Wyzwolenie Smoleńska

W nocy z 24 na 25 września 1943 roku oddziały radzieckiej 31 i 5 Armii sforsowały Dniepr i wdarły się do Smoleńska, a od wschodu weszły do miasta także jednostki 68 Armii. Rano niemiecka straż tylna wycofała się na zachód i po ponad dwóch latach okupacji miasto znów znalazło się w rękach radzieckich. Tego samego dnia 10 Armia zajęła położony ponad sto kilometrów na południe Rosław. Wyzwolenie miasta było kulminacją dwumiesięcznej operacji, która przesunęła front o 200–250 km na zachód i ostatecznie odsunęła Wehrmacht od Moskwy.

Brama na Moskwę

Smoleńsk od stuleci uchodził za klucz do Moskwy: leży na najkrótszej drodze z zachodu, w przesmyku między górnym Dnieprem a Dźwiną, którym szły armie Napoleona w 1812 roku i Hitlera w 1941. Niemcy weszli do Smoleńska 16 lipca 1941 roku, a bitwa pod Smoleńskiem zatrzymała ich marsz na stolicę ZSRR na blisko dwa miesiące. Po klęsce pod Moskwą zimą 1941/1942 front w tym rejonie zastygł. W Smoleńsku i jego okolicach przez półtora roku mieściła się kwatera Grupy Armii „Środek”, a na zachód od miasta, w lesie pod Gniezdowem, wiosną 1943 roku Niemcy odkryli groby polskich oficerów zamordowanych przez NKWD.

Latem 1943 roku Grupa Armii „Środek” feldmarszałka Günthera von Kluge była już na tym odcinku w defensywie. Na północy, przed frontami Kalinińskim i Zachodnim, stały 3 Armia Pancerna gen. Georga-Hansa Reinhardta i 4 Armia gen. piechoty Gottharda Heinriciego. Front stał tu w miejscu od pięciu miesięcy, a miejscami od półtora roku, więc Niemcy zdążyli zbudować pięć–sześć pasów obrony o łącznej głębokości 100–130 km, opartych o rzeki, lasy i bagna. Miasta takie jak Jelnia, Duchowszczina i Spas-Diemiensk przekształcono w punkty oporu. Według rosyjskich opracowań na odcinku przyszłego natarcia Kluge miał 44 dywizje – około 850 tysięcy żołnierzy, 8800 dział i moździerzy i około 500 czołgów i dział pancernych, wspieranych przez około 700 samolotów.

Po klęsce niemieckiej ofensywy na łuku kurskim Armia Czerwona przejęła inicjatywę na całym froncie. W sierpniu wyzwoliła Orzeł i Biełgorod, a 23 sierpnia Charków. Główny wysiłek radziecki szedł na południe, ku Ukrainie i Dnieprowi. Natarcie na Smoleńsk miało pomóc temu wysiłkowi: związać niemieckie odwody na środkowym odcinku, nie pozwolić przerzucić ich na południe i przy okazji odsunąć front od Moskwy, oddalonej stąd o 250–300 km.

Operacja „Suworow”

Plan operacji, nazwanej imieniem osiemnastowiecznego feldmarszałka Aleksandra Suworowa, przygotowywano od końca czerwca. Główne uderzenie miał wykonać Front Zachodni gen. płk. (od 27 sierpnia gen. armii) Wasilija Sokołowskiego w kierunku Spas-Diemienska i Rosławia, a jego prawe skrzydło razem z lewym skrzydłem Frontu Kalinińskiego gen. Andrieja Jeriomienki – na Jarcewo, Duchowszczinę i dalej na Smoleńsk. Na południu, przeciw Briańskowi, nacierał Front Briański gen. Markiana Popowa. Działania koordynował z ramienia Stawki marsz. artylerii Nikołaj Woronow.

Według radzieckich danych oba fronty miały na początku operacji około 1 253 000 żołnierzy, 20 640 dział i moździerzy, 1436 czołgów i dział samobieżnych oraz około 1100 samolotów. Przewaga liczebna była znaczna, ale nie przytłaczająca: dywizje strzeleckie liczyły średnio 6500–7000 ludzi, amunicji wystarczało na dwa–dwa i pół jednostki ognia, a paliwa brakowało od pierwszych dni. Na początku sierpnia Józef Stalin odwiedził sztaby frontów Zachodniego i Kalinińskiego – według większości relacji była to jego jedyna w czasie wojny podróż w pobliże linii frontu. Kilka dni później, 5 sierpnia, Moskwa po raz pierwszy uczciła zwycięstwo salutem artyleryjskim – za Orzeł i Biełgorod.

