Leslie Morshead

Leslie James Morshead był najsłynniejszym australijskim dowódcą drugiej wojny światowej, choć nigdy nie był oficerem zawodowym. Z wykształcenia był nauczycielem, w okresie międzywojennym menedżerem w towarzystwie żeglugowym, a wojsko traktował jako służbę ochotniczą w milicji. W pierwszej wojnie światowej przeszedł drogę od porucznika na plaży w Gallipoli do jednego z najlepszych dowódców batalionów armii australijskiej. W kwietniu 1941 roku jego 9 Dywizja Australijska, niedoszkolona i niedozbrojona, wycofała się przed Afrika Korps do Tobruku i przez pół roku broniła twierdzy przed Erwinem Rommlem. Była to jedna z pierwszych bitew, w których niemieckie wojska pancerne nie osiągnęły celu. Półtora roku później dywizja Morsheada odegrała jedną z głównych ról w drugiej bitwie pod El Alamein. Żołnierze nazywali go „Ming the Merciless”, czyli „Ming Bezlitosny”, od okrutnego władcy z komiksu o Flashu Gordonie, a później po prostu „Ming”.

Nauczyciel z Ballarat

Urodził się 18 września 1889 roku w Ballarat, mieście dawnej gorączki złota w stanie Wiktoria, jako szóste z siedmiorga dzieci Williama Morsheada, górnika, który przyjechał do Australii z Kornwalii, i Mary Elizy z domu Rennison. Ojciec zmarł, gdy Leslie miał sześć lat. Uczył się w szkole państwowej w Mount Pleasant, w której w 1906 roku został nauczycielem-praktykantem, a po ukończeniu kolegium nauczycielskiego w Melbourne uczył w wiejskich szkołach Wiktorii. W 1912 roku przeszedł do prywatnej The Armidale School w Nowej Południowej Walii, a w 1914 roku do renomowanej Melbourne Church of England Grammar School. W obu szkołach dowodził oddziałami kadetów, a od 1913 roku był też porucznikiem milicji.

Gallipoli i front zachodni

Po wybuchu pierwszej wojny światowej porzucił szkołę i we wrześniu 1914 roku został porucznikiem 2 Batalionu Australijskich Sił Imperialnych (AIF). Już jako kapitan wylądował z nim 25 kwietnia 1915 roku w Zatoce Anzac na półwyspie Gallipoli. Batalion doszedł tego dnia najdalej ze wszystkich oddziałów australijskich, ale po południu odrzuciły go tureckie kontrataki. W czerwcu Morshead awansował na majora, a w sierpniu walczył w krwawej bitwie pod Lone Pine; według australijskich historyków był jedynym z 22 oficerów batalionu, który wyszedł z niej bez szwanku. We wrześniu zachorował na czerwonkę i dur rzekomy i został ewakuowany do Anglii.

Po powrocie do Australii, w kwietniu 1916 roku, w wieku 26 lat, został podpułkownikiem i dowódcą 33 Batalionu, który sam sformował i wyszkolił w Australii i w Anglii. Batalion należał do 3 Dywizji gen. Johna Monasha, najwybitniejszego australijskiego dowódcy tamtej wojny, pod którego okiem Morshead się kształtował. Australijski historyk oficjalny Charles Bean nazwał go „eleganckim, małym nauczycielem”, najbliższym typowi służbisty spośród młodych pułkowników, a jego batalion uznał za jeden z najlepszych w armii. Morshead prowadził go w bitwach pod Messines i Passchendaele w 1917 roku, a wiosną 1918 roku pod Villers-Bretonneux, gdzie Australijczycy pomogli zatrzymać niemiecką ofensywę wiosenną. W kwietniu 1918 roku został zatruty gazem musztardowym i na kilka tygodni wyłączony z walki. W sierpniu 1918 roku dowodził batalionem w bitwie pod Amiens, pierwszym dniu wielkiej ofensywy aliantów, i wziął do niewoli około 500 Niemców. Za tę wojnę otrzymał Order Wybitnej Służby, Order św. Michała i św. Jerzego i francuską Legię Honorową, a pięć razy wymieniano go w rozkazach.

Między wojnami

Do Australii wrócił pod koniec 1919 roku. Próbował gospodarować na ziemi otrzymanej w ramach programu dla byłych żołnierzy pod Quilpie w Queenslandzie, ale szybko z tego zrezygnował. 17 listopada 1921 roku ożenił się z Myrtle Catherine Hay Woodside, siostrą jednego ze swoich dawnych uczniów; mieli jedną córkę. W 1924 roku znalazł pracę w brytyjskim towarzystwie żeglugowym Orient Line, w którym przez następne lata awansował, pracując w Sydney, Melbourne i Brisbane. W 1936 roku został kierownikiem oddziału w Sydney.

Przez cały ten czas służył w milicji, czyli australijskiej armii ochotniczej: dowodził kolejno 19 i 36 Batalionem, a od 1933 roku, już jako pułkownik, 14, 15 i 5 Brygadą Piechoty. W 1938 roku został tymczasowym brygadierem. Był człowiekiem o poglądach wyraźnie prawicowych. Według australijskiego słownika biograficznego w połowie lat 20. był krótko związany z tajną organizacją, która przygotowywała się do przeciwdziałania wywrotowej działalności komunistów; część autorów łączy go także z paramilitarną New Guard z początku lat 30.

