Niemcy zajmują Korfu

27 września 1943 roku Korfu, od wiosny 1941 roku okupowane przez Włochów, było już w rękach niemieckich. Tego dnia w Starej Twierdzy, na placu w mieście Korfu i w kilku miejscach w głębi wyspy Niemcy rozstrzelali dowódcę włoskiego garnizonu płk. Luigiego Lusignaniego i kilkudziesięciu jego oficerów, a ich ciała obciążone kamieniami zatopili w morzu. Sama wyspa nie przeszła przy tym w ręce niemieckie pokojowo, jak można by wnioskować z lakonicznych chronologii: włoska załoga od 13 września odpierała desanty i znosiła codzienne bombardowania, a Niemcy wylądowali na Korfu w sile dopiero w nocy z 23 na 24 września. Walki ustały wieczorem 25 września, Lusignani wydał rozkaz kapitulacji rano 26 września, a ostatnie odcięte posterunki złożyły broń 28 września.

Wyspa pod włoską okupacją

Włochy Benita Mussoliniego miały na Korfu długie rachunki. Już w 1923 roku włoska flota ostrzelała miasto i wysadziła desant (incydent na Korfu), a w planach wojny z Grecją z 1940 roku Wyspy Jońskie figurowały wśród zdobyczy, które Italia miała zatrzymać. Po kapitulacji armii Epiru wyspę 28 kwietnia 1941 roku zajęły bez walki oddziały 33 Dywizji Piechoty „Acqui”, przewiezione z pobliskiej Albanii. Rzym potraktował archipelag inaczej niż resztę okupowanej Grecji: w sierpniu 1941 roku oddzielił go od administracji kolaboracyjnego rządu w Atenach, a faszystowski funkcjonariusz Piero Parini, rządzący wyspami jako komisarz do spraw politycznych, prowadził energiczną italianizację – z włoskim prawem, włoskimi urzędnikami i sądem wojskowym. Według włoskich opracowań około 3,5 tysiąca przeciwników okupacji osadzono w obozach na Paksos i na mniejszych wysepkach.

Pod koniec 1942 roku dowództwo i większość dywizji „Acqui” przeniesiono na Kefalinię, skąd łatwiej było strzec wejścia do Zatoki Patraskiej. Na Korfu został 18 pułk piechoty tej dywizji pod dowództwem płk. Lusignaniego, wzmocniony artylerią, oddziałami karabinierów, Guardia di Finanza i marynarki – razem około 160 oficerów i 4–4,5 tysiąca żołnierzy. Po obaleniu Mussoliniego w lipcu 1943 roku Parini przekazał władzę Lusignaniemu. Niemcy, którzy wcześniej mieli na wyspie tylko stację radiową i obsługę lotniska, od połowy sierpnia ściągnęli na Korfu 500–550 żołnierzy, głównie z personelu naziemnego Luftwaffe i Kriegsmarine. W ramach przygotowań do operacji „Achse” zajęcie Wysp Jońskich powierzono XXII Korpusowi Górskiemu gen. Huberta Lanza, rozmieszczonemu na wybrzeżu Epiru naprzeciw wysp.

Decyzja o oporze

Wiadomość o kapitulacji Włoch zaskoczyła garnizon tak samo jak całą armię. Rano 9 września dowódca 11 Armii w Atenach gen. Carlo Vecchiarelli, pod naciskiem Niemców, polecił wszystkim podległym oddziałom oddać im do 10 września baterie nadbrzeżne, artylerię i broń zespołową, a następnie czekać na rzekomy powrót do kraju. Lusignani i jego oficerowie uznali ten rozkaz za sprzeczny z honorem wojskowym i wydany przez dowódcę, który sam znalazł się w niewoli. Garnizon nawiązał kontakt z miejscowym ruchem oporu, zwolnił greckich więźniów politycznych, a od 12 września zaczął wydawać Grekom broń. 10, 11 i 12 września Lusignani odrzucał kolejne niemieckie żądania oddania wyspy, a 11 września z Brindisi, dokąd uciekło dowództwo włoskie, nadszedł rozkaz, by traktować oddziały niemieckie jako wrogie.

