Odwrót Japończyków w Chinach

W połowie czerwca 1945 roku wojna w Chinach po raz pierwszy od lat wyraźnie odwróciła się na niekorzyść Japonii. Wojska japońskiej Chińskiej Armii Ekspedycyjnej gen. Yasujiego Okamury wycofywały się z południowych prowincji, które zajęły zaledwie kilka miesięcy wcześniej w czasie operacji Ichi-gō, a chińskie dywizje – po raz pierwszy w dużej liczbie uzbrojone i wyszkolone przez Amerykanów – posuwały się za nimi. Pod koniec maja Chińczycy odzyskali Nanning, 7 czerwca zakończyła się zwycięska dla nich obrona zachodniego Hunanu, a pod koniec czerwca padło Liuzhou. Pod koniec lipca Japończycy oddali bez walnej bitwy Guilin.

W wielu chronologiach wojny pod datą 16 czerwca pojawia się zdanie, że „Japończycy są w ogólnym odwrocie w środkowych Chinach”. Wymaga ono dwóch uściśleń. Po pierwsze, nie był to odwrót wymuszony klęską ani tym bardziej ucieczka: japońska Cesarska Kwatera Główna sama nakazała skrócenie linii i opuszczenie korytarza w Kuangsi, a Japończycy wycofywali się planowo, osłaniając się silnymi strażami tylnymi. Po drugie, odwrót dotyczył przede wszystkim Chin południowych – Kuangsi i południa Hunanu; w środkowych Chinach, w dolinie Jangcy, Japończycy nie tylko pozostali, ale ściągali tam wojska z południa. Data 16 czerwca nie odpowiada żadnemu pojedynczemu wydarzeniu – opisuje stan rzeczy z połowy miesiąca.

Chiny po operacji Ichi-gō

Ofensywa Ichi-gō, rozpoczęta 17 kwietnia 1944 roku przeprawą przez Żółtą Rzekę, była największą operacją lądową armii japońskiej w całej wojnie. Do grudnia 1944 roku Japończycy przeszli z Henanu przez Hunan do Kuangsi, zdobyli Changshę, Hengyang, Guilin i Liuzhou, po raz drugi zajęli Nanning i połączyli front w Chinach z wojskami w Indochinach. Zajęli też wysunięte lotniska amerykańskiej 14 Armii Lotniczej gen. Claire’a Chennaulta, z których bombowce atakowały japońską żeglugę i – jak latem 1944 roku Superfortece startujące spod Chengdu – samą Japonię.

Zwycięstwo okazało się jednak mało warte. Kolej z Kantonu do Hankou, o którą walczono, prawie nie działała: według amerykańskich opracowań w kwietniu 1945 roku przejechał nią z Kantonu do Wuhanu jeden pociąg, a z braku paliwa japońscy żołnierze przemieszczali się głównie pieszo. Zdobyty korytarz trzeba było obsadzić wojskiem, a front wydłużył się o setki kilometrów, na których działały chińskie oddziały partyzanckie. Bombowce B-29, przed którymi Ichi-gō miała chronić Japonię, i tak latały już z Marianów.

Chiny wyszły z ofensywy osłabione, ale ich położenie strategiczne się poprawiało. W październiku 1944 roku Roosevelt odwołał gen. Josepha Stilwella, a jego następcą jako szef sztabu Czang Kaj-szeka i dowódca wojsk amerykańskich w Chinach został gen. Albert Wedemeyer, który ułożył z chińskim przywódcą znacznie lepsze stosunki. Po otwarciu Drogi Stilwella w styczniu 1945 roku do Kunmingu dojeżdżały konwoje ciężarówek z Indii, przywożące sprzęt i paliwo; rosły też dostawy lotnicze przez Himalaje. Do Chin wróciły z Birmy doświadczone, wyposażone przez Amerykanów dywizje chińskie.

Wedemeyer postawił na jakość, nie na liczbę. Czang Kaj-szek zgodził się, by około 36 dywizji – mniej więcej jedna szósta jego armii – otrzymało amerykańskie uzbrojenie, szkolenie i zaopatrzenie i zostało podporządkowane jednolitemu dowództwu. Były to tak zwane dywizje Alpha. Przy chińskich armiach i dywizjach działali amerykańscy oficerowie łącznikowi i doradcy z Chińskiego Dowództwa Bojowego gen. Roberta McClure’a; Amerykanie nie walczyli jednak na lądzie we własnych jednostkach – ich udziałem w walkach było przede wszystkim lotnictwo.

Zmiana strategii w Tokio

Na początku 1945 roku japońskie położenie na Pacyfiku zmieniało się z miesiąca na miesiąc na gorsze. Amerykanie wylądowali na Luzonie, potem na Iwo Jimie, a 1 kwietnia na Okinawie. W styczniu i lutym Cesarska Kwatera Główna zrewidowała politykę wobec Chin: celem nie miały być już nowe zdobycze, lecz obrona przed amerykańskim desantem na chińskim wybrzeżu i przygotowanie na możliwe uderzenie ZSRR w Mandżurii. Chińska Armia Ekspedycyjna – według amerykańskiej oficjalnej historii jedna dywizja pancerna, 25 dywizji piechoty i 22 samodzielne brygady, latem 1945 roku łącznie ponad milion ludzi na południe od Wielkiego Muru – miała się skupić w dolinie Jangcy między Szanghajem a Hankou, wokół wielkich portów i w Chinach północnych.

