Zdobycie Wewak

Rankiem 11 maja 1945 roku trzy australijskie okręty – slup HMAS Swan i korwety HMAS Dubbo i HMAS Colac – zatrzymały się kilka kilometrów od brzegu zatoki Dove, na wschód od Wewaku na północnym wybrzeżu Nowej Gwinei. O 8.34 pierwsza fala barek desantowych dobiła do plaży, nie napotykając poważnego oporu. Tego samego dnia żołnierze 19 Brygady australijskiej 6 Dywizji, nacierający od zachodu wzdłuż wybrzeża, zajęli lotnisko Wewak. Port, który od 1942 roku był największą japońską bazą lotniczą na północy wyspy i ostatnią przystanią japońskiej 18 Armii, znalazł się w rękach Australijczyków.

W kalendariach pod tą datą można przeczytać, że „wojna na Nowej Gwinei trwa, a Australijczycy atakują Wewak”. Pierwsza część jest trafna, druga wymaga uściślenia: 11 maja nie był początkiem natarcia na Wewak, lecz jego zwieńczeniem. Sam cypel Wewak zdobyto już 10 maja, a 11 maja padły lotnisko i miasto. Walki w jego pobliżu trwały jednak jeszcze kilka dni, a o okoliczne góry – do sierpnia.

Kampania Aitape–Wewak

Japońska 18 Armia generała Hatazō Adachiego została odcięta w kwietniu 1944 roku, gdy Amerykanie wylądowali pod Hollandią i pod Aitape, daleko za jej plecami. Jej ostatnie natarcie, nad rzeką Driniumor w lipcu 1944 roku, skończyło się klęską. Odtąd resztki armii, według australijskich szacunków około 30–35 tysięcy ludzi z trzech zdziesiątkowanych dywizji (20, 41 i 51), próbowały przetrwać w rejonie Wewaku i w górach Torricelli, uprawiając ogrody i zbierając żywność. Nie miały ani lotnictwa, ani floty; zaopatrzenie docierało sporadycznie samolotami lub okrętami podwodnymi.

Generał Douglas MacArthur potrzebował swoich amerykańskich dywizji na Filipinach. Jesienią 1944 roku obronę baz na Nowej Gwinei, Nowej Brytanii i Bougainville przekazano wojskom australijskim. Do Aitape od października przybywała 6 Dywizja generała majora Jacka Stevensa – weteranka walk w Afryce Północnej, Grecji i na Krecie. Amerykanie trzymali się dotąd wokół lotniska, a z Japończykami stykali się tylko w czasie patroli. Australijczycy postanowili inaczej: naczelny dowódca australijskich sił lądowych, generał Thomas Blamey, za zgodą rządu Johna Curtina zdecydował o ograniczonej ofensywie, która miała wyprzeć Japończyków z wybrzeża. Podobne działania prowadzono równolegle na Bougainville.

Od listopada 1944 roku 6 Dywizja posuwała się na wschód dwoma szlakami. Brygady piechoty – najpierw 19, od stycznia 1945 roku 16 – szły wzdłuż wybrzeża ku Wewakowi. 2/6 Pułk Kawalerii (Komandosów), a potem 17 Brygada wchodziły w głąb gór Torricelli, ku Maprik, skąd pochodziła duża część żywności 18 Armii. Były to walki patroli i kompanii, prowadzone w deszczu, przez wezbrane rzeki i błoto; zaopatrzenie docierało barkami albo na plecach tragarzy. 16 marca Australijczycy zajęli nadbrzeżne lotniska But i Dagua. 25 marca porucznik Albert Chowne z 2/2 Batalionu poprowadził atak na japońskie stanowisko zamykające drogę na Wewak i zginął; pośmiertnie otrzymał Krzyż Wiktorii. W tych walkach Australijczycy po raz pierwszy w tej wojnie użyli na szerszą skalę miotaczy ognia. 23 kwietnia 17 Brygada zdobyła Maprik.

Upadek Wewaku

Na początku maja do natarcia na Wewak ruszyła ponownie 19 Brygada brygadiera Jamesa Martina. Ogień na japońskie umocnienia prowadziły z morza krążownik HMAS Hobart, niszczyciele HMAS Arunta i HMAS Warramunga, slup Swan oraz brytyjski krążownik HMS Newfoundland z Brytyjskiej Floty Pacyfiku, a z powietrza bombowce Beaufort Królewskich Australijskich Sił Powietrznych.

10 maja 2/4 Batalion, wsparty dwoma plutonami czołgów Matilda i ogniem pięciu baterii artylerii, uderzył na cypel Wewak. Sam cypel padł szybko, lecz Japończycy bronili się w bunkrach, jaskiniach i tunelach, które trzeba było kolejno wysadzać lub wypalać miotaczami ognia. Według australijskiego opracowania państwowego (Departament do Spraw Weteranów) Japończycy stracili tam ponad stu zabitych, a straty australijskie wyniosły zaledwie dwóch ludzi.

11 maja na plaży w zatoce Dove wylądował zespół „Farida”: 623 ludzi z 2/9 i 2/10 Szwadronu Komandosów, kompanii karabinów maszynowych i baterii dział górskich, pod dowództwem podpułkownika Erica Hennessy’ego. Miał przeciąć drogę z Wewaku na wschód i odciąć garnizonowi odwrót. Tego samego dnia 19 Brygada zajęła lotnisko i miasto. Wewak, przez trzy lata cel niezliczonych nalotów amerykańskich i australijskich, przestał być japońską bazą.

