Kapitulacja floty włoskiej

10 września 1943 roku do Wielkiego Portu i redy Malty zaczęły wchodzić okręty, z którymi brytyjska marynarka walczyła na Morzu Śródziemnym od trzech lat: pancerniki, krążowniki i niszczyciele Regia Marina, z czarnymi proporcami na masztach i czarnymi kołami wymalowanymi na pokładach na znak, że wykonują warunki rozejmu. Pierwsza przypłynęła eskadra z Tarentu, dzień później główne siły floty z La Spezii i Genui, które w drodze straciły okręt flagowy, pancernik „Roma”, wraz z dowódcą floty i ponad tysiącem marynarzy. 11 września admirał Andrew Cunningham zameldował Admiralicji, że włoska flota stoi na kotwicy pod działami twierdzy Malta.

Częste ujęcie tego dnia – flota „kapituluje na Malcie i w innych portach Morza Śródziemnego” – oddaje sens wydarzeń, ale wymaga dwóch zastrzeżeń. Formalnie nie była to kapitulacja floty, lecz wykonanie warunków rozejmu: Włosi przekazywali okręty pod kontrolę aliantów, nie spuszczając bandery, a ich los miał rozstrzygnąć dopiero późniejszy układ. Główne siły nie płynęły też z początku na Maltę, lecz na Sardynię, a następnie do Bône (dziś Annaba) w Algierii; na Maltę skierowano je dopiero po spotkaniu z Brytyjczykami. Część okrętów trafiła ponadto do neutralnej Hiszpanii, gdzie ją internowano.

Flota bez wojny

Włoska flota w 1943 roku była wciąż potężna, ale od dawna niemal bezczynna. Po stratach w ataku na Tarent w 1940 roku i klęsce pod Matapanem jej ciężkie okręty rzadko wychodziły w morze, a od 1942 roku unieruchamiał je przede wszystkim brak paliwa. Trzy nowoczesne pancerniki typu Littorio – „Littorio” (od 30 lipca 1943 roku, po upadku Mussoliniego, przemianowany na „Italia”), „Vittorio Veneto” i najnowszy, oddany do służby w czerwcu 1942 roku „Roma” – stały w La Spezii, gdzie wiosną 1943 roku uszkadzały je amerykańskie naloty. Pancerniki starszego typu „Andrea Doria” i „Caio Duilio” stacjonowały w Tarencie, a „Giulio Cesare” służył jako okręt szkolny w Poli.

Dowódcą floty bojowej był admirał Carlo Bergamini. 7 września został wezwany do Rzymu do ministra marynarki i szefa sztabu admirała Raffaele de Courtena. Według relacji przytaczanych przez włoskich historyków marynarki nie powiedziano mu wówczas, że cztery dni wcześniej podpisano rozejm w Cassibile; przeciwnie, polecono przygotować flotę do ataku na spodziewany desant aliantów w rejonie Salerno, a zarazem rozważyć ewentualne samozatopienie okrętów. Rozejm nakazywał tymczasem Włochom przeprowadzenie floty do portów wskazanych przez aliantów: okręty z wybrzeża zachodniego miały płynąć do Afryki Północnej, okręty z Tarentu – na Maltę.

Noc w La Spezii

Wieczorem 8 września ogłoszenie kapitulacji Włoch – najpierw przez generała Dwighta Eisenhowera w radiu algierskim, potem przez marszałka Pietra Badoglia w radiu włoskim – zaskoczyło flotę tak samo jak resztę kraju. Z Malty nadano po angielsku instrukcje dla włoskich okrętów: wyjść z portów, podnieść czarne proporce i płynąć do portów alianckich. Bergamini w rozmowach telefonicznych z Rzymem miał oświadczyć, że nie odda floty, która nie przegrała bitwy; według wspomnień de Courtena dowódcy okrętów zebrani na pokładzie „Romy” skłaniali się raczej ku samozatopieniu. Minister przekonywał, że warunki rozejmu nie przewidują wydania okrętów, a ich honor zostanie zachowany. Ostatecznie Bergamini zgodził się wyprowadzić flotę – z rozkazem płynięcia do bazy La Maddalena na północnym krańcu Sardynii, gdzie miał otrzymać dalsze polecenia. Niemieckich oficerów łącznikowych usunięto z okrętów.

Nad ranem 9 września, około godziny trzeciej (włoskie źródła podają godziny od 2.30 do 3.40), z La Spezii wyszły trzy pancerniki, trzy lekkie krążowniki i osiem niszczycieli; na morzu dołączyły do nich trzy krążowniki z Genui. Kilka godzin później do portu weszły niemieckie oddziały realizujące operację Achse, które zajęły okręty niezdolne do wyjścia; część z nich załogi zdążyły zatopić. Bergamini, jak podają włoscy autorzy, polecił dowódcom bronić się przed każdą próbą zajęcia okrętów, niezależnie od tego, czy podejmą ją Niemcy, czy alianci.

