Lądowanie w Zatoce Brunei

Rankiem 10 czerwca 1945 roku, po ostrzale z okrętów i nalotach ciężkich bombowców, amerykańskie amfibie gąsienicowe wysadziły australijską piechotę w dwóch miejscach nad Zatoką Brunei w północno-zachodniej części Borneo. 24 Brygada zeszła na ląd na wyspie Labuan, strzegącej wejścia do zatoki, a 20 Brygada – na wysepce Muara i na półwyspie pod Brooketon, na wybrzeżu sułtanatu Brunei. Trzy dni później, 13 czerwca, Australijczycy zajęli samo miasto Brunei – dzisiejszy Bandar Seri Begawan.

Operacja nosiła kryptonim Oboe Six i była drugim etapem kampanii na Borneo (po lądowaniu na Tarakanie 1 maja). Wykonała ją australijska 9 Dywizja gen. mjr. George’a Woottena, licząca razem z oddziałami wsparcia około 29 tysięcy ludzi, przewiezionych i osłanianych przez okręty amerykańskie i australijskie.

Kalendaria wojny podają pod 10 czerwca, że wojska australijskie wylądowały w Brunei, a pod 13 czerwca – że Australijczycy zdobyli Brunei. Obie daty są trafne, warto je tylko doprecyzować. Desant 10 czerwca objął nie tylko wybrzeże Brunei, lecz także Labuan, który był wówczas odrębną brytyjską kolonią, a nie częścią sułtanatu. Z kolei 13 czerwca Australijczycy zajęli miasto Brunei, stolicę sułtanatu; zachodnią część kraju z polami naftowymi Serii opanowali dopiero w ostatnich dniach czerwca.

Zatoka Brunei przed desantem

Przed wojną północ Borneo należała do strefy brytyjskiej. Składały się na nią Borneo Północne, zarządzane przez kompanię czarterową, Sarawak rządzony przez dynastię Brooke’ów, niewielki sułtanat Brunei pod brytyjskim protektoratem oraz wyspa Labuan, wchodząca w skład Osiedli nad Cieśninami. Największym bogactwem regionu była ropa naftowa: pola w Serii w Brunei i w Miri w Sarawaku, połączone z rafinerią w Lutong.

Właśnie po tę ropę Japończycy sięgnęli w pierwszych dniach wojny na Pacyfiku. 16 grudnia 1941 roku wylądowali pod Miri i Serią, a 22 grudnia zajęli miasto Brunei. Słabe brytyjskie garnizony nie mogły stawić oporu; zdążyły jedynie częściowo zniszczyć urządzenia naftowe. W Brunei okupanci pozostawili na tronie sułtana Ahmada Tajuddina, nie odbierając mu nawet pensji, ale realną władzę sprawowała japońska administracja wojskowa. Okupacja przyniosła mieszkańcom rekwizycje żywności, pracę przymusową, głód i choroby. W Borneo Północnym jesienią 1943 roku wybuchło powstanie w Jesselton (dziś Kota Kinabalu), prowadzone głównie przez miejscowych Chińczyków; Japończycy stłumili je krwawymi represjami wobec ludności, a część schwytanych powstańców przetrzymywano potem właśnie na Labuanie.

W 1944 roku Japończycy zaczęli spodziewać się alianckiego desantu na zachodnim wybrzeżu Borneo. Obronę północnej części wyspy powierzono 37 Armii gen. por. Masao Baby z kwaterą w Jesselton. Rejon Zatoki Brunei miała osłaniać 56 Samodzielna Brygada Mieszana gen. mjr. Taijiro Akashiego, sformowana w Japonii w drugiej połowie 1944 roku. Według australijskich opracowań brygada była w czerwcu 1945 roku osłabiona wyczerpującymi marszami z północno-wschodniego Borneo, liczyła mniej więcej połowę etatu, a jej żołnierze byli słabo wyszkoleni i uzbrojeni. Alianckie rozpoznanie szacowało liczbę japońskich żołnierzy w Borneo Północnym na około 8800. Na Labuanie stacjonowało około 550 ludzi, przede wszystkim z 371 Samodzielnego Batalionu Piechoty kpt. Shichiro Okuyamy.