Walki wokół lotniska nie ustały od razu. Japończycy trzymali wzgórza nad pasem startowym, w rejonie misji Wirui. 15 maja 2/4 Batalion zaatakował te stanowiska. Gdy natarcie jednej z kompanii zatrzymał ogień ukrytego karabinu maszynowego, szeregowy Edward Kenna wstał w pełni widoczny dla przeciwnika, ostrzelał bunkier z rkm Bren strzelając z biodra, a potem z karabinu zabił dwóch japońskich strzelców. Według uzasadnienia odznaczenia kule przechodziły między jego ramionami a tułowiem. Kenna otrzymał Krzyż Wiktorii; zmarł w 2009 roku jako ostatni żyjący Australijczyk odznaczony nim za II wojnę światową.

W górach Prince Alexander

Utrata Wewaku nie zakończyła walk. Resztki 18 Armii wycofały się na południe, w góry Prince Alexander. 16 Brygada ruszyła za nimi od strony wybrzeża, a 17 Brygada nacierała od strony Maprik, by zamknąć je z drugiej strony. 14 maja w pobliżu Maprik ukończono lądowisko Hayfield, dzięki któremu posiłki i zaopatrzenie mogły docierać drogą lotniczą. 19 Brygada przez cały czerwiec i lipiec walczyła o silnie bronione wzniesienia na południe od Wewaku – góry Shiburangu, Tazaki i Kawakubo.

Ofensywę wstrzymano 11 sierpnia 1945 roku, gdy nadeszły wiadomości, że rząd japoński rozważa warunki kapitulacji. 16 Brygada doszła wówczas do Numoikum, 17 Brygada do Kairivu, w obu wypadkach około 23–24 kilometrów od Wewaku. 13 września 1945 roku na lądowisku przy przylądku Wom pod Wewakiem generał Adachi oddał miecz dowódcy 6 Dywizji, generałowi majorowi Horace’owi Robertsonowi, i podpisał kapitulację 18 Armii. Według danych australijskich do niewoli poszło wówczas około 13 tysięcy jego żołnierzy; w samej kampanii Aitape–Wewak około 14 tysięcy innych zmarło z głodu i chorób. Adachi, skazany przez australijski trybunał wojskowy w Rabaulu na dożywocie za zbrodnie popełnione przez podległe mu wojska, popełnił samobójstwo 10 września 1947 roku.

Bilans i spór o „niepotrzebne kampanie”

Według oficjalnej australijskiej historii wojny kampania Aitape–Wewak kosztowała 6 Dywizję 442 zabitych i 1141 rannych w walce, a dalszych 145 ludzi zmarło z innych przyczyn. Znacznie większe były straty z powodu chorób: zarejestrowano ponad 16 tysięcy przypadków, w dużej części malarii odpornej na stosowaną profilaktycznie atebrynę. Straty japońskie szacuje się na 7–9 tysięcy zabitych; do niewoli trafiło w czasie walk tylko 269 żołnierzy.

Już w czasie wojny pojawiło się pytanie, po co to wszystko. Japońska armia pod Wewakiem nie zagrażała ani Australii, ani aliantom, którzy szli na Filipiny i Okinawę; można ją było – jak mówiono – zostawić, by „uschła na pniu”. Krytycy zarzucali Blameyowi, że prowadzi ofensywy na Nowej Gwinei, Bougainville i Nowej Brytanii dla własnej chwały. Oficer i historyk wojskowy Eustace Keogh uznał później, że „ani politycznie, ani strategicznie” ofensywy pod Aitape–Wewakiem i na Bougainville „nie przyniosły żadnego pożytku”, a dziennikarz Peter Charlton nazwał je w tytule swojej książki z 1983 roku „niepotrzebną wojną”.

Obrońcy decyzji przypominają, że w 1944 roku nikt nie wiedział, kiedy wojna się skończy. Nowa Gwinea Wschodnia była terytorium mandatowym pod zarządem Australii, a rząd w Canberze, odsunięty przez MacArthura od głównych operacji, chciał pokazać, że Australia wciąż walczy. Wyparcie Japończyków miało też pozwolić zmniejszyć garnizony i zwolnić ludzi dla gospodarki. Nie zmienia to faktu, że żołnierze 6 Dywizji płacili wysoką cenę w walce, której wynik nie wpływał już na losy wojny.

Miejsce w wojnie

Zdobycie Wewaku zamknęło ostatni rozdział wielkich walk na Nowej Gwinei, które zaczęły się w 1942 roku od japońskich desantów na północnym wybrzeżu wyspy. Po latach, w których to Australijczycy dźwigali ciężar walk na wyspie, w 1945 roku ich wojna toczyła się na obrzeżach głównego frontu: pod Wewakiem, na Bougainville, na Nowej Brytanii i – od 1 maja – na Borneo, gdzie australijska brygada wylądowała na Tarakanie. Amerykanie walczyli w tym czasie na Okinawie i Luzonie, a ich bombowce paliły japońskie miasta. Armia Adachiego, głodna i chora, przetrwała w górach do końca, nie odgrywając w wojnie już żadnej roli poza wiązaniem australijskich sił.