Rano 13 września nad miastem pojawiły się niemieckie bombowce i włoska artyleria przeciwlotnicza zestrzeliła trzy z nich. Kilka godzin później niemiecka delegacja postawiła ultimatum; gdy Lusignani je odrzucił, konwój kilkunastu łodzi z żołnierzami 1 Dywizji Górskiej, osłanianych przez Ju 87, skierował się na plażę pod Benitses. Ogień włoskich baterii zatopił część łodzi i zmusił resztę do odwrotu na ląd stały. Włosi rozbroili następnie niemiecką załogę wyspy – wzięli do niewoli 426 lub 441 ludzi, według różnych źródeł – a Luftwaffe wieczorem w odwecie zbombardowała miasto Korfu bombami zapalającymi; spłonęła znaczna część starej zabudowy, zginęło około 30 żołnierzy włoskich i nieustalona liczba greckich cywilów, tysiące mieszkańców uciekły na wieś. 15 września Niemcy ponowili próbę lądowania pod Benitses i znów zostali odparci.

Oblężenie z powietrza

W tych dniach na Korfu przypłynęły z Sarandy (włoskie Porto Edda) w Albanii, gdzie Włochów naciskali zarówno Niemcy, jak i albańscy partyzanci, kolejne włoskie oddziały – około 3,5–4 tysięcy ludzi, wśród nich zwarte bataliony 49 pułku piechoty płk. Elia Bettiniego, ale też wielu rozbitków niezdolnych do walki i dwa bataliony czarnych koszul o wątpliwej lojalności. Garnizon urósł do około 8 tysięcy żołnierzy. Niemcy, zajęci od 15 września walką z resztą dywizji „Acqui” na Kefalinii, odłożyli desant, ale X Korpus Lotniczy prawie codziennie bombardował wyspę; włoskie źródła liczą około 200 nalotów między 13 a 24 września.

Pomoc z zewnątrz była skąpa. Alianci, nie dowierzając jeszcze niedawnemu przeciwnikowi, długo zwlekali ze zgodą na włoskie akcje: dwa torpedowce wysłane 17 września z amunicją i żywnością zawrócono z ich rozkazu, a włoskie myśliwce i myśliwsko-bombowe Re.2002 z lotnisk w Apulii mogły atakować niemieckie barki w portach Epiru dopiero od 17–18 września. 20 lub 21 września na wyspę zrzucono na spadochronie brytyjską misję łącznikową mjr. Olivera Churchilla z Kierownictwa Operacji Specjalnych (SOE). Obiecał rychłe posiłki, lecz jego radiostacja uległa uszkodzeniu przy lądowaniu i nie mógł nawiązać łączności z Kairem; obiecana pomoc brytyjska nigdy nie nadeszła.

Operacja „Verrat”

22 września, w dniu kapitulacji włoskich wojsk na Kefalinii (zbrodnia na Kefalinii), Lanz zatwierdził plan zajęcia Korfu pod wymownym kryptonimem „Verrat” – „Zdrada”. Grupy bojowe 1 Dywizji Górskiej zaokrętowały się po południu 23 września w Prewezie i Igumenitsy. Około pół godziny po północy 24 września główna grupa wylądowała pod Lefkimmi na południu wyspy, druga w Agios Georgios na północnym zachodzie, a oddział szturmowy przy lagunie Korission, w najwęższym miejscu wyspy, które Włosi uważali za nienadające się do desantu. Do świtu Niemcy zajęli panujące nad przyczółkami wzgórza i zaczęli spychać Włochów na północ; po południu wysadzili kolejne grupy na wschodnim wybrzeżu. Włoski torpedowiec „Francesco Stocco”, wezwany na pomoc, nie znalazł już niemieckich barek, a w drodze powrotnej zatopiły go Stukasy; zginęło lub zaginęło 92 członków załogi.

Rano 25 września, po wylądowaniu drugiej fali strzelców górskich, Niemcy przy miażdżącej przewadze w powietrzu przełamali linię, którą Lusignani usiłował utworzyć na przełęczach łączących południe wyspy z północą. Około 16.00 opór słabł już wszędzie, a o 17.00 Niemcy weszli do miasta, nad którego Starą Twierdzą powiewała biała flaga. Lusignani, który przeniósł stanowisko dowodzenia na północ wyspy, został wzięty do niewoli tego samego dnia, a rano 26 września formalnie przekazał oddziałom rozkaz kapitulacji. Tego samego dnia do Brindisi dotarły dwa żaglowce motorowe z jeńcami niemieckimi wziętymi 13 września. Kilkudziesięciu Włochów, a także obaj członkowie misji brytyjskiej, zdołali w następnych dniach uciec łodziami do Apulii.