Plan Oboe Six

Plan odzyskania Borneo powstał w kwaterze głównej gen. Douglasa MacArthura, dowodzącego Obszarem Południowo-Zachodniego Pacyfiku. Zatoka Brunei – obszerny, głęboki akwen osłonięty Labuanem – miała stać się wysuniętą bazą dla Brytyjskiej Floty Pacyfiku przed dalszymi operacjami w Azji Południowo-Wschodniej. Labuan miał zamykać wejście do zatoki i dać lotnisko, a całe przedsięwzięcie – odebrać Japończykom ropę i kauczuk regionu oraz przywrócić tu brytyjską administrację cywilną.

Plan nie budził jednomyślności. Brytyjscy szefowie sztabów uważali, że rozbudowa bazy nad Zatoką Brunei potrwa zbyt długo, by przydała się jeszcze w tej wojnie, i obawiali się, że odciągnie flotę od głównego teatru działań u wybrzeży Japonii; woleli bazę na Filipinach. Amerykańscy szefowie sztabów zatwierdzili jednak operację, licząc, że przyda się w późniejszych działaniach w Azji Południowo-Wschodniej. Również australijskie dowództwo z gen. Thomasem Blameyem na czele powątpiewało w sens kolejnych operacji na Borneo, ale rząd w Canberze zgodził się na udział swoich wojsk.

Wykonanie powierzono australijskiemu I Korpusowi gen. por. Lesliego Morsheada, a w nim 9 Dywizji gen. mjr. Woottena – weteranom Tobruku, El Alamein i walk na Nowej Gwinei. Dywizja walczyła jednak tylko dwiema brygadami, bo trzecia, 26 Brygada, od 1 maja związana była walkami na Tarakanie. 24 Brygadą dowodził bryg. Selwyn Porter, 20 Brygadą – bryg. Victor Windeyer. Każda z nich otrzymała szwadron czołgów Matilda z 2/9 Pułku Pancernego. Razem z oddziałami lotniczymi, inżynieryjnymi i tyłowymi zgrupowanie liczyło ponad 29 tysięcy ludzi, w tym około 1100 Amerykanów i Brytyjczyków. Amerykanie obsadzali m.in. amfibie gąsienicowe i barki desantowe. Do zgrupowania dołączono też grupę oficerów brytyjskiej jednostki do spraw cywilnych (British Borneo Civil Affairs Unit), która miała przejmować administrację i rozdzielać pomoc wśród mieszkańców.

Desant pierwotnie wyznaczono na 23 maja, ale brak statków opóźnił przerzut wojsk z Australii do bazy wyjściowej na wyspie Morotai, gdzie przeprowadzono złożone ćwiczenia desantowe. Ostatecznie termin przesunięto na 10 czerwca. Zespół okrętów – Task Force 78.1 kontradm. Forresta Royala, około 85 jednostek, głównie amerykańskich, z australijskimi krążownikami – wyszedł z Morotai na początku czerwca, poprzedzany przez trałowce i okręty hydrograficzne. Lotnictwo amerykańskie i australijskie atakowało cele w północnym Borneo od początku maja, a od 5 czerwca skupiło uderzenia na rejonach lądowania.

W głębi wyspy od marca działały tajne grupy Special Operations Australia: „Agas” w Borneo Północnym i „Semut” w Sarawaku. Zrzuceni na spadochronach żołnierze, głównie Australijczycy, zbierali informacje – także o sile garnizonu Labuanu – i organizowali oddziały partyzanckie wśród Dajaków. Partyzanci rozpoczęli działania 9 czerwca, w przeddzień desantu.

Desant 10 czerwca

Lądowanie poprzedził ostrzał z krążowników, kanonierek rakietowych i moździerzowych oraz naloty ośmiu dywizjonów bombowców Liberator, które zrzuciły bomby odłamkowe na rejony plaż. Ostrzał okazał się w dużej mierze niepotrzebny: Japończycy wycofali się z wybrzeża, a wysepkę Muara opuścili całkowicie. Wszystkie trzy desanty nie napotkały oporu.

