Lądowanie pod Balikpapanem

Rankiem 1 lipca 1945 roku, po trzech tygodniach bombardowań i po kilku godzinach ostrzału z okrętów, amerykańskie amfibie i barki desantowe wysadziły australijską piechotę na plażach Klandasan, tuż na południowy wschód od Balikpapanu – największego ośrodka przemysłu naftowego we wschodniej części Borneo. Na ląd zeszła 7 Dywizja gen. mjr. Edwarda Milforda, a po południu obejrzał przyczółek naczelny dowódca alianckich sił w rejonie południowo-zachodniego Pacyfiku, gen. Douglas MacArthur. Operacja nosiła kryptonim Oboe Two i była trzecim, ostatnim przeprowadzonym etapem kampanii na Borneo – po lądowaniu na Tarakanie 1 maja i lądowaniu w Zatoce Brunei 10 czerwca.

Desant przebiegł niemal bez strat, ale walki o miasto, wzgórza nad nim, dwa lotniska i drogę w głąb lądu trwały trzy tygodnie. Zorganizowany opór japoński wygasł około 21 lipca, a patrole ścigały wycofujące się oddziały aż do kapitulacji Japonii. Całe przedsięwzięcie – zdaniem wielu historyków przeprowadzone wzorowo, lecz o wątpliwym znaczeniu strategicznym – stało się jednym z symboli ostatnich, „niepotrzebnych” kampanii wojny na Pacyfiku.

W chronologiach wojny pod datą 1 lipca można przeczytać, że Australijczycy wylądowali pod Balikpapanem „w ostatniej dużej operacji lądowej zachodnich aliantów w tej wojnie”. Data i miejsce są ścisłe, ale określenie wymaga zawężenia. Balikpapan był ostatnim wielkim desantem morskim zachodnich aliantów i największą operacją desantową w dziejach armii australijskiej – tak ocenia go australijska historiografia. Nie był natomiast ostatnią dużą operacją lądową: w lipcu i sierpniu Australijczycy wciąż walczyli na Bougainville’u i na Nowej Gwinei, Amerykanie na Luzonie i Mindanao, a radziecka ofensywa w Mandżurii, rozpoczęta 9 sierpnia, była nieporównanie większa od wszystkich operacji na Borneo razem wziętych.

Miasto ropy

Balikpapan leży nad zatoką o tej samej nazwie, na wschodnim wybrzeżu Borneo, nad Cieśniną Makasarską. Przed wojną należał do Holenderskich Indii Wschodnich i był jednym z głównych ośrodków naftowych kolonii: rafinerie, zasilane ropą z pól w Sambodji i Sangasanga na północnym wschodzie, wytwarzały przed wojną około 1,8 mln ton produktów naftowych rocznie. Wzdłuż stromego grzbietu na południe od portu ciągnęła się rafineria z kilkudziesięcioma zbiornikami i instalacją krakingową, a za nią, na przylądku, leżała europejska dzielnica Klandasan. Na wschód od miasta, wzdłuż wybrzeża, biegła droga przez Stalkoedo i Sepinggang do Manggar, gdzie Japończycy zbudowali dwa lotniska.

W styczniu 1942 roku, w czasie japońskiej inwazji na Holenderskie Indie Wschodnie, holenderska załoga zdążyła zniszczyć część urządzeń naftowych. Japończycy zajęli miasto 24–25 stycznia, a w odwecie za zniszczenia zamordowali – według większości opracowań – od 80 do 100 mieszkających tam Europejczyków. Szybko jednak odbudowali rafinerie i w latach 1943–1944 Balikpapan dostarczał flocie cesarskiej znaczną część paliwa. Od jesieni 1943 roku bombardowały go amerykańskie Liberatory startujące z okolic Darwin, a australijskie Cataliny minowały podejścia do portu. Seria ciężkich nalotów z wyspy Noemfoor jesienią 1944 roku poważnie uszkodziła rafinerie; od października tamtego roku Japończycy przestali wysyłać do Balikpapanu tankowce, a ocalałe instalacje pracowały już tylko na potrzeby miejscowe. Latem 1945 roku miasto nie miało więc dla wysiłku wojennego Japonii prawie żadnego znaczenia.