Z Anglii do Cyrenajki

13 października 1939 roku Morshead został przyjęty do nowo tworzonych Drugich Australijskich Sił Imperialnych i objął 18 Brygadę Piechoty w 6 Dywizji gen. Thomasa Blameya. Brygada wypłynęła z Sydney w maju 1940 roku, ale po klęsce Francji skierowano ją do Wielkiej Brytanii. Szkoliła się na równinie Salisbury i była częścią obrony południowej Anglii w czasie bitwy o Anglię, gdy spodziewano się niemieckiej inwazji. W listopadzie odpłynęła na Bliski Wschód i 31 grudnia dotarła do Aleksandrii.

Pod koniec stycznia 1941 roku, gdy dowódca nowej 9 Dywizji Australijskiej gen. mjr Henry Wynter poważnie zachorował, Blamey powierzył dywizję Morsheadowi, który w lutym awansował na generała majora. Perspektywy były ponure. Dywizji brakowało broni i sprzętu, jej żołnierze byli słabo wyszkoleni, a własna artyleria nie była gotowa. Na dodatek dwie jej brygady wymieniono na słabiej przygotowane brygady 7 Dywizji, by do Grecji poszły najlepiej wyposażone oddziały. W marcu dywizja zluzowała w Cyrenajce 6 Dywizję Australijską gen. Ivena Mackaya. Morshead nie wahał się spierać z przełożonymi. Gdy przyjechał naczelny dowódca na Bliskim Wschodzie gen. Archibald Wavell, otwarcie powiedział mu, że jego czołowa brygada stoi na pozycji zbyt niebezpiecznej, i zaproponował cofnięcie jej na linię łatwiejszą do obrony na wschód od Bengazi. Wavell się zgodził.

Tobruk

Gdy pod koniec marca Rommel ruszył do natarcia, brytyjskie dowództwo w Cyrenajce się rozpadło, a gen. Neame i gen. Richard O’Connor trafili do niewoli. Morshead był jedynym generałem Dowództwa Cyrenajki, który uniknął pojmania, a jego dywizja, mimo sprzecznych rozkazów i braku transportu, dotarła do Tobruku zmęczona, ale jako zorganizowana siła. Twierdzę, której umocnienia obejrzał dokładnie w styczniu, objął najpierw pod zwierzchnictwem gen. mjr. Johna Lavaracka, a 14 kwietnia jako jej komendant, podległy bezpośrednio Wavellowi. „Tu nie będzie żadnej Dunkierki – powiedział swoim oficerom. – Nie będzie kapitulacji ani odwrotu”.

Jego taktyka okazała się dla Niemców zaskoczeniem. Piechota miała przepuszczać czołgi, które przebiły się przez obwód, i odcinać od nich niemieckich piechurów, a czołgi miały zatrzymać w głębi artyleria, działa przeciwpancerne i odwód pancerny. W nocy z 13 na 14 kwietnia, w czasie bitwy wielkanocnej, niemiecki pułk pancerny stracił w ten sposób prawie połowę wozów, a pod Ras el Medauar na przełomie kwietnia i maja Rommel zdobył tylko niewielki wyłom w obwodzie. Morshead prowadził obronę zaczepną: domagał się, by ziemia niczyja stała się „naszą ziemią”, wysyłał co noc patrole i wypady, a każdy teren zajęty przez nieprzyjaciela starał się odbić. Ta polityka bywała kosztowna i nie podobała się wszystkim dowódcom batalionów, ale trzymała przeciwnika w niepewności. Gdy zwrócono mu uwagę na brytyjski artykuł propagandowy pod tytułem „Tobruk wytrzyma”, miał odpowiedzieć, że jego żołnierze nie są tam po to, by wytrzymywać, tylko by zadawać ciosy.

Wavell prosił o utrzymanie Tobruku przez około dwa miesiące, a twierdza trzymała się przez ponad pół roku i przetrwała dwie nieudane brytyjskie próby odsieczy, operacje „Brevity” w maju i „Battleaxe” w czerwcu. Niemiecka propaganda nazwała obrońców „szczurami”, a Australijczycy przyjęli przezwisko „Szczury Tobruku” jako tytuł honorowy. Latem Morshead uznał, że zdrowie i siły jego żołnierzy szybko się wyczerpują, i poparł starania gen. Thomasa Blameya o wycofanie dywizji. Kolejne rządy Australii – Roberta Menziesa, Arthura Faddena i Johna Curtina – postawiły na swoim wbrew niechęci Winstona Churchilla i nowego naczelnego dowódcy na Bliskim Wschodzie gen. Claude’a Auchinlecka. Od sierpnia do października Australijczyków wymieniano drogą morską na polską Samodzielną Brygadę Strzelców Karpackich i brytyjską 70 Dywizję Piechoty. Morshead opuścił Tobruk 22 października 1941 roku. Za obronę Tobruku otrzymał polski Order Virtuti Militari, według części źródeł wręczony mu w listopadzie 1941 roku przez gen. Władysława Sikorskiego, a w 1942 roku tytuł rycerski jako Komandor Rycerz Orderu Imperium Brytyjskiego.

