Radzieckie żądania wobec Estonii

Wieczorem 24 września 1939 roku na Kremlu przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych i ludowy komisarz spraw zagranicznych ZSRR Wiaczesław Mołotow przyjął estońskiego ministra spraw zagranicznych Karla Seltera. Selter przyjechał do Moskwy, by podpisać gotową umowę handlową. Usłyszał, że handel jest w porządku, ale stosunki polityczne są „złe”, i że Związek Radziecki żąda sojuszu wojskowego albo paktu o wzajemnej pomocy, który da mu bazy dla floty i lotnictwa na estońskim terytorium. „Nie zmuszajcie nas do użycia siły wobec Estonii” – powiedział Mołotow. Za jego słowami stały dziesiątki tysięcy żołnierzy Armii Czerwonej skoncentrowanych przy granicy i okręty Floty Bałtyckiej, które od kilku dni demonstracyjnie wpływały na estońskie wody.

Tydzień nacisków

Pretekst dała ucieczka polskiego okrętu podwodnego „Orzeł”, internowanego w Tallinnie, który w nocy z 17 na 18 września wymknął się z portu. 19 września Mołotow oświadczył estońskiemu posłowi w Moskwie Augustowi Reiowi, że radziecka flota będzie odtąd sama pilnować estońskich wód. Następne dni wyglądały jak przygotowanie do inwazji. Selter wyliczał później w swoim świadectwie, sporządzonym w 1953 roku dla komisji Kongresu Stanów Zjednoczonych, kolejne incydenty. 20 września rano trzy radzieckie niszczyciele podeszły od północy do wyspy Muhu i weszły na estońskie wody terytorialne, a tego samego dnia lider „Mińsk” z dwoma niszczycielami wszedł na estońskie wody u zachodniego wybrzeża, w rejonie przylądka Ristna na wyspie Hiuma. Od 20 września nad Estonią coraz częściej przelatywały, zwłaszcza nocą, radzieckie samoloty. Radzieckie torpedowce krążyły u ujścia Narwy, a jeden z niszczycieli oddał salwę w stronę wybrzeża w okolicy zatoki Loksa. Estońskie wojsko dostało rozkaz, by do „przypadkowych” obcych samolotów nie strzelać. Rząd w Tallinnie nie chciał dać Moskwie pretekstu do wojny.

Estonia była w tej sytuacji zupełnie osamotniona. Pakt o nieagresji z Niemcami, podpisany w czerwcu, nie był nic wart. Do Tallinna dotarły już pogłoski, że w tajnym protokole do paktu Ribbentrop-Mołotow Berlin oddał Estonię radzieckiej strefie interesów. 22 września w zdobytym wspólnie Brześciu defilowały razem wojska niemieckie i radzieckie, a Polska, która oddzielała kraje bałtyckie lądem od reszty Europy, przestała istnieć jako przeszkoda. Wielka Brytania i Francja, w wojnie z Niemcami, nie mogły pomóc na Bałtyku, a Łotwa i Finlandia same bały się Moskwy.

Zaproszenie do Moskwy

Od połowy września w Moskwie trwały estońsko-radzieckie rokowania handlowe. Wybuch wojny i niemiecka blokada odcięły Estonię od zachodnich rynków i oba kraje chciały zwiększyć wzajemną wymianę. Rozmowy szły gładko i w sprawie „Orła” nawet się na nich nie spierano. 22 września radziecki poseł w Tallinnie Kuźma Nikitin zawiadomił Seltera, że umowa jest gotowa, i zapytał, kto ją podpisze. Selter zaproponował posła w Moskwie, potem ministra gospodarki. Po dwóch godzinach Nikitin wrócił z odpowiedzią, że rząd radziecki chciałby gościć samego ministra spraw zagranicznych. Selter omówił sprawę z prezydentem Konstantinem Pätsem i premierem Kaarelem Eenpalu. Uznano, że wyjazd da okazję, by dowiedzieć się, do czego zmierza Moskwa, i spróbować położyć kres naruszeniom granic. Często podaje się, że rząd zdecydował o wysłaniu Seltera 23 września. Według jego własnej relacji decyzja zapadła jeszcze 22 września, a w nocy z 22 na 23 września minister wyjechał pociągiem. Na stacji granicznej w Kingisiepp jego wagon odczepiono i kazano mu czekać. Selter widział stamtąd radzieckie wojska wszędzie, przejeżdżające transporty wojskowe i kolumny z bronią i zaopatrzeniem. Do Moskwy dotarł z żoną 24 września o godzinie 16.

