Pierwszy niemiecki samolot zestrzelony przez Brytyjczyków

26 września 1939 roku nad środkową częścią Morza Północnego, między Szkocją a Skagerrakiem, niemieckie samoloty po raz pierwszy w tej wojnie zaatakowały główne siły brytyjskiej floty, Home Fleet. Najpierw nad okrętami pojawiły się trzy niemieckie łodzie latające Dornier Do 18. Myśliwce z lotniskowca HMS „Ark Royal” przepędziły je i jedną zestrzeliły. Był to pierwszy niemiecki samolot zestrzelony w tej wojnie przez brytyjskie lotnictwo, a w każdym razie pierwszy, którego zestrzelenie zostało bezspornie potwierdzone. Po południu nadleciały bombowce Luftwaffe. Jedna bomba otarła się o krążownik liniowy „Hood”, inna spadła tuż obok „Ark Royal”. Na tej podstawie niemiecka propaganda ogłosiła zatopienie lotniskowca, co szybko przerodziło się w jedną z najbardziej znanych kompromitacji ministerstwa Josepha Goebbelsa.

Ratowanie „Spearfisha”

24 września brytyjski okręt podwodny HMS „Spearfish”, patrolujący wody u wybrzeży Danii, został w rejonie ławicy Horns Rev ciężko uszkodzony bombami głębinowymi niemieckich okrętów. Wynurzył się i nie mógł się już zanurzyć, a do bazy w Rosyth miał kilkaset kilometrów. Admiralicja zdecydowała się go osłonić. 25 września na Morze Północne wyszły z bazy krążowniki i niszczyciele z ujścia Humber, a dalej na północy główne siły Home Fleet pod dowództwem admirała Charlesa Forbesa: pancerniki „Nelson” i „Rodney”, krążowniki liniowe „Hood” i „Renown”, lotniskowiec „Ark Royal” oraz krążowniki i niszczyciele eskorty.

Było to ryzykowne. „Ark Royal” już 14 września ledwie uniknął torped U-39, a od zatopienia „Courageousa” 17 września Admiralicja wiedziała, jak łatwo stracić lotniskowiec. Nikt jednak nie wiedział jeszcze, na ile groźne jest dla okrętów lotnictwo. Przed wojną zdania były podzielone: zwolennicy lotnictwa przekonywali, że bombowce zmiotą flotę z mórz, a admirałowie ufali artylerii przeciwlotniczej. Ten dzień był pierwszym sprawdzianem.

Skua i Dornier

Przed południem 26 września niemieckie łodzie latające z 2. eskadry 506. grupy lotnictwa przybrzeżnego (Küstenfliegergruppe 506), które patrolowały Morze Północne, wykryły brytyjską flotę i zaczęły ją śledzić. Około 11:00 z „Ark Royal” wystartowały pierwsze trzy samoloty Blackburn Skua z 803. dywizjonu lotnictwa marynarki (Fleet Air Arm), a po nich kolejne trójki. Skua był dwumiejscowym jednopłatowym bombowcem nurkującym, który pełnił też zadania myśliwca. Był wolny i niezbyt zwrotny, ale powolne Dorniery, uzbrojone w dwa karabiny maszynowe, były dla niego łatwą zdobyczą.

Dwie łodzie latające zostały uszkodzone i uciekły. Trzecią, oznaczoną M7+YK, zaatakowali porucznik B.S. McEwen i jego strzelec, podoficer B.M. Seymour. Uszkodzony Dornier wodował na północ od ławicy Great Fisher Bank. Czteroosobową załogę wziął do niewoli niszczyciel HMS „Somali”, a unoszący się na wodzie samolot zatopiono ogniem artyleryjskim. (W części źródeł pojawia się wzmianka, że jeden z lotników zmarł z ran, inne mówią o czterech jeńcach).

W Wielkiej Brytanii zestrzelenie ogłoszono jako pierwsze zwycięstwo brytyjskiego lotnictwa w tej wojnie. Muzeum RAF opisuje je ostrożniej: jako pierwszy samolot Luftwaffe zestrzelony w działaniach przeciw Wielkiej Brytanii. 20 września nad pograniczem francusko-niemieckim (według części źródeł w rejonie Akwizgranu, według innych na zachód od Saarbrücken) strzelec pokładowy lekkiego bombowca Fairey Battle z 88. dywizjonu RAF, sierżant F. Letchford, zgłosił zestrzelenie myśliwca Messerschmitt Bf 109, gdy niemieckie myśliwce zaatakowały jego klucz. Źródła różnią się co do tego, czy było to rzeczywiste zestrzelenie: część opracowań uznaje je za potwierdzone przez Francuzów, inne uważają je za pomyłkę. Bezsprzecznie pierwszy był zatem Dornier z 26 września. Trzeba też pamiętać, że „pierwszy” dotyczy tylko Brytyjczyków: polscy lotnicy zestrzeliwali niemieckie samoloty od 1 września, a francuscy od 8 września nad frontem zachodnim. RAF jako lotnictwo działające z Wielkiej Brytanii odniósł pierwsze zwycięstwo dopiero 8 października, gdy samolot Lockheed Hudson zestrzelił kolejnego Do 18.

