-amerykańskiej nad Atlantykiem wokół całej Ameryki Łacińskiej po granicę z Kanadą nad Pacyfikiem, zwykle w odległości około 300 mil morskich od brzegu, a miejscami dalej. Wyłączono z niej wody Kanady i wody terytorialne europejskich kolonii w obu Amerykach. Republiki miały wspólnie zwrócić się do walczących o przestrzeganie strefy, naradzać się w razie jej naruszenia i strzec jej patrolami, każda osobno albo kilka razem.

Obok deklaracji panamskiej przyjęto ogólną deklarację neutralności republik amerykańskich, określającą wspólne zasady traktowania okrętów i statków walczących, w tym okrętów podwodnych, oraz internowania ich załóg. Utworzono międzyamerykański komitet neutralności złożony z siedmiu prawników, z siedzibą w Rio de Janeiro, i międzyamerykański komitet doradczy do spraw finansowych i gospodarczych w Waszyngtonie, który miał łagodzić skutki utraty rynków europejskich. Uchwalono też współpracę policji przeciw działalności wywrotowej agentów państw wojujących.

Znaczenie

Strefa bezpieczeństwa pozostała w dużej mierze na papierze. Wielka Brytania, Francja i Niemcy, do których republiki zwróciły się o jej poszanowanie, nie zgodziły się jej uznać bez zastrzeżeń. Wkrótce stało się jasne, że strefy nie da się obronić deklaracją. 30 września, zanim jeszcze konferencja się skończyła, niemiecki „pancernik kieszonkowy” „Admiral Graf Spee” zatopił u wybrzeży Brazylii pierwszy brytyjski statek. 13 grudnia 1939 roku stoczył u ujścia La Platy, w samym środku strefy, bitwę z trzema brytyjskimi krążownikami, a kilka dni później został zatopiony przez własną załogę u wybrzeży Urugwaju. 23 grudnia republiki amerykańskie wystosowały wspólny protest do obu stron, ale nic więcej nie zrobiły.

Konferencja miała jednak trwalsze skutki polityczne. Po raz pierwszy wszystkie republiki obu Ameryk wspólnie określiły swoje stanowisko wobec wojny światowej, a patrol neutralności, rozszerzony na wody Ameryki Łacińskiej, dawał Stanom Zjednoczonym pretekst do coraz dalszych rejsów US Navy na Atlantyku. W praktyce służyło to Wielkiej Brytanii: meldunki amerykańskich patroli pomagały Royal Navy przechwytywać niemieckie statki, które próbowały wrócić z Ameryki do Rzeszy. Po klęsce Francji i Holandii ministrowie spotkali się ponownie w Hawanie w lipcu 1940 roku i postanowili, że europejskie kolonie w obu Amerykach nie mogą przejść pod władzę innego mocarstwa spoza kontynentu, a w razie takiego zagrożenia republiki obejmą je wspólnym zarządem. Na trzecim spotkaniu, w Rio de Janeiro w styczniu 1942 roku, po ataku na Pearl Harbor, większość republik zerwała stosunki z państwami Osi. Spotkania konsultacyjne ministrów, zapoczątkowane w Panamie, stały się po wojnie jednym z organów Organizacji Państw Amerykańskich, utworzonej w 1948 roku.