Niemieckie naloty na Leros

Rankiem 26 września 1943 roku do zatoki Portolago (dziś Lakki) na wyspie Leros weszły dwa niszczyciele: grecki „Vasilissa Olga” i brytyjski HMS „Intrepid”. W nocy przywiozły żołnierzy i zaopatrzenie dla brytyjskiego garnizonu, który od kilkunastu dni obsadzał dawną włoską bazę morską. Przed świtem miały już być daleko, poza zasięgiem niemieckich bombowców – tym razem jednak zostały w porcie. Około 9 rano nad Leros nadleciały Junkersy Ju 88 w osłonie Messerschmittów Bf 109. Bomby trafiły oba okręty. W ciągu dnia Niemcy wracali jeszcze kilka razy; do wieczora „Vasilissa Olga” zatonęła, a „Intrepid”, kilkakrotnie trafiony, przewrócił się i poszedł na dno w porcie.

Był to pierwszy dzień systematycznej ofensywy powietrznej Luftwaffe przeciwko Leros. Dzień ten bywa opisywany jako niemiecki atak na wyspę, rozpoczynający bitwę o Leros. Wymaga to doprecyzowania: 26 września zaczęły się wyłącznie naloty. Niemiecki desant morski i powietrzny na Leros (operacja „Leopard”, ostatecznie przeprowadzona pod nazwą „Taifun”) nastąpił dopiero 12 listopada i zakończył się 16 listopada. Część historyków liczy jednak bitwę o Leros właśnie od 26 września, uznając bombardowania za jej pierwszą fazę.

Wyspa bez osłony

Leros nie miał lotniska. Brytyjczycy obsadzili go w połowie września, w ramach pierwszej fazy kampanii dodekaneskiej, bo wyspa miała najlepszy port archipelagu i silną włoską artylerię nadbrzeżną. Jedynym lotniskiem, z którego alianckie myśliwce mogły ją osłaniać, było lądowisko w Antimachii na sąsiedniej wyspie Kos, ok. 50 km na południe. Stacjonowała tam garstka Spitfire’ów, które same były celem nalotów od 18 września. Pozostałe alianckie samoloty startowały z Cypru i Afryki Północnej, kilkaset kilometrów od Leros.

Niemcy byli w zupełnie innym położeniu. Po kapitulacji Włoch i operacji Achse przejęli lotniska na Rodosie, Krecie i w Grecji kontynentalnej. Luftwaffe ściągnęła na Morze Egejskie posiłki – bombowce Ju 88, bombowce nurkujące Ju 87 i myśliwce – tak że na początku października miała tu ponad 350 sprawnych maszyn. Przez kilka dni przed 26 września nad Leros zrzucano ulotki wzywające Włochów do kapitulacji; ich dowódca, kontradm. Luigi Mascherpa, odrzucił już wcześniej niemieckie żądanie poddania się.

26 września

Oba niszczyciele należały do 8. Flotylli Niszczycieli, ściągniętej do Aleksandrii z centralnej części Morza Śródziemnego. „Vasilissa Olga”, zbudowana w Wielkiej Brytanii w 1938 roku, była jednym z najlepszych okrętów greckiej floty na uchodźstwie. Miała za sobą konwoje u wybrzeży Afryki Północnej, zatopienie włoskiego torpedowca „Castore” w czerwcu 1943 roku i udział w osłonie lądowania na Sycylii. W nocy z 17 na 18 września razem z HMS „Eclipse” i „Faulknor” zatopiła koło Astipalei dwa statki niemieckiego konwoju płynącego na Rodos. Potem przewoziła na Leros żołnierzy i zaopatrzenie. HMS „Intrepid”, niszczyciel typu I z 1936 roku, miał za sobą zatopienie U-Boota U-45 w październiku 1939 roku, ewakuację spod Dunkierki i konwoje arktyczne.