W ciągu dnia sytuacja na Sardynii zmieniła się na niekorzyść Włochów: Niemcy, ewakuujący wojska z wyspy na Korsykę, zajęli La Maddalena. Dowództwo marynarki w Rzymie (Supermarina) skierowało więc flotę do Bône, a wraz z tym zrezygnowano z planu przewiezienia na Sardynię króla Wiktora Emanuela III i rządu, którzy uciekli z Rzymu na wschodnie wybrzeże.

Zatopienie „Romy”

Niemcy od pierwszych godzin śledzili ruchy włoskiej floty. Gdy okazało się, że okręty nie płyną na Salerno, lecz zachodnim brzegiem Korsyki ku Sardynii, a potem ku Afryce, Luftwaffe otrzymała rozkaz ataku. Z lotniska Istres w Prowansji wystartowały bombowce Dornier Do 217 z III dywizjonu 100 Pułku Bombowego (KG 100), uzbrojone w nową broń: kierowane radiowo bomby przeciwpancerne Fritz X. Bombowiec zrzucał je z dużej wysokości, a celowniczy prowadził bombę na cel drążkiem sterowym, obserwując jej świetlny znacznik.

Samoloty pojawiły się nad flotą po południu, w rejonie Cieśniny Świętego Bonifacego i wyspy Asinara. Załogi okrętów długo nie otwierały ognia – samoloty krążyły wysoko, a Bergamini miał podobno sądzić, że to obiecana przez aliantów osłona. Atak rozpoczął się około 15.40. Kilkanaście minut później jedna bomba trafiła „Italię”, druga – „Romę”: przebiła kadłub i wybuchła pod stępką, zalewając maszynownię i dwie kotłownie. Pancernik zwolnił i wypadł z szyku. Około 16.00 drugi Fritz X trafił w rejon przedniej wieży artylerii głównej i spowodował wybuch komór amunicyjnych. Wieża została wyrzucona za burtę, nad okrętem wyrósł słup ognia i dymu, a „Roma” przewróciła się, przełamała i poszła na dno, według większości relacji około 16.12, mniej więcej 30 kilometrów od północnych wybrzeży Sardynii.

Zginęli admirał Bergamini, dowódca okrętu komandor Adone Del Cima i większość załogi. Liczby różnią się w zależności od źródła. Oficjalne włoskie dochodzenie po zatopieniu ustaliło, że na pokładzie było 1849 ludzi, z których ocalało 596, a zginęło 1253. Historyk włoskiej marynarki Francesco Mattesini, opierając się na badaniach syna admirała, Piera Paola Bergaminiego, dowodzi, że dochodzenie pominęło około dwustu ludzi ze sztabu floty; według tych obliczeń na okręcie było ponad 2000 ludzi, a zginęło około 1390. „Roma” była pierwszym pancernikiem zatopionym bronią kierowaną. Kilkanaście dni wcześniej, 27 sierpnia, Niemcy zatopili podobną bronią, szybującą bombą Hs 293, brytyjski slup „Egret” – epoka pocisków precyzyjnych zaczęła się więc kilka tygodni przed tym dniem, ale to „Roma” stała się jej symbolem. Uszkodzona „Italia”, która przyjęła na pokład kilkaset ton wody, płynęła dalej.

Ocalałych podjęły z wody niszczyciele i krążownik „Attilio Regolo”. Część tych okrętów, nie chcąc ani wracać do Włoch, ani – bez rozkazu – płynąć do aliantów, skierowała się na Baleary; w porcie Maó na Minorce Hiszpanie internowali je wraz z rozbitkami, a dwa torpedowce eskorty, „Pegaso” i „Impetuoso”, ich dowódcy zatopili u wybrzeży Majorki, by nie oddawać ich w obce ręce. Tego samego dnia w Cieśninie Świętego Bonifacego zginęły dwa niszczyciele, które wysłano po króla do Civitavecchii, a potem zawrócono na północ: „Antonio Da Noli” wszedł na minę, a „Ugolino Vivaldi”, ciężko uszkodzony ogniem niemieckich baterii i lotnictwa, zatonął następnego dnia.

Pod działami Malty

Dowództwo nad resztą floty objął admirał Romeo Oliva z krążownika „Eugenio di Savoia”. Okręty podniosły czarne proporce i płynęły dalej na południe. Rankiem 10 września u wybrzeży Algierii spotkały je brytyjskie pancerniki „Warspite” i „Valiant” z eskortą niszczycieli; pod ich strażą Włosi zawrócili na wschód i 11 września rzucili kotwice u Malty. Ten sam „Warspite” trzy lata wcześniej, pod Kalabrią, ostrzeliwał włoskie pancerniki z odległości przeszło dwudziestu kilometrów.

