Douglas MacArthur

Douglas MacArthur był najbardziej znanym i najbardziej spornym amerykańskim dowódcą swojej epoki. Syn generała, prymus West Point i najmłodszy generał amerykańskiej armii we Francji w 1918 roku, w latach wielkiego kryzysu jako szef sztabu kierował armią, która nie miała pieniędzy na nic. Od 1935 roku budował armię Filipin, a w grudniu 1941 roku to on dowodził na archipelagu, gdy Japonia rozpoczęła wojnę na Pacyfiku. W ciągu kilku pierwszych godzin stracił na ziemi połowę lotnictwa, a po pięciu miesiącach jego wojska poszły do niewoli. Mimo to stał się w Stanach Zjednoczonych bohaterem, symbolem oporu i obietnicy powrotu. Dotrzymał jej w 1944 roku, przyjął kapitulację Japonii i przez prawie sześć lat rządził nią jako naczelny dowódca sił okupacyjnych. W 1950 roku poprowadził wojska ONZ w Korei, a w 1951 roku prezydent Truman odebrał mu dowództwo. Był wybitnie zdolny, odważny, ale też próżny, skłonny do autokreacji i przekonany o własnej nieomylności. Do dziś jedni widzą w nim genialnego stratega, inni dowódcę, którego największym talentem była propaganda.

Syn generała

Urodził się 26 stycznia 1880 roku w koszarach w Little Rock w Arkansas jako najmłodszy z trzech synów kapitana Arthura MacArthura juniora i Mary Pinkney Hardy z Norfolk w Wirginii. Ojciec, bohater wojny secesyjnej po stronie Unii, odznaczony Medalem Honoru za szturm na Missionary Ridge, dosłużył się stopnia generała porucznika i w latach 1900–1901 był gubernatorem wojskowym Filipin w czasie wojny filipińsko-amerykańskiej. Dzieciństwo Douglasa upłynęło w fortach na Dzikim Zachodzie. Matka, ambitna i władcza, wpajała mu przekonanie, że jest przeznaczony do wielkości. Gdy w 1899 roku wstąpił do akademii wojskowej w West Point, zamieszkała w hotelu z widokiem na akademię.

11 czerwca 1903 roku ukończył West Point z pierwszą lokatą i jednym z najlepszych wyników w jej dziejach. Jako podporucznik wojsk inżynieryjnych trafił na Filipiny, gdzie zawarł przyjaźnie, które miały przetrwać dziesięciolecia, między innymi z młodym prawnikiem Manuelem Quezonem. W latach 1905–1906 jako adiutant ojca, wysłanego na obserwatora wojny rosyjsko-japońskiej, odbył podróż po Japonii, Chinach, Indiach i Azji Południowo-Wschodniej, z której wyniósł przekonanie, że przyszłość Ameryki rozstrzygnie się w Azji. Potem przez pewien czas był jednym z adiutantów prezydenta Theodore’a Roosevelta.

W 1914 roku, podczas amerykańskiej okupacji Veracruz zarządzonej przez prezydenta Woodrowa Wilsona, przeprowadził na własną rękę ryzykowny rekonesans za meksykańskie linie w poszukiwaniu lokomotyw. Przedstawiono go do Medalu Honoru, ale komisja odmówiła, uznając, że działał bez wiedzy dowódcy. Rok później, jako major w Departamencie Wojny, został pierwszym rzecznikiem prasowym armii, co rozwinęło jego wyczucie opinii publicznej.

Dywizja Tęczowa

Po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do pierwszej wojny światowej MacArthur zaproponował utworzenie dywizji złożonej z oddziałów Gwardii Narodowej wielu stanów, która „rozciągnie się nad całym krajem jak tęcza”. Tak powstała 42 Dywizja Piechoty, zwana Tęczową, a MacArthur, awansowany na pułkownika, został jej szefem sztabu. We Francji od lutego 1918 roku zasłynął brawurą: chodził na nocne wypady w pierwszej linii bez hełmu i maski gazowej, z laską w ręku. Został dwukrotnie zatruty gazem, otrzymał dwa Krzyże Wybitnej Służby i siedem Srebrnych Gwiazd. W czerwcu 1918 roku, w wieku 38 lat, awansował na generała brygady, a w sierpniu objął 84 Brygadę Piechoty, którą dowodził pod Saint-Mihiel i w ofensywie w Meuse-Argonne. W ostatnich dniach wojny przez krótki czas dowodził całą dywizją. Zyskał opinię jednego z najodważniejszych oficerów armii, ale też człowieka, który nie znosi zwierzchnictwa, zwłaszcza sztabu generała Johna Pershinga.