Rozmowa na Kremlu

O godzinie 21 Mołotow przyjął Seltera i Reia w obecności ludowego komisarza handlu Anastasa Mikojana. Według protokołu spisanego przez Seltera Mołotow oświadczył, że ucieczka „Orła” pokazuje, iż rząd estoński „albo nie chce, albo nie może” utrzymać porządku we własnym kraju i tym samym zagraża bezpieczeństwu ZSRR. Twierdził, że okręt naprawiono w Tallinnie, zaopatrzono w paliwo i zostawiono mu sześć torped. Biuro Polityczne i rząd postanowiły więc zażądać od Estonii gwarancji w postaci sojuszu wojskowego lub paktu o wzajemnej pomocy z prawem do baz morskich i lotniczych.

Selter odpowiedział, że w czasie internowania i ucieczki Związek Radziecki oficjalnie nie był w stanie wojny z Polską, więc nie może powoływać się na prawo neutralności, że Estonia zrobiła, co mogła, by zatrzymać okręt, i że trwa śledztwo. Podkreślał, że Estonia od dwudziestu lat prowadzi politykę neutralności, nie chce sojuszu z żadnym mocarstwem, a jej stosunki z ZSRR wystarczająco regulują traktat pokojowy z Tartu z 1920 roku i pakt o nieagresji z 1932 roku. „Kto nie chce? – przerwał Mołotow. – Wy nie chcecie, rządząca klika nie chce, ale szerokie masy i naród w Estonii chcą”. Zapewniał, że ZSRR nie zamierza narzucać Estonii komunizmu ani naruszać jej ustroju, gospodarki, rządu czy armii. Potem mówił wprost: dwadzieścia lat temu, gdy Rosja Radziecka była słaba, Estończycy zamknęli ją w „kałuży” Zatoki Fińskiej, ale teraz ZSRR jest wielkim mocarstwem, którego interesy trzeba brać pod uwagę, i potrzebuje wyjścia na Bałtyk. Jeśli Estonia nie zawrze paktu, Związek Radziecki zapewni sobie bezpieczeństwo w inny sposób, „może bardziej drastyczny”. Na uwagę Seltera, że Estonia ma też pakt z Niemcami, Mołotow odparł, że Niemcy wyrażą zgodę na układ estońsko-radziecki, a jeśli trzeba, on sam ją załatwi.

Selter oświadczył, że nie ma pełnomocnictw do takich rozmów i musi zdać sprawę prezydentowi, rządowi i parlamentowi. Mołotow chciał, by uzgodnił wszystko przez telefon z Tallinnem jeszcze tej nocy, „tak jak z niemieckim ministrem spraw zagranicznych”. Ostrzegł, by Estończycy nie liczyli na Anglię ani na Niemcy, bo pierwsza nic na Bałtyku nie zdziała, a drugie są związane wojną na zachodzie. Jeśli Estonia się nie zgodzi, ZSRR zadba o swoje bezpieczeństwo „według własnego uznania, bez zgody Estonii”. Rozmowa skończyła się o 22.15. Pół godziny później z Kremla zadzwoniono do poselstwa, wzywając Seltera ponownie na północ. O północy Mołotow wręczył mu gotowy projekt paktu z protokołem dodatkowym. Na pytanie, gdzie miałyby powstać bazy morskie, wymienił wyspy, Tallinn, Parnawę „i może inne miejsca”. Selter odpowiedział, że Tallinna jako stolicy nie można oddać.