Atak przeprowadziły bombowce z kilku jednostek Luftwaffe, startujące z lotnisk w Grecji. Źródła różnią się co do szczegółów: według jednych „Vasilissa Olga” zatonęła niemal natychmiast po porannym ataku, według innych oba niszczyciele dobiła dopiero popołudniowa fala bombowców z Larisy. Grecka flota straciła 72 ludzi, w tym dowódcę okrętu, kmdr. Georgiosa Blessasa. „Intrepid” poniósł mniejsze straty w ludziach; według części źródeł przewrócił się dopiero nazajutrz rano. Tego samego dnia bomby zatopiły w porcie także włoski ścigacz MAS 534 i dwa wodnosamoloty, zniszczyły bazę okrętów podwodnych, koszary, warsztaty i cztery z pięciu zbiorników paliwa – na szczęście dla obrońców akurat te puste. Włoska artyleria przeciwlotnicza i brytyjskie Spitfire’y z Kos zestrzeliły kilka niemieckich samolotów.

Zatopienie dwóch niszczycieli w porcie miało natychmiastowe skutki. Dowództwo floty uznało, że Lakki nie jest dostatecznie chroniony przed atakami z powietrza. Od tej pory alianckie okręty wchodziły na Morze Egejskie tylko nocą i przed świtem wycofywały się w zasięg myśliwców z Cypru. Zaopatrywanie Leros stało się żmudną serią nocnych rejsów niszczycieli, okrętów podwodnych i małych jednostek.

Oblężenie z powietrza

26 września był dopiero początkiem. Do końca miesiąca Luftwaffe wykonywała nad Leros średnio cztery naloty dziennie, w sumie ponad 40 lotów bombowych na dobę. 27 września zbombardowano i unieruchomiono bazę wodnosamolotów. Bomby spadały nie tylko na baterie i port, ale też na miasteczka Leros i Lakki; mieszkańcy, w większości Grecy, chronili się w jaskiniach, a szpitale przeniesiono do podziemnych schronów. Włoscy artylerzyści, których działa stały w większości na odkrytych stanowiskach, ponosili ciężkie straty i szybko zużywali amunicję.

Brytyjski garnizon Leros stopniowo rósł – niszczyciele przywoziły nocą kolejne kompanie, a z czasem całe bataliony. Brakowało jednak wszystkiego – dział przeciwlotniczych, transportu, łączności i przede wszystkim samolotów. Brytyjskie myśliwce na Kos mogły zaledwie bronić własnego lotniska, a Beaufightery z Cypru docierały nad wyspy na krótko i ponosiły duże straty.

Miejsce w wojnie

Naloty z 26 września pokazały, czym będzie kampania dodekaneska: walką wyspiarskich garnizonów pozbawionych osłony lotniczej z przeciwnikiem panującym w powietrzu. Kilka dni później, 3 października, Niemcy wylądowali na Kos i nazajutrz zdobyli wyspę wraz z jej lotniskiem; Leros znalazł się poza zasięgiem jakichkolwiek alianckich myśliwców jednosilnikowych. Planowany na 9 października desant na Leros opóźniło zniszczenie niemieckiego konwoju przez brytyjskie krążowniki i niszczyciele w nocy z 6 na 7 października, ale naloty trwały – od 7 października do 11 listopada średnio osiem dziennie.

Na wyspę przybywały nowe brytyjskie bataliony, a 5 listopada dowództwo objął bryg. Robert Tilney. 12 listopada Niemcy wysadzili na Leros desant morski i spadochroniarzy (operacja „Taifun”). Po pięciu dniach walk, 16 listopada, ok. 3,2 tys. Brytyjczyków i ponad 5 tys. Włochów dostało się do niewoli. Kontradm. Mascherpę Niemcy wydali władzom Republiki Socjalnej Mussoliniego; w maju 1944 roku został rozstrzelany w Parmie. Bitwę o Leros nazywano później ostatnią dużą klęską armii brytyjskiej w drugiej wojnie światowej, a w Wielkiej Brytanii porównywano ją z Gallipoli.

Okręty, które zatonęły w porcie Lakki 26 września, były pierwszymi z długiej listy. Według brytyjskich zestawień w czasie kampanii dodekaneskiej alianckie floty straciły sześć niszczycieli, a kilka krążowników zostało uszkodzonych – w zdecydowanej większości przez lotnictwo.