Między wojnami

W latach 1919–1922 jako komendant West Point zmodernizował program akademii, wprowadzając więcej przedmiotów ogólnych i sportu. W 1922 roku poślubił bogatą rozwódkę Louise Cromwell Brooks i niemal od razu został wysłany na Filipiny, co plotka przypisywała zazdrości Pershinga. Małżeństwo rozpadło się w 1929 roku. W 1925 roku jako najmłodszy generał dywizji zasiadał w sądzie wojennym, który skazał pioniera lotnictwa Billy’ego Mitchella; twierdził potem, że głosował za uniewinnieniem. W 1928 roku kierował reprezentacją Stanów Zjednoczonych na igrzyskach olimpijskich w Amsterdamie, a w latach 1928–1930 dowodził Departamentem Filipińskim.

21 listopada 1930 roku prezydent Herbert Hoover mianował go szefem sztabu armii, z tymczasowym stopniem pełnego generała. Przez pięć lat wielkiego kryzysu bronił przed cięciami armii liczącej niewiele ponad 130 tysięcy żołnierzy, wspierał rozwój czołgów i ciężkich bombowców, a od 1933 roku zaangażował oficerów do organizowania obozów Korpusu Cywilnej Ochrony Środowiska, jednego z programów Nowego Ładu.

Najbardziej zaszkodził mu jednak lipiec 1932 roku. Gdy w Waszyngtonie koczowały tysiące weteranów domagających się wypłaty premii za służbę wojenną, tak zwana Bonus Army, a 28 lipca w starciu z policją zginęło dwóch z nich, Hoover polecił wojsku oczyścić teren. MacArthur, wbrew radom swego adiutanta, majora Dwighta Eisenhowera, osobiście towarzyszył żołnierzom, którzy z bagnetami, gazem łzawiącym i czołgami usunęli weteranów, a potem, choć według części relacji prezydent kazał się zatrzymać, przekroczyli most na rzece Anacostia i rozbili główny obóz weteranów, który stanął w płomieniach. MacArthur ogłosił, że uratował kraj przed rewolucją. Obrazy uzbrojonego wojska wypędzającego weteranów przyczyniły się do klęski Hoovera w wyborach.

We wrześniu 1932 roku, podczas podróży po Europie, odwiedził Polskę. Obserwował manewry Wojska Polskiego na Wołyniu i według polskich źródeł został przyjęty w Belwederze przez marszałka Józefa Piłsudskiego.

Marszałek polny Filipin

Po zakończeniu kadencji szefa sztabu w 1935 roku MacArthur przyjął propozycję swego przyjaciela Manuela Quezona, prezydenta nowej Wspólnoty Filipin, i za zgodą Franklina Delano Roosevelta został doradcą wojskowym rządu filipińskiego. Miał w ciągu dziesięciu lat, do obiecanej niepodległości, zbudować armię zdolną bronić archipelagu. Oparł ją na krótkiej służbie poborowych i dziesięciu dywizjach rezerwy, ale pieniędzy, broni i instruktorów wciąż brakowało. 24 sierpnia 1936 roku Quezon nadał mu w pałacu Malacañang tytuł marszałka polnego armii filipińskiej. Eisenhower, który pojechał z nim do Manili jako szef sztabu, uważał ten tytuł za śmieszny i twierdził, że MacArthur sam go sobie wymyślił; stosunki między nimi z czasem bardzo się popsuły.

W Manili w 1935 roku zmarła jego matka. 30 kwietnia 1937 roku ożenił się z Jean Faircloth, a w lutym 1938 roku urodził się ich jedyny syn, Arthur. 31 grudnia 1937 roku przeszedł w stan spoczynku w armii amerykańskiej, ale pozostał na Filipinach jako doradca Quezona.

26 lipca 1941 roku, po zamrożeniu japońskich aktywów, Roosevelt powołał go z powrotem do służby jako dowódcę nowych Sił Armii Stanów Zjednoczonych na Dalekim Wschodzie (USAFFE), następnego dnia awansował go na generała porucznika, a w grudniu na pełnego generała. MacArthur przekonał Waszyngton, że zamiast wycofywać się na Bataan, jak przewidywały wcześniejsze plany, zdoła z pomocą bombowców B-17 i zmobilizowanej armii filipińskiej bronić całego archipelagu.