Spór o Oboe Two

Plan odzyskania Borneo powstał w kwaterze głównej MacArthura jako część szerszego planu, który miał objąć całe Holenderskie Indie Wschodnie. Balikpapan był w nim etapem drugim, wstępem do desantu na Jawie. Wiosną 1945 roku ta perspektywa zniknęła: australijski rząd odmówił oddania 6 Dywizji do operacji jawajskiej, a odpowiedzialność za większość Indii Holenderskich miała przejść na brytyjskie Dowództwo Azji Południowo-Wschodniej. Desant pod Balikpapanem stracił w ten sposób swoje główne uzasadnienie.

Naczelny dowódca australijskich sił zbrojnych, gen. Thomas Blamey, odradzał go otwarcie, uważając, że nie służy on żadnemu celowi strategicznemu. Wątpliwości mieli także amerykańscy Połączeni Szefowie Sztabów. MacArthur zdołał jednak uzyskać zgodę obu stron – historyk Garth Pratten pisze wręcz, że nimi manipulował – a rząd premiera Johna Curtina po długich wahaniach wyraził zgodę na udział 7 Dywizji. Oficjalnie celem było zabezpieczenie portu i rafinerii, zdobycie bazy dla dalszych działań oraz przywrócenie holenderskiej administracji. David Horner sądzi, że MacArthurowi chodziło przede wszystkim o to, by pokazać rządowi holenderskiemu, iż próbował odzyskać część jego terytorium.

Siły obu stron

Do operacji przeznaczono około 33 tysięcy ludzi, z czego 21 tysięcy z 7 Dywizji. Była to jedna z najbardziej doświadczonych formacji australijskich: walczyła w Syrii w 1941 roku, a potem na Nowej Gwinei – na szlaku Kokoda, pod Buną i w dolinach Markham i Ramu. Pod Balikpapanem po raz pierwszy w tej wojnie wystąpiła w komplecie, wszystkimi trzema brygadami piechoty – 18 (bryg. Frederick Chilton), 21 (bryg. Ivan Dougherty) i 25 (bryg. Kenneth Eather). Wspierały ją czołgi Matilda z 1 Pułku Pancernego, artyleria, saperzy i kompania holenderskiego wojska kolonialnego (KNIL). Całością sił lądowych na Borneo dowodził gen. por. Leslie Morshead, dowódca australijskiego I Korpusu.

Flotę inwazyjną – ponad sto okrętów i statków, głównie amerykańskich i australijskich – wystawiła amerykańska 7 Flota adm. Thomasa Kinkaida; zespołem desantowym dowodził kontradm. Albert Noble. Ogniem wspierały desant krążowniki amerykańskie, australijskie i holenderski „Tromp”. Barki desantowe, amfibie gąsienicowe i DUKW prowadzili amerykańscy żołnierze z batalionów amfibii i z 593 Pułku Inżynieryjnego Łodzi i Brzegu. Lotnictwo – australijskie 1 Taktyczne Siły Powietrzne i amerykańska 13 Armia Lotnicza – operowało z południowych Filipin, bo lotnisko na Tarakanie, które miało osłaniać ten desant, wciąż nie nadawało się do użytku; brakującą osłonę myśliwską zapewniły trzy amerykańskie lotniskowce eskortowe.

Rejonu Balikpapanu bronił 22 Morski Oddział Bazowy kontradm. Michiakiego Kamady, wzmocniony 454 Samodzielnym Batalionem Piechoty (przerzuconym z Tarakanu w marcu 1945 roku) i częścią 71 Samodzielnej Brygady Mieszanej. Według alianckich szacunków Japończyków było w okolicy od 8400 do 10 tysięcy, ale tylko 3100–3900 z nich stanowili żołnierze liniowi; resztę tworzyły oddziały tyłowe, obsługa artylerii przeciwlotniczej oraz od 1100 do 4500 uzbrojonych robotników japońskich, tajwańskich i indonezyjskich. Garnizon był odcięty od dostaw od końca 1944 roku i niedożywiony, ale dysponował 18 działami nadbrzeżnymi i ponad stu działami przeciwlotniczymi, siecią tuneli na wzgórzach, rowem przeciwczołgowym wzdłuż wybrzeża, zasiekami podwodnymi i polami minowymi.