Dowodził nią od listopada 1944 roku gen. Yasuji Okamura, wcześniej dowódca Armii Północnochińskiej. Za jego czasów w północnych Chinach prowadzono brutalne akcje pacyfikacyjne przeciwko komunistycznej partyzantce, które chińscy komuniści nazwali polityką „trzech wszystko” („wszystko spalić, wszystkich zabić, wszystko zrabować”); po wojnie chiński trybunał w Szanghaju uniewinnił go jednak od zarzutów zbrodni wojennych, co do dziś budzi kontrowersje.

Zanim wycofanie ruszyło na dobre, Japończycy spróbowali jeszcze jednej ofensywy. Jej celem było lotnisko w Zhijiangu w zachodnim Hunanie – ostatnia wielka baza amerykańskiego i chińskiego lotnictwa w tej części Chin, położona około 430 kilometrów od tymczasowej stolicy w Chongqingu. Zdobycie lub choćby zagrożenie lotniska miało odebrać Amerykanom przewagę w powietrzu nad korytarzem kolejowym i uprzedzić przygotowywaną chińską ofensywę.

Bitwa w zachodnim Hunanie

Japońska 20 Armia gen. Ichirō Banzaia zgromadziła w Hunanie, wokół Shaoyangu, siły szacowane przez Amerykanów na około 60 tysięcy, a w innych opracowaniach na około 80 tysięcy żołnierzy. Drogi zaopatrzenia z Hengyangu i Xiangtanu zbudowano w marcu przy użyciu przymusowej pracy chińskich robotników. Natarcie ruszyło na dobre 13 kwietnia 1945 roku trzema kolumnami na zachód, w górzysty teren gór Xuefeng.

Chińczycy byli przygotowani. Obronę zachodniego Hunanu powierzono gen. He Yingqinowi, głównodowodzącemu chińskich wojsk lądowych, który wspólnie z gen. McClure’em ułożył plan bitwy: armie chińskie miały powstrzymać Japończyków w centrum i uderzyć im w skrzydła i tyły. Amerykańskie samoloty transportowe przerzuciły z Kunmingu do Zhijiangu całą Nową 6 Armię – weteranów kampanii birmańskiej. Chińczycy zgromadzili około 100–110 tysięcy żołnierzy; wspierało ich kilkaset samolotów chińskiego lotnictwa i 14 Armii Lotniczej, które panowały w powietrzu, atakowały japońskie kolumny i zrzucały zaopatrzenie walczącym oddziałom.

Przez całą drugą połowę kwietnia chińska 74 Armia, broniąca centrum na froncie szerokim na kilkadziesiąt kilometrów, wiązała Japończyków w górach, a wąskie doliny sprzyjały zasadzkom i ostrzałowi z moździerzy. Na początku maja Chińczycy przeszli do kontrnatarcia: 5 i 6 maja 94 Armia rozbiła japoński oddział pod Wuyangiem, a w kolejnych dniach jej dywizje raz za razem obchodziły nieprzyjaciela, podczas gdy 18 i 100 Armia wychodziły mu na tyły. Japończycy musieli zawrócić i do 7 czerwca znaleźli się z powrotem na pozycjach wyjściowych. Lotnisko w Zhijiangu pozostało w chińskich rękach.

Straty obu stron podawane są bardzo różnie. Amerykańska oficjalna historia ocenia straty japońskie na około 1,5 tysiąca zabitych i 5 tysięcy rannych, a chińskie na co najmniej 6,8 tysiąca zabitych i 11,2 tysiąca rannych. Chińczycy twierdzili, że zadali przeciwnikowi ponad 36 tysięcy strat, w tym przeszło 12 tysięcy zabitych; japońskie dane powojenne są niespójne – w kolejnych wersjach rosły od około 11 do 27 tysięcy, gdy doliczano chorych. Niezależnie od liczb bitwa w zachodnim Hunanie była dla Chińczyków przełomem psychologicznym: po latach porażek, a zwłaszcza po klęskach 1944 roku, dywizje szkolone przez Amerykanów pokazały, że przy przewadze liczebnej, zgranym dowodzeniu, wsparciu z powietrza i regularnym zaopatrzeniu potrafią pokonać armię japońską w otwartym polu. Była to zarazem ostatnia japońska ofensywa w Chinach.

Odwrót z Kuangsi

W połowie maja 1945 roku, gdy położenie na Okinawie stawało się beznadziejne, Cesarska Kwatera Główna nakazała ewakuację linii kolejowej do Guilinu i Liuzhou – odnogi głównej kolei z Hankou do Kantonu, zdobytej z takim trudem kilka miesięcy wcześniej. Według amerykańskiej oficjalnej historii w ciągu kilku dni po zakończeniu walk o Zhijiang gen. Okamura zaczął przerzucać jednostki z południa do Chin środkowych i północnych. Część sił miała umocnić wybrzeże wokół Szanghaju i ujścia Jangcy, część – Chiny północne i Mandżurię, gdzie spodziewano się ataku Armii Czerwonej.