Klęska na Filipinach

Gdy rankiem 8 grudnia 1941 roku czasu manilskiego dotarła wiadomość o ataku na Pearl Harbor, MacArthur przez kilka godzin nie dał zgody na nalot na japońskie lotniska na Tajwanie. W południe japońskie bombowce zniszczyły na lotniskach Clark Field i Iba połowę jego lotnictwa. Kto ponosi winę za tę zwłokę, MacArthur, jego szef sztabu Richard Sutherland czy dowódca lotnictwa Lewis Brereton, pozostaje sporne. W przeciwieństwie do admirała Kimmela i generała Shorta na Hawajach MacArthur nigdy nie został za tę klęskę pociągnięty do odpowiedzialności.

Po lądowaniu Japończyków w zatoce Lingayen 22 grudnia porzucił plan obrony plaż i 24 grudnia nakazał odwrót na półwysep Bataan, a sam z Quezonem przeniósł się do tunelu Malinta na wyspie Corregidor. Odwrót się udał, ale żywność zgromadzona przy plażach została na równinie i obrońcy Bataanu od początku głodowali. Przez trzy miesiące MacArthur obiecywał im w odezwach rychłą odsiecz, której Waszyngton nie mógł i nie zamierzał wysłać. Na Bataanie był tylko raz, co żołnierze skwitowali przezwiskiem „Dugout Doug”. W styczniu 1942 roku przyjął od Quezona, na mocy dekretu rządu filipińskiego, 500 tysięcy dolarów jako wynagrodzenie za przedwojenną służbę. Wypłata była legalna, ale ujawniona dopiero w 1979 roku przez historyczkę Carol Petillo poważnie zaszkodziła jego reputacji.

„Wrócę”

W lutym 1942 roku Roosevelt, obawiając się, że do niewoli dostanie się najbardziej znany generał Ameryki, rozkazał mu przenieść się do Australii. Wieczorem 11 marca MacArthur z żoną, synem i częścią sztabu odpłynął z Corregidoru kutrami torpedowymi porucznika Johna Bulkeleya, dotarł na Mindanao i stamtąd bombowcem B-17 do Australii. 20 marca, w drodze do Melbourne, złożył obietnicę: „Przedostałem się i wrócę”. Dowództwo na Filipinach przekazał generałowi Jonathanowi Wainwrightowi, który w kwietniu i maju musiał skapitulować na Bataanie i Corregidorze, co kończyło kampanię filipińską. Aby przeciwdziałać japońskiej propagandzie o dowódcy, który uciekł od swoich żołnierzy, generał Marshall przyznał MacArthurowi Medal Honoru. Arthur i Douglas MacArthurowie byli pierwszymi ojcem i synem odznaczonymi tym medalem.

W kwietniu 1942 roku MacArthur został naczelnym dowódcą Obszaru Południowo-Zachodniego Pacyfiku, obejmującego Australię, Nową Gwineę, Holenderskie Indie Wschodnie i Filipiny. Pacyfik środkowy przypadł admirałowi Chesterowi Nimitzowi, a rywalizacja między armią a marynarką o zasoby i kierunek głównego uderzenia trwała do końca wojny. W latach 1942–1944 wojska amerykańskie i australijskie pod jego dowództwem walczyły na Nowej Gwinei, od Buny po Hollandię, omijając silne japońskie garnizony, takie jak Rabaul, i odcinając je od zaopatrzenia. MacArthur uparcie domagał się, by następnym celem były Filipiny, nie Tajwan, i w lipcu 1944 roku przedstawił swoje racje Rooseveltowi na naradzie na Hawajach. Prezydent nie podjął tam decyzji, a o uderzeniu na Leyte i Luzon przesądzili Połączeni Szefowie Sztabów jesienią 1944 roku.

20 października 1944 roku wojska amerykańskie wylądowały na wyspie Leyte. MacArthur zszedł na brzeg, brodząc w wodzie, i przez radio ogłosił: „Ludu Filipin, powróciłem”. Kilka dni później bitwa w zatoce Leyte zniszczyła japońską flotę. 18 grudnia 1944 roku został jednym z czterech amerykańskich generałów armii, z pięcioma gwiazdkami. W styczniu 1945 roku jego wojska wylądowały w tej samej zatoce Lingayen, w której trzy lata wcześniej wysiadła armia Hommy. Bitwa o Manilę w lutym i marcu 1945 roku zniszczyła miasto i kosztowała życie około 100 tysięcy cywilów, zabitych przez Japończyków, w ogniu walk i pod amerykańską artylerią. Z obozów pod Manilą uwolniono tysiące jeńców i internowanych, wśród nich ocalałych obrońców Bataanu.