Najcięższe przygotowanie ogniowe

Marynarze chcieli lądować dalej na wschodzie, pod Manggar, gdzie woda była głębsza. Milford wybrał jednak plaże pod Klandasan, na odcinku około 1800 m, w samym środku japońskiej obrony: oszczędzało to piechocie dziesięciokilometrowego marszu przez trudny teren, a ryzyko miało zmniejszyć potężne przygotowanie ogniowe. Lotnictwo atakowało rejon przez 20 dni przed desantem, a trałowce przez 15 dni oczyszczały wody z min w zasięgu japońskich baterii; trzy z nich zatonęły. Amerykańscy płetwonurkowie z zespołów rozbiórki podwodnej pod ogniem robili przejścia w zasiekach. Przez cały ten czas rozpowszechniano fałszywe informacje i prowadzono pozorowane przygotowania z dala od właściwych plaż, by zmylić obrońców.

Według amerykańskich i australijskich zestawień na rejon desantu spadło w sumie ponad 3000 ton bomb, 7361 rakiet i ponad 38 tysięcy pocisków artyleryjskich; australijscy historycy uznają to za najcięższe przygotowanie ogniowe przed desantem w całym obszarze dowodzenia MacArthura. Flota wypłynęła z Morotai 26 czerwca, a samego 1 lipca nad plażami pracowały jeszcze 63 Liberatory, pięć krążowników i czternaście niszczycieli, które wystrzeliły ponad 17 tysięcy pocisków. Większość japońskich dział polowych została zniszczona – ale razem z nimi także znaczna część rafinerii i miasta, które operacja miała odzyskać.

Desant 1 lipca

Tuż przed godziną 9:00 pierwsze fale dotarły do brzegu. Na lewym skrzydle, na plażach Red i Yellow, lądowały dwa bataliony 18 Brygady (2/10 i 2/12), na prawym, na plaży Green, batalion 2/27 z 21 Brygady; 25 Brygada pozostała na okrętach jako odwód. Dym i pył po bombardowaniu zasłoniły punkty orientacyjne, a część zasiek nie została usunięta, więc dwa bataliony wylądowały zbyt daleko na lewo i pododdziały się wymieszały. Japończycy odpowiedzieli jednak tylko słabym ogniem i w ciągu 15–20 minut przyczółek był uchwycony. W pierwszej fazie desantu Australijczycy nie stracili ani jednego człowieka.

Prawdziwe walki zaczęły się na wzgórzach nad Klandasan. Batalion 2/10 ppłk. Toma Daly’ego zaatakował grzbiet nazwany przez Australijczyków Parramatta, umocniony bunkrami, tunelami, minami i pułapkami. Z powodu kłopotów z łącznością wsparcie artyleryjskie nie dotarło, a przydzielone czołgi uległy awarii; mimo to batalion poszedł do natarcia i po kilku godzinach, przy pomocy dwóch Matild, które w końcu dotarły na pole walki, zdobył grzbiet około godziny 14:00. Na prawym skrzydle 21 Brygada posuwała się wzdłuż wybrzeża na wschód, natrafiając na coraz silniejszy opór. Do wieczora przyczółek sięgał na około dwa kilometry w głąb lądu. Okazało się przy tym, że okręty desantowe czołgów nie mogą podejść do plaż, więc zaopatrzenie wyładowywano przez cały dzień amfibiami DUKW.

MacArthur na plaży

MacArthur obserwował desant z pokładu krążownika USS Cleveland, na którym przypłynął z Manili. Przed południem przyjął na nim Morsheada, Milforda, dowódcę australijskiego lotnictwa wicemarszałka Williama Bostocka i dowódcę sił desantowych 7 Floty wiceadm. Daniela Barbeya, a potem zszedł na ląd i razem z Morsheadem i Milfordem obejrzał przyczółek – zdjęcia z tej inspekcji przechowuje Australian War Memorial w Canberze. Według relacji przytaczanych przez jego biografów generał podszedł przy tym na pozycje wciąż ostrzeliwane przez Japończyków i nie chciał się wycofać. Był to jego ostatni udział w desancie w tej wojnie. Dla MacArthura, który od 1942 roku kierował wojną w południowo-zachodnim Pacyfiku z Australii, Balikpapan był symbolicznym zamknięciem tej kampanii; dla Australijczyków – kolejną operacją, której sensu wielu z nich nie rozumiało.