Atak bombowców

Meldunki Dornierów sprowadziły nad flotę bombowce. Po południu nadleciały samoloty I. grupy 30. pułku bombowego (Kampfgeschwader 30), pierwszej jednostki Luftwaffe uzbrojonej w nowoczesne Junkersy Ju 88, oraz Heinkle He 111 z 26. pułku. Wiedząc, że ocalałe Dorniery przekazały pozycję floty, dowództwo lotnictwa na „Ark Royal” kazało ukryć samoloty w hangarach i przygotować działa przeciwlotnicze. Bomba z jednego z Ju 88 trafiła „Hooda” pod ostrym kątem i odbiła się od burty, lekko uszkadzając jego zewnętrzną osłonę przeciwtorpedową.

Cztery Ju 88 zaatakowały lotniskowiec. Trzy odpędził ogień przeciwlotniczy. Czwarty, pilotowany przez kaprala (Gefreiter) Carla Franckego, zszedł w lot nurkowy i zrzucił bombę ważącą według większości źródeł tysiąc kilogramów. „Ark Royal” wykonał ostry zwrot w prawo, przechylając się mocno na burtę, i bomba spadła do morza około trzydziestu metrów od jego dziobu. Słup wody zalał pokład, ale okręt nie odniósł żadnych uszkodzeń. Brytyjska flota bez strat wróciła do baz, a „Spearfish” dotarł tego samego dnia do Rosyth.

„Gdzie jest Ark Royal?”

Francke nie widział, czy trafił. Po powrocie zameldował możliwe trafienie. Wysłany później samolot rozpoznawczy odnalazł na Morzu Północnym brytyjskie okręty, ale nie zobaczył wśród nich lotniskowca. Niemcy nie wiedzieli, że flota działała w dwóch zespołach, a lotnik trafił na ten bez „Ark Royal”. To wystarczyło. Dowództwo Luftwaffe Hermanna Göringa ogłosiło zatopienie lotniskowca, a Francke został odznaczony Krzyżem Żelaznym, a według części źródeł także awansowany. Prasa i radio III Rzeszy rozgłosiły sukces na cały świat, a audycje nadawane po angielsku dla słuchaczy w Wielkiej Brytanii, kojarzone później z „Lordem Hau-Hau”, przez kolejne tygodnie zadawały szydercze pytanie, gdzie jest „Ark Royal”.

Brytyjczycy musieli zdementować tę wiadomość, zanim zaszkodzi im w krajach neutralnych. Winston Churchill jako pierwszy lord Admiralicji zapewnił prezydenta Franklina Delano Roosevelta, że lotniskowiec jest cały, i zaproszono amerykańskiego attaché morskiego, by obejrzał go na własne oczy. Brytyjski attaché morski w Rzymie otrzymał polecenie zapewnienia Benita Mussoliniego, że okręt pozostaje w służbie. Na początku października „Ark Royal” wyszedł na Atlantyk i ruszył na południe, gdzie wkrótce zaczął polować na niemieckie rajdery, co ostatecznie obnażyło kłamstwo.

Znaczenie

Starcie z 26 września było w skali wojny drobnym epizodem, ale zapowiadało jej przyszłe wzory. Pokazało, że lotnictwo, choć tym razem nie zatopiło żadnego okrętu, może sięgnąć floty na otwartym morzu, a bliski wybuch obok „Ark Royal” i trafienie w „Hooda” przekonały Brytyjczyków, że bez osłony myśliwskiej i silnej artylerii przeciwlotniczej okręty nie są bezpieczne. Te lekcje miały wrócić z całą siłą w kampanii norweskiej wiosną 1940 roku, pod Dunkierką i na Morzu Śródziemnym.

Fałszywe ogłoszenie zatopienia „Ark Royal” stało się zaś przestrogą dla obu stron. Niemiecka propaganda jeszcze kilkakrotnie ogłaszała jego zatonięcie, aż okręt zyskał w Wielkiej Brytanii opinię „szczęśliwego”. Zatonął naprawdę dopiero 14 listopada 1941 roku, dzień po trafieniu torpedą z U-81 w pobliżu Gibraltaru. Samoloty Skua z 803. dywizjonu wsławiły się jeszcze 10 kwietnia 1940 roku, gdy w Bergen zatopiły niemiecki krążownik „Königsberg”, pierwszy duży okręt wojenny w historii zatopiony przez samoloty w czasie wojny. Sam „Hood”, który 26 września 1939 roku wyszedł z ataku z lekkimi uszkodzeniami, zatonął w maju 1941 roku w starciu z pancernikiem „Bismarck”.