2 września 1945 roku na pokładzie pancernika USS Missouri w Zatoce Tokijskiej MacArthur jako naczelny dowódca sił sprzymierzonych przyjął kapitulację Japonii. Za nim stali Wainwright i brytyjski generał Arthur Percival, obrońca Singapuru, obaj świeżo uwolnieni z niewoli w Mandżurii.

Władca okupowanej Japonii

Jako naczelny dowódca sił sprzymierzonych (SCAP) MacArthur przez prawie sześć lat sprawował w okupowanej Japonii władzę większą niż jakikolwiek Amerykanin przed nim w obcym kraju. Rozwiązał armię i marynarkę, uwolnił więźniów politycznych, przeprowadził reformę rolną, dał prawa wyborcze kobietom, rozbił wielkie koncerny i usunął z życia publicznego tysiące urzędników i polityków. Jego sztab napisał projekt konstytucji, która weszła w życie w maju 1947 roku i w artykule 9 wyrzekła się wojny jako prawa państwa. Od 1947 roku, wraz z narastaniem zimnej wojny, okupacja zmieniła kurs: odbudowa gospodarki i walka z komunistami stały się ważniejsze od reform.

Zatwierdził wyroki śmierci na generałów Tomoyukiego Yamashitę i Masaharu Hommę, skazanych przez amerykańskie trybunały w Manili. Procesy te, prowadzone w pośpiechu, były i są krytykowane, a sprawa Yamashity stworzyła zasadę odpowiedzialności dowódcy za zbrodnie podwładnych. MacArthur powołał też Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu, który skazał na śmierć między innymi Hidekiego Tōjō. Jednocześnie uznał, że cesarz Hirohito jest niezbędny do utrzymania porządku w kraju, i doprowadził do tego, że nie został on oskarżony. Historycy do dziś spierają się, czy była to rozsądna polityka, czy ochrona człowieka współodpowiedzialnego za wojnę.

Korea i dymisja

Gdy 25 czerwca 1950 roku Korea Północna zaatakowała Południe, MacArthur objął dowództwo wojsk amerykańskich, a potem sił ONZ. 15 września 1950 roku przeprowadził śmiały desant w Inczon, daleko za liniami przeciwnika, który przesądził o klęsce armii północnokoreańskiej. Zapewniał prezydenta Harry’ego Trumana, że Chiny nie przystąpią do wojny, i poprowadził natarcie ku granicy na rzece Jalu. Pod koniec listopada 1950 roku chińska ofensywa zepchnęła wojska ONZ daleko na południe. MacArthur domagał się bombardowania Chin, blokady ich wybrzeża i użycia wojsk z Tajwanu, publicznie krytykując politykę rządu. 11 kwietnia 1951 roku Truman odebrał mu wszystkie stanowiska za niesubordynację.

Ostatnie lata

Do Stanów Zjednoczonych, których nie widział od 1937 roku, wrócił jak triumfator. 19 kwietnia 1951 roku przemawiał przed połączonymi izbami Kongresu, kończąc słowami starej piosenki żołnierskiej: „Starzy żołnierze nigdy nie umierają, tylko powoli odchodzą”. Liczył na nominację republikanów w wyborach w 1952 roku, ale partia wybrała jego dawnego adiutanta Eisenhowera. Został prezesem rady nadzorczej koncernu Remington Rand i z żoną zamieszkał w nowojorskim hotelu Waldorf-Astoria. Zmarł 5 kwietnia 1964 roku w szpitalu wojskowym Waltera Reeda w Waszyngtonie. Pochowano go w Norfolk, rodzinnym mieście matki.

Znaczenie

MacArthur był postacią na miarę swojej legendy, którą sam starannie budował. Jego największe sukcesy, odwrót na Bataan, kampania na Nowej Gwinei, odbicie Filipin, desant w Inczon i przebudowa Japonii, sąsiadują z wielkimi błędami: zniszczeniem lotnictwa na ziemi 8 grudnia 1941 roku, nierealnym planem obrony całych Filipin, który skazał obrońców Bataanu na głód, i lekceważeniem ostrzeżeń przed Chinami w 1950 roku. Australijski historyk oficjalny Gavin Long nazwał klęskę na Filipinach największą w dziejach amerykańskich wojen zagranicznych, a jednak to właśnie z niej MacArthur wyszedł jako bohater narodowy, bo w pierwszych miesiącach wojny Ameryka potrzebowała bohatera. Dla Filipińczyków stał się symbolem wyzwolenia, dla Japończyków twórcą powojennego państwa, a dla Amerykanów przykładem tego, gdzie kończy się władza generała, a zaczyna władza prezydenta.