Sierpień: przełamanie, które utknęło

Po dniu rozpoznania walką natarcie ruszyło 7 sierpnia o 6.30, po blisko dwugodzinnym przygotowaniu artyleryjskim, siłami 5, 10 Gwardyjskiej i 33 Armii. Od pierwszych godzin napotkało zaciekły opór i kontrataki z dobrze przygotowanych pozycji; pierwszego dnia wojska radzieckie posunęły się zaledwie o kilka kilometrów. Sokołowski wprowadził do walki odwodową 68 Armię, a Kluge przerzucił spod Orła trzy dywizje, w tym 2 Dywizję Pancerną. Lepiej poszło na lewym skrzydle, gdzie 10 Armia przerwała słabszą obronę i 13 sierpnia zajęła Spas-Diemiensk. Próba rozwinięcia tego sukcesu skończyła się jednak źle: 5 Korpus Zmechanizowany, pozbawiony osłony przeciwlotniczej, poniósł ciężkie straty od niemieckich bombowców nurkujących i musiał zostać wycofany.

Front Kaliniński, który ruszył 13 sierpnia na Duchowszczinę, przez pięć dni walk posunął się o 6–7 km; pierwszego dnia Niemcy przeprowadzili według radzieckich źródeł 24 kontrataki siłami pułków. W drugiej połowie sierpnia natarcie zatrzymało się na całej długości. Marszałek Woronow wyliczał potem w pamiętnikach przyczyny: niemieckie dowództwo spodziewało się uderzenia, obrona była wyjątkowo silna, wiele dywizji – zwłaszcza odwodowych – było słabo wyszkolonych do przełamywania wielopasowej obrony, brakowało czołgów, a piechota zbyt polegała na artylerii. Mimo to sierpniowe walki spełniły jeden z celów operacji: Niemcy musieli ściągać pod Smoleńsk dywizje z innych odcinków, także spod Orła i Briańska.

Jelnia i Briańsk

Tymczasem sytuacja na całym froncie wschodnim zmieniła się na niekorzyść Niemców. Upadek występu orłowskiego i Charkowa sprawił, że dotychczasowy kierunek natarcia na Rosław stracił sens, i Stawka przeniosła główne uderzenie na zachód – na Jelnię, uważaną za klucz do Smoleńska. Ta sama Jelnia była w sierpniu i wrześniu 1941 roku miejscem pierwszego udanego radzieckiego przeciwnatarcia tej wojny. Po tygodniu uzupełnień 28 sierpnia, po półtoragodzinnym ostrzale artyleryjskim, 10 Gwardyjska, 21 i 33 Armia uderzyły na wąskim, 36-kilometrowym odcinku. Przełamanie się powiodło: 2 Gwardyjski Korpus Pancerny w ciągu jednego dnia dotarł na przedmieścia Jelni, a 30 sierpnia Niemcy opuścili miasto. Na początku września wojska radzieckie zajęły Dorogobuż i wyszły nad Dniepr na wschód od Smoleńska.

Na południu Front Briański wykorzystał słabość niemieckiej obrony w rejonie Dubrowki na północ od Briańska i obejściem zmusił Niemców do opuszczenia miasta, które wojska radzieckie zajęły 17 września. Ale na głównym kierunku natarcie znowu wytraciło impet. Na początku września dywizje Sokołowskiego, mające mniej niż 60% stanów etatowych, posuwały się o dwa kilometry dziennie, a pod Jarcewem i na zachód od Jelni ugrzęzły w lasach i na kolejnych przygotowanych rubieżach. 7 września Stawka wstrzymała natarcie po raz drugi.

Pozycja „Pantera” i ostatni szturm

Niemcy także szykowali się do odwrotu. 11 sierpnia Hitler podpisał rozkaz budowy Wału Wschodniego – linii umocnień, które miały biec od Zatoki Fińskiej wzdłuż Narwy, jeziora Pejpus i rzeki Wielikiej, a dalej przez Witebsk, Mohylew i Homel oraz wzdłuż Dniepru ku Morzu Czarnemu. Jej północna i środkowa część, nazywana pozycją „Pantera”, przebiegała w pasie od kilkudziesięciu do ponad stu kilometrów na zachód od Smoleńska. Sam rozkaz był przyznaniem, że Wehrmacht nie jest już zdolny do ofensywy na wschodzie; w momencie jego podpisania na większości odcinków umocnienia istniały tylko na mapach.