Miasto, port i lotniska

2 lipca walki o wzgórza nad Klandasan trwały dalej. Bronili ich głównie uzbrojeni żołnierze tyłowi i artylerzyści z 2 Oddziału Garnizonowego oraz część 454 Batalionu; australijscy saperzy wysadzali tunele i rozbrajali tysiące min i pułapek. Tego dnia na brzeg zeszła 25 Brygada, a batalion 2/14 z 21 Brygady zajął lotnisko w Sepinggang. 3 lipca 18 Brygada opanowała miasto i port, a 25 Brygada ruszyła w głąb lądu drogą do Samarindy, którą Australijczycy nazwali „Milford Highway”. Pod koniec dnia przyczółek miał już osiem kilometrów głębokości.

21 Brygada dotarła 3 lipca do lotniska Manggar i zajęła je następnego dnia, lecz potem utknęła na kilka dni pod ogniem japońskich dział i moździerzy ukrytych na wzgórzach nad pasami startowymi. Dwa czołgi zostały zniszczone; stanowiska japońskie zdobywano kolejno przy wsparciu okrętów i lotnictwa. 5 lipca batalion 2/9 i 2/1 Batalion Pionierów wylądowały pod Penadjam, na zachodnim brzegu zatoki, by usunąć stamtąd japońską artylerię i otworzyć port; zadanie wykonano w dwa dni, niemal bez walki. Do 9 lipca dwa wysunięte bataliony japońskie zostały rozbite, a ich resztki wycofały się znad wybrzeża.

Na plażach amerykańscy Seabees z 11 Batalionu Budowlanego Marynarki budowali tymczasem nabrzeża, a 10 lipca otwarto nową plażę zaopatrzeniową w osłoniętej części zatoki, gdzie mogło jednocześnie wyładowywać się osiem okrętów desantowych. Mimo szybkiego zdobycia obu lotnisk pierwsze australijskie Spitfire’y zaczęły z nich operować dopiero 15 lipca, a bombowców nie udało się tam rozmieścić przed końcem wojny.

Batuchampar

Najdłużej trwały walki wzdłuż „Milford Highway”. 5 i 6 lipca japoński batalion zatrzymał tam 25 Brygadę, a jego pozycje w dżungli trzeba było zdobywać przy pomocy czołgów z miotaczami ognia i nawały ponad 8 tysięcy pocisków artyleryjskich. Japończycy walczyli metodą opóźniającą: minami, pułapkami, ogniem strzelców wyborowych i nocnymi wypadami. Kamada umieścił swoją kwaterę pod Batuchampar, kilkanaście kilometrów od plaż, gdzie trzeci batalion jego oddziału przygotował główną pozycję obronną.

Przez dwa tygodnie artyleria i lotnictwo niszczyły japońskie umocnienia, a australijskie patrole – w tym komandosi 2/7 Pułku Kawalerii i holenderska kompania KNIL – szukały skrzydeł nieprzyjaciela. Gdy 21 lipca okrążenie było prawie zamknięte, Japończycy w dobrym porządku wycofali się w głąb lądu; Australijczycy z uznaniem odnotowali umiejętność, z jaką obrońcy wybierali i utrzymywali pozycje. Milford uznał, że sytuacja strategiczna nie wymaga ścigania ich do Samarindy, i ograniczył się do głębokiego patrolowania. Około 21 lipca zakończyły się więc główne walki o Balikpapan. Większość ocalałych Japończyków ruszyła na północny wschód, a potem przez całą wyspę ku Kuching i Bandżarmasinowi; w sierpniu oddziały Kamady próbowały jeszcze kilkakrotnie podejść do portu od zachodniej strony zatoki.

Straty

Według australijskiej historii oficjalnej zdobycie Balikpapanu kosztowało 7 Dywizję 229 zabitych i 634 rannych – znacznie mniej niż jej wcześniejsze kampanie na Nowej Gwinei. Do tego dochodzą straty amerykańskich i australijskich marynarzy, lotników i saperów, m.in. załóg trzech zatopionych trałowców. Japończycy stracili według tych samych źródeł co najmniej 2032 zabitych, a 63 dostało się do niewoli. Liczby ofiar wśród ludności cywilnej – Indonezyjczyków, Chińczyków i robotników przymusowych z innych wysp – nikt nie ustalił; wiadomo tylko, że bombardowania obróciły znaczną część miasta i rafinerii w ruinę.