Na Labuanie dwa bataliony 24 Brygady – 2/28 i 2/43 – zeszły na ląd w pobliżu miasteczka Victoria i ruszyły ku lotnisku. Do wieczora, po potyczkach z japońskimi placówkami i walkach wśród stanowisk postojowych samolotów, zajęły miasto i lotnisko. 2/11 Szwadron Komandosów osłaniał skrzydło od zachodu. Trzeci batalion brygady, 2/32, pozostał w odwodzie dywizji.

Równocześnie bataliony 2/15 i 2/17 z 20 Brygady wylądowały na wysepce Muara i na półwyspie na północ od Brooketon, u wejścia do zatoki od strony Brunei; 2/13 Batalion pozostał w odwodzie brygady. Do wieczora oba przyczółki były bezpieczne, a straty – znikome.

Po południu 10 czerwca na Labuan zeszła grupa wysokich dowódców: MacArthur, który obserwował desant z pokładu krążownika USS „Boise”, jego dowódca lotnictwa gen. George Kenney, Morshead oraz dowódca RAAF Command wicemarsz. William Bostock. Według australijskich relacji MacArthur nalegał, by zobaczyć żołnierzy w akcji, i odwiedził pododdział 2/43 Batalionu, który przed chwilą zabił dwóch Japończyków; w okolicy wciąż trwała wymiana ognia. Dla MacArthura była to kolejna z jego pokazowych wizyt na plażach desantowych – miesiąc później powtórzył ją pod Balikpapanem.

Zdobycie miasta Brunei (13 czerwca)

Z przyczółka pod Brooketon 2/17 Batalion ruszył wzdłuż wybrzeża ku miastu Brunei, leżącemu w głębi zatoki nad rzeką Brunei. Japońskie straże tylne nie podjęły zdecydowanej obrony; przez kilka dni dochodziło jedynie do potyczek na szczeblu drużyn i plutonów. 13 czerwca 1945 roku 2/17 Batalion wkroczył do miasta Brunei. Stolica sułtanatu – w większości drewniana zabudowa nad rzeką, z osadą na palach Kampong Ayer – była zniszczona przez bombardowania alianckie z poprzednich tygodni.

Zajęcie miasta zakończyło pierwszą fazę działań 20 Brygady. Jej zadaniem było teraz opanowanie zachodniego wybrzeża zatoki i pól naftowych. 2/15 Batalion, który wcześniej zajął Muarę, popłynął barkami w górę rzeki i 18 czerwca zajął Limbang w Sarawaku. 20 czerwca 2/13 Batalion wylądował bez oporu pod Lutong, osłaniany przez myśliwce Spitfire i Kittyhawk startujące już z lotniska na Labuanie.

Najgorszy widok czekał na Australijczyków w Serii, do której dotarli 21–22 czerwca (źródła podają różne daty). Wycofujący się Japończycy podpalili tam szyby naftowe – według różnych źródeł 37 lub 38. Kolumny dymu widać było z morza z odległości dziesiątek kilometrów. Gaszenie pożarów powierzono australijskim saperom z 2/3 Kompanii Polowej; trwało ono ponad trzy miesiące, a ostatni szyb ugaszono dopiero pod koniec września 1945 roku. 24 czerwca Australijczycy dotarli do Kuala Belait przy granicy z Sarawakiem, a następnie ruszyli ku Miri. Dopiero wtedy całe wybrzeże sułtanatu znalazło się pod kontrolą aliantów.