El Alamein

Po wycofaniu z Tobruku 9 Dywizja odpoczywała i szkoliła się w Syrii i Palestynie. Gdy po wybuchu wojny na Pacyfiku 6 i 7 Dywizja wróciły do Australii, w marcu 1942 roku Morshead objął dowództwo wszystkich wojsk australijskich na Bliskim Wschodzie i awansował na generała porucznika, zachowując dowództwo dywizji. W lipcu 1942 roku, gdy Rommel stanął u wrót Egiptu, 9 Dywizja trafiła pod El Alamein. Morshead stoczył wtedy słynny spór z Auchinleckiem, który chciał rozdzielać australijskie brygady między brytyjskie zgrupowania. Odmówił stanowczo i zgodził się wydzielić jedną brygadę tylko wtedy, gdy cała dywizja przeszła pod El Alamein pod jego dowództwem. W lipcowych walkach dywizja odnosiła sukcesy, ale 27 lipca straciła niemal cały 2/28 Batalion. Morshead liczył na dowództwo korpusu, ale Auchinleck uważał go za „trudnego podwładnego”, a nowy dowódca 8 Armii gen. Bernard Montgomery nie chciał powierzać korpusu oficerowi rezerwy. Stanowisko dostał młodszy od Morsheada Brytyjczyk Oliver Leese.

W drugiej bitwie pod El Alamein od 23 października 1942 roku 9 Dywizja walczyła na północnym skraju frontu. Po pierwszym uderzeniu Morshead prowadził serię natarć na północ, ku morzu, które groziły odcięciem niemieckich oddziałów przy drodze nadmorskiej i ściągnęły na Australijczyków niemal cały Afrika Korps. To ułatwiło Montgomery’emu ostateczne przełamanie na początku listopada. Cena była wysoka: według australijskich danych dywizja straciła w kampanii pod El Alamein około 1200 zabitych i ponad 3600 rannych. Morshead otrzymał za tę bitwę Order Łaźni.

Nowa Gwinea i Borneo

W lutym 1943 roku 9 Dywizja wróciła do Australii, a Morshead w marcu objął dowództwo II Korpusu. Jesienią 1943 roku jego korpus przejął dowództwo w rejonie Lae i Finschhafen na Nowej Gwinei w chwili japońskiego kontrataku, a Morshead pilnie ściągnął posiłki dla walczącej tam 9 Dywizji. Od listopada 1943 roku, po odejściu Mackaya, dowodził siłami na Nowej Gwinei i 2 Armią. W lipcu 1944 roku objął I Korpus, główną siłę uderzeniową armii australijskiej. W 1945 roku, pod ogólnym zwierzchnictwem gen. Douglasa MacArthura, prowadził desanty na Borneo: na Tarakan w maju, w Borneo Północnym w czerwcu i pod Balikpapanem w lipcu, jedną z ostatnich dużych operacji desantowych wojny.

Po wojnie

We wrześniu 1945 roku wrócił do Sydney i niechętnie zgodził się przewodniczyć wojskowej komisji śledczej w sprawie ucieczki gen. Gordona Bennetta z Singapuru w 1942 roku. 1 stycznia 1946 roku przeszedł do rezerwy i następnego dnia wrócił do Orient Line, której w 1948 roku został dyrektorem generalnym na Australię. Odrzucał propozycje stanowisk wojskowych i dyplomatycznych oraz urzędu gubernatora Queenslandu. Był prezesem Bank of New South Wales i przewodniczącym rady domu towarowego David Jones. Od 1950 do 1952 roku stał na czele tajnej organizacji przygotowującej się do przeciwdziałania komunistycznej działalności wywrotowej. Zmarł na raka 26 września 1959 roku w Sydney. Jego kondukt pogrzebowy przejechał ulicami, przy których stali dawni żołnierze 9 Dywizji.

Znaczenie

Morshead był jednym z niewielu dowódców alianckich, którzy w 1941 roku potrafili zatrzymać wojska niemieckie, gdy na innych frontach – w Grecji, na Krecie i w Cyrenajce – Brytyjczycy ponosili klęskę za klęską. Obrona Tobruku nie tylko odebrała Rommlowi port, bez którego nie mógł zaopatrywać wojsk na granicy Egiptu, ale też przez pół roku wiązała pod twierdzą znaczną część jego armii. Pokazała, że niemiecką taktykę pancerną można zatrzymać obroną, w której piechota nie ustępuje przed czołgami, a artyleria i odwody niszczą te, które się przebiją. Pod El Alamein jego dywizja wzięła na siebie najcięższy ciężar walki. Australijscy historycy widzą w nim następcę Monasha: dowódcę-amatora, który dzięki dyscyplinie, pracy i zdolnościom organizacyjnym dorównał najlepszym zawodowcom.