Spór o wartość operacji

Już w 1945 roku wielu Australijczyków pytało, po co ich żołnierze giną na Borneo, skoro wojna rozstrzygała się gdzie indziej. Po wojnie Balikpapan trafił – obok walk na Bougainville’u, Nowej Brytanii i w rejonie Aitape–Wewak – na listę tak zwanych „niepotrzebnych kampanii”. Historycy Rhys Crawley i David Horner oceniają, że operacja nie miała wpływu na przebieg wojny i była „strategicznie wątpliwa”. Garth Pratten zwraca uwagę, że po odwołaniu desantu na Jawie zniknęła jej główna racja, a kontynuowano ją być może z przecenienia znaczenia rafinerii. Brytyjski historyk Max Hastings pisał o całej kampanii na Borneo, że rozsądna ocena strategiczna kazałaby zostawić odcięte garnizony samym sobie.

Rachunek korzyści rzeczywiście był skromny. Port i rafinerie zostały tak zniszczone przez bombardowania i japońskie podpalenia, że przez długi czas nie dawały aliantom paliwa – podobnie jak wcześniej na Tarakanie, gdzie pierwsze odbudowane szyby uruchomiono dopiero pod koniec czerwca. Pola w Sambodji i Sangasanga, zasilające rafinerie, pozostały do końca wojny w rękach japońskich. Lotniska nie posłużyły bombowcom, a zniszczenia instalacji naftowych zaciążyły na stosunkach z powracającą administracją holenderską.

Ta sama literatura podkreśla jednak, że pod względem wojskowym operację przeprowadzono bardzo sprawnie. Peter Dennis nazwał ją „wątpliwą strategicznie”, ale „umiejętnie przeprowadzoną taktycznie”. Australijska piechota miała do dyspozycji wsparcie ogniowe tak obfite jak w żadnej innej swojej kampanii, a skomplikowane współdziałanie wojsk lądowych, floty i lotnictwa kilku państw przebiegło bez większych zakłóceń. Ostrożne dowodzenie Milforda, który zamiast szturmować pozycje japońskie kazał je niszczyć artylerią i obchodzić, było zresztą świadomą odpowiedzią na pytanie, czy w ostatnich tygodniach wojny warto narażać życie żołnierzy. Ważnym czynnikiem sukcesu była amerykańska logistyka – zwłaszcza tonaż, którym armia australijska sama nie dysponowała i którego wyraźnie brakowało jej w równoległych kampaniach na Nowej Gwinei.

Co było dalej

Desant pod Balikpapanem zamknął serię wielkich operacji desantowych zachodnich aliantów w II wojnie światowej. Jego przyczółek stał się bazą, z której Australijczycy patrolowali wschodnie Borneo, gdy wojna wchodziła w ostatnią fazę: 5 lipca zmarł premier Curtin, a jego następcą został Ben Chifley. Na Pacyfiku równolegle trwały ataki lotnictwa i floty na Wyspy Japońskie, a za kilka tygodni ataki atomowe na Hiroszimę i Nagasaki i radzieckie wejście do wojny przesądziły o kapitulacji Japonii. Wiadomość o niej zastała Australijczyków na patrolach w dżungli za Balikpapanem.

We wrześniu Kamada skapitulował przed dowództwem 7 Dywizji, a jej brygady pełniły na Borneo i na Celebesie służbę okupacyjną do początku 1946 roku – 21 Brygada przyjmowała kapitulację wojsk japońskich w Makasarze. Australijskie wojsko przywiozło do wschodniego Borneo holenderską administrację cywilną, której powrót zderzył się z proklamowaną 17 sierpnia 1945 roku niepodległością Indonezji i z indonezyjską rewolucją narodową. Australijczycy, którzy w 1945 roku przywracali władzę Holendrom, kilka lat później jako rząd i jako związki zawodowe poparli dążenia niepodległościowe Indonezyjczyków.

Na pamiątkę desantu w Balikpapanie, dziś jednym z głównych miast indonezyjskiej prowincji Borneo Wschodnie, stoi pomnik zwany przez mieszkańców Tugu Australia. Dla Australii lądowanie z 1 lipca 1945 roku pozostało największą operacją desantową w jej dziejach i ostatnią wielką bitwą jej armii w II wojnie światowej – a zarazem, razem z całą kampanią na Borneo, przedmiotem nierozstrzygniętego sporu o to, czy warto ją było stoczyć.