Po tygodniu przegrupowania natarcie ruszyło po raz trzeci. 14 września, po 80-minutowym przygotowaniu artyleryjskim, 39 Armia (której dowództwo objął wkrótce gen. lejt. Nikołaj Bierzarin) i lewe skrzydło 43 Armii Frontu Kalinińskiego przerwały obronę na odcinku 30 km i w nocy na 19 września zajęły Duchowszczinę. Front Zachodni uderzył dzień później: 16 września 31 Armia zdobyła silnie umocniony węzeł kolejowy Jarcewo, a 10 Armia sforsowała Desnę. Obrona przed Smoleńskiem pękła, a 4 Armia zagrożona była okrążeniem. Niemieckie dowództwo zgodziło się na odwrót na pozycję „Pantera”, za Soż i Pronię. Stawka, oceniając, że przeciwnik jest rozbity, nakazała Sokołowskiemu wyzwolić Smoleńsk, a do 10–12 października zająć Orszę i Mohylew; Jeriomienko miał do 10 października zdobyć Witebsk. 21 września padł Demidow na północny zachód od Smoleńska.

25 września

Ostatni bój o Smoleńsk był krótki. Niemcy bronili miasta siłami straży tylnej, osłaniając odwrót głównych sił 4 Armii na zachód. W nocy z 24 na 25 września oddziały 31 i 5 Armii z marszu sforsowały Dniepr, a jednostki 68 Armii weszły do miasta od wschodu; po nocnych walkach ulicznych rano 25 września Smoleńsk był w rękach radzieckich. Wieczorem Moskwa uczciła wyzwolenie Smoleńska i Rosławia salutem z dwudziestu salw artyleryjskich, a dywizje i pułki, które wyróżniły się w walkach, dostały honorowe nazwy „Smoleńskich”, „Jelnieńskich”, „Jarcewskich” czy „Rosławskich”.

Żołnierze weszli do ruin. Według danych radzieckiej Nadzwyczajnej Komisji Państwowej, które trzeba traktować ostrożnie, z około 8000 budynków miasta zniszczonych było około 7300 – zarówno w walkach 1941 roku, jak i w czasie okupacji i odwrotu, gdy niemieccy saperzy wysadzali mosty, węzeł kolejowy i zakłady przemysłowe. Z blisko 170 tysięcy mieszkańców sprzed wojny w mieście zostało według tych samych danych około 20 tysięcy. Pozostałych wywieziono na roboty do Niemiec, zginęli albo uciekli; Żydów smoleńskich Niemcy wymordowali w latach 1941–1942, a w obozie jenieckim Dulag 126 na przedmieściach zmarły z głodu, chorób i egzekucji dziesiątki tysięcy radzieckich jeńców. Niemiecka taktyka spalonej ziemi objęła cały obwód smoleński: według radzieckich wyliczeń zniszczeniu uległo około 80% zabudowy miejskiej i połowa wiejskiej. Dowódca 4 Armii Heinrici według swoich biografów nie wykonał rozkazu spalenia całego miasta przed odwrotem, co nie zmienia faktu, że jego wojska pozostawiały za sobą spaloną ziemię.

Katyń w radzieckich rękach

W ostatnich dniach września Armia Czerwona zajęła także las katyński pod Gniezdowem, kilkanaście kilometrów na zachód od Smoleńska. Wiosną Niemcy ujawnili tam zbrodnię – masowe groby polskich oficerów, jeńców z obozu w Kozielsku, rozstrzelanych wiosną 1940 roku z rozkazu Biura Politycznego WKP(b). Ekshumacje prowadzone przez Niemców, Międzynarodową Komisję Lekarską i Techniczną Komisję Polskiego Czerwonego Krzyża wskazywały na sprawstwo NKWD, a gdy rząd RP poprosił o zbadanie sprawy Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża, Moskwa zerwała z nim stosunki. Niemcy dobrze wiedzieli, co oznacza utrata Katynia. Joseph Goebbels zanotował 29 września w dzienniku, że trzeba było oddać Katyń i że bolszewicy z pewnością wkrótce „odkryją”, iż to Niemcy rozstrzelali polskich oficerów.