Chińczycy ruszyli za wycofującym się przeciwnikiem w ramach kontrofensywy w Kuangsi, rozplanowanej przez Czang Kaj-szeka i gen. He Yingqina na kilka kierunków. 2 Armia Frontowa gen. Zhang Fakuia nacierała z zachodu na Nanning i zajęła je 26–27 maja; Japończycy cofnęli się ku granicy z Indochinami i na Liuzhou. 3 Armia Frontowa gen. Tang Enbo maszerowała na Liuzhou i dalej na Guilin. W połowie czerwca chińskie kolumny zbliżały się do Liuzhou, a japońskie straże tylne broniły kolejnych przepraw i przełęczy, by osłonić odchodzące na północ główne siły.

Liuzhou wróciło w chińskie ręce pod koniec czerwca: amerykańska oficjalna historia podaje, że 26 czerwca Chińczycy odbili tamtejsze lotnisko, chińskie opracowania datują zajęcie miasta na 30 czerwca. Później zaczęły się ciężkie walki o odcięcie Japończykom drogi odwrotu pod Guilinem, około 160 kilometrów na północ. Zanim Chińczycy zgromadzili dość sił do natarcia, większość Japończyków opuściła rejon; Guilin zajęto 26–28 lipca, a straże tylne walczyły jeszcze w północno-wschodnim Kuangsi do połowy sierpnia. Na początku sierpnia Japończycy niemal zakończyli przegrupowanie na obszary, których zamierzali bronić do końca.

Plany Wedemeyera

Wycofanie Japończyków wpisywało się w plany amerykańskie, ale nie ono było ich celem. Już 14 lutego 1945 roku Wedemeyer przedstawił plan „Beta”: zdobycie rejonu Liuzhou i Nanningu, umocnienie się tam i natarcie na Kanton i Hongkong, by otworzyć Chinom port morski i zaopatrywać armię drogą morską zamiast przez Himalaje. Kolegium Połączonych Szefów Sztabów zatwierdziło go 20 kwietnia. Gdy Japończycy sami zaczęli opuszczać Kuangsi, plan zmieniono i nazwano „Carbonado”: w sierpniu Chińczycy mieli szybkim wypadem opanować port Fort-Bayard (Zhanjiang) na półwyspie Leizhou, 1 września ruszyć z rejonu Guilinu i Liuzhou główną ofensywą, a do 1 listopada zdobyć Kanton.

Chińskie postępy w Kuangsi miały więc w czerwcu w dużej mierze charakter wchodzenia w próżnię pozostawioną przez wycofującego się przeciwnika. Amerykańska oficjalna historia podkreśla, że Chińczycy posuwali się powoli i że japońskie straże tylne stawiały silny opór. Dla rządu w Chongqingu każde odzyskane miasto było jednak ważnym sukcesem politycznym i propagandowym po klęskach roku poprzedniego, a dla 14 Armii Lotniczej – możliwością powrotu na utracone lotniska.

Miejsce w wojnie

Odwrót z Kuangsi był ostatnim akordem operacji Ichi-gō. Japonia zrezygnowała z korytarza, dla którego zdobycia zaangażowała w 1944 roku około pół miliona żołnierzy i który kosztował życie ogromnej liczby chińskich cywilów, i skupiła się na obronie tego, co uważała za niezbędne: wybrzeża, doliny Jangcy, Chin północnych i Mandżurii. Dla Chin oznaczało to odzyskanie znacznej części ziem utraconych rok wcześniej, choć w większości bez wielkich bitew.

Do generalnej chińskiej ofensywy nie doszło. Zanim plan „Carbonado” mógł wejść w życie, w sierpniu 1945 roku na Hiroszimę i Nagasaki spadły bomby atomowe, ZSRR wypowiedział Japonii wojnę i uderzył na Mandżurię, a cesarz ogłosił kapitulację. Chińska Armia Ekspedycyjna, wciąż licząca ponad milion ludzi i jako całość nierozbita, skapitulowała 9 września 1945 roku w Nankinie – gen. Okamura złożył kapitulację na ręce gen. He Yingqina.

Czerwcowy odwrót miał też skutki dla przyszłej wojny domowej. Japończycy wycofywali się z południa i koncentrowali w miastach i wzdłuż kolei, a ogromne obszary wsi Chin północnych i środkowych pozostawały w zasięgu komunistycznej partyzantki, która rozszerzała tam swoje bazy. Rząd Czang Kaj-szeka, którego najlepsze dywizje stały na południu, z dala od wielkich miast wybrzeża, po kapitulacji Japonii musiał korzystać z amerykańskiego transportu lotniczego i morskiego, by zdążyć przed komunistami z przejęciem Szanghaju, Nankinu i Pekinu. Rywalizacja ta zapowiadała starcie, które wybuchło w Chinach wkrótce po zakończeniu wojny światowej.