„Kieszeń” na Labuanie

Na Labuanie łatwy początek okazał się złudny. Garnizon kpt. Okuyamy wycofał się w głąb wyspy, na zalesione grzbiety otoczone bagnami, gdzie przygotował umocnioną pozycję o wymiarach około 1100 na 550 metrów. Australijczycy nazwali ją „Kieszenią” (the Pocket). Według szacunków australijskich początkowo broniło się w niej około 250 Japończyków. 12 czerwca na wyspę przerzucono z odwodu 2/12 Szwadron Komandosów, który oczyszczał omijane wcześniej gniazda oporu, a 13 czerwca 2/43 Batalion zajął pas startowy Timbalai na zachodnim wybrzeżu. Do 14 czerwca cały Labuan, z wyjątkiem „Kieszeni”, był w rękach australijskich.

Ataki na sam umocniony rejon okazały się kosztowne. Natarcie 2/28 Batalionu z czołgami 16 czerwca utknęło w gęstym lesie i przyniosło ciężkie straty; tego dnia szpitale polowe brygady przyjęły około 150 rannych i chorych. Bryg. Porter postanowił nie szafować życiem żołnierzy. W ostatnich miesiącach wojny australijscy dowódcy mieli wyraźny rozkaz ograniczania strat i unikania niepotrzebnego ryzyka, dlatego przez kolejne dni „Kieszeń” ostrzeliwały okręty, artyleria i lotnictwo; 18 i 19 czerwca w ostrzale uczestniczył ciężki krążownik HMAS „Shropshire”.

Przed świtem 21 czerwca kilkudziesięcioosobowa grupa Japończyków – według australijskich relacji około 50 ludzi – wymknęła się z „Kieszeni” i zaatakowała tyły brygady: rejon portu, magazyny, obóz jeniecki i lotnisko. Napastników wybito w walkach wokół Victorii i lotniska. Jeszcze tego samego dnia dwie kompanie 2/28 Batalionu, wsparte zwykłymi czołgami Matilda i ich odmianą z miotaczami ognia (Matilda „Frog”), uderzyły na „Kieszeń” i przełamały opór. Czołgi z miotaczami ognia odegrały w tym ataku decydującą rolę. Według meldunków brygady w ostatnim szturmie zginęło około 60 Japończyków, a wcześniejszy ostrzał zabił około 117.

Walki o Labuan kosztowały Australijczyków 34 zabitych i 93 rannych. Naliczono 389 zabitych Japończyków; do niewoli trafiło tylko 11. Jeszcze 24 czerwca rozbitkowie z garnizonu napadli na obóz brytyjskiej administracji cywilnej, ale zostali odparci.

Weston i Beaufort

Po zajęciu Labuanu 24 Brygada przeniosła działania na wschodni brzeg zatoki, w Borneo Północnym. 16 czerwca 2/32 Batalion wylądował pod Weston, skąd do Beaufort – węzła na jedynej linii kolejowej w głąb kraju – było około 23 kilometrów. Brak dróg sprawił, że Australijczycy posuwali się wzdłuż rzek Klias i Padas; mniejsze desanty przeprowadzono 19 czerwca w Mempakul i 23 czerwca w Sabang.

Beaufort, przez które biegła główna droga odwrotu Japończyków, broniło według australijskich szacunków od 800 do 1000 żołnierzy. 27 czerwca, w ulewnym deszczu, 2/43 Batalion zaatakował miasto przy osłonie 2/32 i 2/28 Batalionu. Do zmroku Australijczycy osiągnęli swoje cele, lecz w nocy odparli sześć japońskich kontrataków, które przechodziły w walkę wręcz. 28 czerwca jedna z kompanii, idąca na pomoc odciętemu pododdziałowi, przebiła się przez szereg japońskich stanowisk i zabiła co najmniej stu obrońców. W tej akcji szer. Tom Starcevich z 2/43 Batalionu samotnie zniszczył kilka gniazd karabinów maszynowych, za co otrzymał Krzyż Wiktorii. 29 czerwca Japończycy zaczęli małymi grupami opuszczać Beaufort.