Przewidywania Goebbelsa się sprawdziły. Jeszcze jesienią na miejsce przybyła specjalna ekipa NKWD i kontrwywiadu Smiersz kierowana przez Wsiewołoda Mierkułowa – w 1940 roku jednego z organizatorów zbrodni – i Siergieja Krugłowa. Przez trzy miesiące, przy grobach odgrodzonych od świata, funkcjonariusze otwierali mogiły, podkładali sfałszowane dokumenty z datami z 1941 roku, przygotowywali świadków i zastraszali niewygodnych. Dopiero 13 stycznia 1944 roku Biuro Polityczne powołało komisję pod przewodnictwem Nikołaja Burdenki, która po kilkunastu dniach pracy ogłosiła 26 stycznia, że polskich jeńców zamordowali Niemcy jesienią 1941 roku. To kłamstwo Związek Radziecki próbował bez powodzenia wpisać do wyroku Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze i podtrzymywał do kwietnia 1990 roku, gdy przyznał, że zbrodni dokonało NKWD.

Bilans operacji

Po wyzwoleniu Smoleńska wojska Frontu Zachodniego ścigały wycofujących się Niemców jeszcze przez tydzień: sforsowały Soż, zajęły Mścisław i Krzyczew i 2 października stanęły przed pozycją „Pantera” na linii Rudnia – Lenino – Drybin – rzeka Pronia, już na terytorium Białoruskiej SRR. Na kierunku witebskim Front Kaliniński do 30 września wyszedł na rubież Uświaty – Rudnia, ale niemieckiego oporu nie złamał. 2 października operację zakończono. W ciągu niespełna dwóch miesięcy wojska radzieckie posunęły się o 200–250 km w pasie szerokim na około 400 km i odzyskały obwód smoleński oraz część kalinińskiego.

Zwycięstwo było kosztowne. Według opracowania zespołu gen. Grigorija Kriwoszejewa oba fronty straciły 451 466 ludzi, z czego 107 645 poległych, zmarłych i zaginionych, a także 863 czołgi i działa samobieżne oraz 303 samoloty. Rosyjscy autorzy tłumaczą to tym, że wojska trzykrotnie musiały na nowo przełamywać przygotowaną obronę, przy chronicznym braku amunicji i paliwa i słabym wsparciu lotnictwa bombowego. Wiarygodnych łącznych danych o stratach niemieckich nie ma; radzieckie źródła twierdziły, że siedem dywizji przeciwnika zostało rozbitych, a czternaście poniosło ciężkie straty. Najważniejszy był efekt strategiczny: według radzieckich wyliczeń operacja związała pod Smoleńskiem około 55 niemieckich dywizji, których zabrakło na południu, nad Dnieprem.

Miejsce w wojnie

Wyzwolenie Smoleńska zamknęło rozdział rozpoczęty w lipcu 1941 roku. Wehrmacht został ostatecznie odepchnięty z najkrótszej drogi na Moskwę, a zagrożenie dla stolicy, które od dwóch lat zaprzątało Stawkę, przestało istnieć. Jednocześnie z operacją smoleńską trwała bitwa o Dniepr: pod koniec września Armia Czerwona uchwyciła pierwsze przyczółki na prawym brzegu rzeki, a 6 listopada 1943 roku wyzwoliła Kijów. Pod koniec 1943 roku front niemiecki był rozdzielony przez bagna Prypeci, a Grupa Armii „Środek” i Grupa Armii „Południe” coraz trudniej przerzucały między sobą siły.

Na kierunku zachodnim pierwsze ofensywy Frontu Zachodniego przeciw pozycji „Pantera” – w październiku 1943 roku i zimą 1943/1944 – kosztowały bardzo wiele i dały niewiele. W jednej z nich, 12–13 października 1943 roku, do walki weszła pod Lenino, na wschodnim skraju Białorusi, polska 1 Dywizja Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, sformowana w ZSRR pod patronatem Stalina. Front na środkowym odcinku stał niemal w miejscu do czerwca 1944 roku, gdy operacja „Bagration” rozbiła Grupę Armii „Środek” i otworzyła Armii Czerwonej drogę nad Wisłę.

Smoleńsk pozostał dla Polaków miastem związanym z Katyniem. Kłamstwo katyńskie, którego przygotowanie zaczęło się w tygodniach po wyzwoleniu miasta, przez prawie pół wieku ciążyło na stosunkach polsko-radzieckich.