Wojsko przy granicy

25 września Selter poleciał przez Rygę do Tallinna i zdał sprawę rządowi. Tego samego dnia generał Johan Laidoner przerwał ćwiczenia polowe i postawił wojsko w możliwie najwyższej gotowości bojowej, nie ogłaszając jednak mobilizacji, by nie sprowokować Moskwy. Pod 25 września kalendaria podają, że przy granicy estońskiej stało 600 czołgów, 600 samolotów i 160 tysięcy żołnierzy. To szacunek estońskiego sztabu generalnego z drugiej połowy września: 160 tysięcy ludzi, 700 dział, 600 czołgów i 600 samolotów. Estońscy historycy oceniają dziś, że ludzi było mniej, około 135 tysięcy, ale ciężkiego sprzętu raczej więcej. Selter podawał w swoim świadectwie jeszcze wyższą ocenę Laidonera: około 250 tysięcy żołnierzy przeciw Estonii i Łotwie. Niezależnie od liczb przewaga była miażdżąca. Estońska armia czasu pokoju liczyła około 16 tysięcy żołnierzy, miała około 230 dział, kilkanaście przestarzałych czołgów i kilkadziesiąt samolotów. Według dokumentów radzieckich, na które powołują się rosyjscy historycy, 26 września ludowy komisarz obrony Klimient Woroszyłow polecił przygotować do 29 września uderzenie na Estonię, a w razie gdyby Łotwa jej pomogła, także ofensywę w kierunku Rygi.

26 września radzieckie samoloty pojawiały się nad Estonią raz po raz. Przed południem trzy bombowce krążyły przez około pół godziny nad Tallinnem i wyspą Naissaar, inne nad Muhu, okolicami Narwy-Jõesuu i Toili. Tego dnia komisje spraw zagranicznych i obrony obu izb parlamentu wysłuchały Seltera i jednomyślnie zgodziły się na rokowania. Rząd zbadał wcześniej możliwość pomocy z zewnątrz: przedstawiciele Łotwy i Finlandii nie chcieli nawet się spotkać, a Niemcy, związane umową ze Stalinem, radziły przyjąć radzieckie warunki. Prezydent Päts mówił na posiedzeniu rządu, że wojna z Rosją oznaczałaby fizyczne zniszczenie narodu i że celem musi być przede wszystkim zachowanie go przy życiu. 27 września Selter, tym razem z przewodniczącym izby poselskiej Jüri Uluotsem i profesorem prawa międzynarodowego Antsem Piipem, ponownie wyjechał do Moskwy.

Miejsce w wojnie

Rozmowa z 24 września była pierwszym z ultimatów, jakie Związek Radziecki postawił jesienią 1939 roku państwom bałtyckim. Pokazała schemat, który Moskwa miała powtarzać przez następny rok: incydent zamieniony w zarzut, nagłe wezwanie ministra na Kreml, zapewnienia o poszanowaniu suwerenności połączone z groźbą siły i demonstracją wojska przy granicy. 28 września Estonia podpisała pakt o wzajemnej pomocy, który dał ZSRR bazy i prawo do utrzymywania w kraju 25 tysięcy żołnierzy. W ciągu dwóch tygodni podobne układy musiały przyjąć Łotwa (5 października) i Litwa (10 października). Finlandia, zaproszona do Moskwy 5 października, odmówiła, a 30 listopada została zaatakowana, co zaczęło wojnę zimową.

W czerwcu 1940 roku Moskwa sięgnęła po ten sam schemat po raz drugi. Oskarżyła państwa bałtyckie o naruszanie paktów o wzajemnej pomocy, postawiła im ultimatum, a 17 czerwca Armia Czerwona zajęła Estonię. W sierpniu kraj został wcielony do ZSRR. Selter, który w październiku 1939 roku ustąpił ze stanowiska i wyjechał jako dyplomata do Genewy, zmarł tam w 1958 roku. Spisane przez niego i Piipa protokoły rozmów na Kremlu przetrwały na emigracji i są dziś jednym z najważniejszych świadectw tego, jak Związek Radziecki zaczynał zajmowanie państw bałtyckich.