Egzekucje 27 września

Już 21 września sztab Grupy Armii E polecił potraktować Włochów z Korfu „tak samo jak na Kefalinii”, gdzie zgodnie z rozkazem Adolfa Hitlera nie brano do niewoli oficerów stawiających opór. 26 września Lanz nakazał rozstrzelać wszystkich oficerów, którzy brali udział w walkach – z wyjątkiem faszystów, ludzi pochodzenia niemieckiego, lekarzy i kapelanów – zaczynając od najważniejszych. Około 280 wziętych do niewoli oficerów zamknięto w Nowej Twierdzy. 27 września rozstrzelano płk. Lusignaniego, płk. Bettiniego i ich podwładnych – według najdokładniejszych włoskich ustaleń łącznie 27 oficerów (część źródeł podaje 28). Ciała, zgodnie z rozkazem Lanza, obciążono i wrzucono do morza; nigdy ich nie odnaleziono. Następnego dnia dowódca Grupy Armii E gen. Alexander Löhr zakazał dalszych egzekucji – być może dlatego, że Korfu zdobyto znacznie łatwiej niż Kefalinię. Starsze opracowania, m.in. anglojęzyczne, mówią o rozstrzelaniu wszystkich 280 oficerów, ale nowsze badania tego nie potwierdzają. Lusignani i Bettini zostali po wojnie pośmiertnie odznaczeni Złotym Medalem za Męstwo Wojskowe.

Los jeńców

Włoskie straty w walkach o Korfu szacuje się na 600–700 zabitych, z czego mniej więcej połowa – według włoskich historyków – zginęła już po złożeniu broni, rozstrzelana na stanowiskach przez żołnierzy niemieckich. Do niewoli trafiło 8–9 tysięcy ludzi. Niemcy, którzy według różnych obliczeń stracili w ciągu dwóch tygodni łącznie około 200 zabitych, wywieźli ich na kontynent i dalej do Rzeszy jako internowanych wojskowych (Italienische Militärinternierte), pozbawionych statusu jeńców wojennych i ochrony konwencji genewskiej. Z jeńców z Korfu, zapytanych w październiku w Joaninie, czy chcą dalej walczyć u boku Niemiec, zgodzili się tylko dwaj.

Część nie dotarła nawet na ląd. 9–10 października na motorowiec „Mario Roselli” załadowano około 5,5 tysiąca jeńców, którzy mieli popłynąć do Patras. Statek, jeszcze w porcie Korfu, został 10 i 11 października trafiony przez brytyjskie samoloty i osiadł na mieliźnie; liczba zabitych – od bomb, od kul strażników i wskutek utonięcia – wynosi według różnych źródeł od około 500 do ponad 1,3 tysiąca. Podobne katastrofy przepełnionych transportów, jak zatonięcie parowca „Ardena” pod Kefalinią 28 września, kosztowały jesienią 1943 roku życie tysięcy włoskich jeńców na Morzu Jońskim i Egejskim.

Miejsce w wojnie

Obrona Korfu była, obok Kefalinii, najdłuższym zbrojnym oporem włoskich wojsk wobec Niemców w Grecji po 8 września 1943 roku i jednym z pierwszych aktów wojny Włochów przeciw dawnemu sojusznikowi. Pokazała też, jak niewiele mogły zdziałać oddziały pozostawione samym sobie: rząd marszałka Pietra Badoglio w Brindisi nie miał środków, by im pomóc, a alianci, zajęci walkami pod Salerno i nieufni wobec niedawnego wroga, nie zdecydowali się na interwencję. Kiedy 24 września alianckie dowództwo postanowiło wreszcie wysłać nad wyspę myśliwce bombardujące P-40, Korfu już padało.

Dla mieszkańców wyspy przejęcie władzy przez Niemców oznaczało twardszą okupację. Najtragiczniej dotknęła ona żydowską wspólnotę Korfu, jedną z najstarszych w Grecji, łączącą romaniockich i włoskojęzycznych Żydów. Pod rządami włoskimi, jak w całej włoskiej strefie okupacyjnej, nie była ona deportowana – w przeciwieństwie do Żydów z Salonik, wywiezionych do Auschwitz-Birkenau wiosną 1943 roku. 9 czerwca 1944 roku Niemcy przy pomocy greckiej policji aresztowali około 1800 Żydów z Korfu i przez Ateny wywieźli ich do Auschwitz; według Muzeum Pamięci Holokaustu Stanów Zjednoczonych przeżyło około 200 osób – ukrytych przez sąsiadów lub ocalałych z obozu. W październiku 1944 roku, po ogólnym odwrocie Wehrmachtu z Grecji, Korfu zajęli Brytyjczycy. Szczątków rozstrzelanych 27 września oficerów włoskich nigdy nie odnaleziono.