Ludność cywilna i partyzanci

Dla mieszkańców nadbrzeżnych miast wyzwolenie miało gorzki smak. Naloty i ostrzał przed desantem zniszczyły niemal całą zabudowę Labuanu; w ciągu kilku dni po lądowaniu w obozie na terenie przyczółka znalazło się około 3 tysięcy bezdomnych cywilów. Kilkunastu oficerów brytyjskiej jednostki do spraw cywilnych nie było w stanie samodzielnie zaopiekować się tyloma ludźmi, więc 24 Brygada musiała oddelegować żołnierzy i transport do rozdzielania żywności. Podobnie było w mieście Brunei i w innych osadach nad zatoką. 9 Dywizja żywiła tysiące wygłodzonych ludzi, urządzała szpitale i odbudowywała zrujnowane miasta; do nowej administracji wracali miejscowi urzędnicy z czasów brytyjskich. Według szacunków przytaczanych w opracowaniach w ciągu trzech lat okupacji zmarło lub zginęło około 16 procent mieszkańców Borneo Północnego.

W głębi lądu toczyła się osobna wojna. Grupy „Semut” z oddziałami dajackimi nękały Japończyków wycofujących się z wybrzeża w głąb wyspy, napadały na posterunki nad rzekami i kolumny w dżungli, unikając otwartej walki z silniejszym przeciwnikiem. Działały w dużej mierze niezależnie od wojsk regularnych, choć bywały wspólne akcje: w lipcu partyzanci „Semut” zajęli Marudi nad rzeką Baram, utracili je po japońskim kontrataku i odbili 15 lipca razem z 2/17 Batalionem. Według australijskich szacunków partyzanci zabili w Borneo Północnym i Sarawaku ponad 1800 Japończyków, choć niektóre opracowania podają mniejsze liczby.

Bilans

Według australijskich zestawień w całej operacji w Borneo Północnym zginęło około 115 Australijczyków, a ponad 200 zostało rannych; większość tych strat przypadła na Labuan i Beaufort. 20 Brygada, która zajęła Brunei, straciła w całej kampanii zaledwie około 40 ludzi zabitych i rannych. Japończycy stracili w walkach z wojskami regularnymi około 1200 zabitych; liczby te, oparte na liczeniu ciał, są przybliżone.

Znaczenie

Desant w Zatoce Brunei uchodzi w australijskiej historiografii za jedną z najsprawniej przeprowadzonych operacji desantowych tej armii. Cele osiągnięto szybko i przy niewielkich stratach, a jednak sens strategiczny operacji okazał się ograniczony. Baza dla Brytyjskiej Floty Pacyfiku, dla której przede wszystkim zdobywano zatokę, nigdy nie zaczęła działać – wojna skończyła się, zanim ją zbudowano. Lotnisko na Labuanie, odbudowane i rozbudowane, posłużyło australijskiemu lotnictwu do atakowania japońskich celów na Borneo. Po wojnie operacje w Borneo Północnym stały się jednym z przykładów w australijskim sporze o „niepotrzebne kampanie” ostatniego roku wojny, w których płacono życiem żołnierzy za cele bez większego wpływu na losy wojny.

W lipcu Australijczycy kontynuowali ostrożne natarcie: 12 lipca 2/32 Batalion zajął Papar, po czym działania zaczepne wygasły. Tymczasem 1 lipca 7 Dywizja wylądowała pod Balikpapanem we wschodnim Borneo, w ostatnim etapie kampanii. Labuan stał się ośrodkiem alianckiej obecności w regionie: we wrześniu 1945 roku gen. Masao Baba podpisał na wyspie kapitulację japońskiej 37 Armii, a od grudnia 1945 roku australijskie sądy wojskowe sądziły tu japońskich zbrodniarzy wojennych, w tym odpowiedzialnych za marsze śmierci jeńców z Sandakanu.

Odbudowane po pożarach z 1945 roku pola naftowe Serii stały się podstawą powojennego bogactwa Brunei. Sułtanat powrócił pod brytyjski protektorat, a pełną niepodległość odzyskał w 1984 roku. Labuan i Borneo Północne weszły w 1946 roku w skład nowej brytyjskiej kolonii koronnej, a w 1963 roku – wraz z Sarawakiem – do Malezji.