Wcześniej dotarła na Maltę eskadra z Tarentu. Admirał Alberto Da Zara, po naradzie z dowódcami, wyprowadził wieczorem 9 września z portu „Andreę Dorię”, „Caia Duilia”, dwa krążowniki i niszczyciel – w chwili, gdy do Tarentu zbliżały się brytyjskie okręty z desantem. Eskadra minęła je bez strzału i 10 września stanęła u Malty. Następnego dnia Da Zara, w atmosferze, którą sam opisywał jako bardzo napiętą, spotkał się z Cunninghamem i zapoznał z tekstem rozejmu oraz klauzulami dotyczącymi marynarki. Z Poli wypłynął stary pancernik „Giulio Cesare”; część załogi chciała zatopić okręt, oficerom udało się jednak doprowadzić go do Tarentu, a 12 września na Maltę. Okręty, które stały w portach Adriatyku i południowych Włoch, kierowały się do Brindisi i Tarentu; do Brindisi 10 września przybyli król i Badoglio.

11 września Cunningham wysłał do Admiralicji słynną depeszę: „Proszę zawiadomić Ich Lordowskie Mości, że włoska flota liniowa stoi na kotwicy pod działami twierdzy Malta”. Dla dowódcy Floty Śródziemnomorskiej, który od 1940 roku walczył z Regia Marina o panowanie na tym morzu, a przez lata oblężenia Malty patrzył, jak wyspa niemal głoduje, był to moment osobistego tryumfu. Brytyjczycy przyjęli Włochów chłodno, ale poprawnie: okręty zachowały włoskie załogi i bandery.

Okręty, których nie uratowano

Nie wszystkie jednostki zdołały uciec. W portach na północy i w Grecji, na Adriatyku i na Morzu Egejskim okręty w remoncie lub bez paliwa zajmowali Niemcy. W Trieście wpadł w ich ręce remontowany pancernik „Conte di Cavour”, w Genui – niedokończony lotniskowiec „Aquila”, w wielu portach – torpedowce, korwety, okręty podwodne i statki handlowe. Część załóg zatopiła swoje okręty, podobnie jak francuscy marynarze w Tulonie w listopadzie 1942 roku; inne jednostki Niemcy wcielili do Kriegsmarine i używali do końca wojny. Marynarze w wielu portach stawiali opór i ginęli w walkach z Niemcami, a tysiące trafiły do niewoli.

Miejsce w wojnie

Przejście floty na stronę aliantów zakończyło wojnę na Morzu Śródziemnym w tej postaci, w jakiej toczyła się od czerwca 1940 roku. Royal Navy nie musiała już utrzymywać w tym rejonie ciężkich okrętów dla zrównoważenia włoskich pancerników; jeszcze jesienią 1943 roku część z nich odesłano do Wielkiej Brytanii i na Ocean Indyjski, skąd w 1944 i 1945 roku ruszyły przeciw Japonii. Alianci zyskali też swobodę żeglugi i porty, a Niemcy – po stracie sojusznika na morzu – mogli przeciwstawić im w tym akwenie tylko okręty podwodne, lotnictwo i zdobyczne jednostki.

Ze względu na wątpliwości co do lojalności załóg i brak zadań dla ciężkich okrętów alianci nie dopuścili włoskich pancerników do walki. „Italię” i „Vittorio Veneto” już 14 września przeprowadzono do Aleksandrii, a w październiku na Wielkie Jezioro Gorzkie w Egipcie, gdzie stały do końca wojny. Inaczej potraktowano mniejsze okręty. 23 września w Tarencie Cunningham i de Courten zawarli porozumienie, na mocy którego krążowniki, niszczyciele, torpedowce i okręty podwodne pod włoską banderą miały działać u boku aliantów – eskortować konwoje, przewozić wojska i zaopatrzenie, wysadzać oddziały specjalne. Tak powstała współwalcząca marynarka Królestwa Włoch, a 29 września na Malcie Badoglio podpisał tzw. długi rozejm. Na północy Republika Socjalna Mussoliniego zorganizowała własną, niewielką marynarkę; po obu stronach znaleźli się więc dawni koledzy z jednej floty.

Po wojnie traktat pokojowy z 1947 roku nakazał Włochom oddać część okrętów zwycięzcom. „Giulio Cesare” trafił do ZSRR jako „Noworosyjsk” i w 1955 roku zatonął w Sewastopolu po wybuchu, najpewniej niemieckiej miny z czasów wojny. Nowoczesne pancerniki przyznane Wielkiej Brytanii i Stanom Zjednoczonym zezłomowano. Wrak „Romy” odnaleziono w 2012 roku na głębokości około tysiąca metrów u północnych wybrzeży Sardynii. Bergamini otrzymał pośmiertnie Złoty Medal za Męstwo Wojskowe, a pamięć o nim i jego marynarzach – którzy zginęli, wykonując rozkaz zakończenia wojny, z rąk niedawnego sojusznika – stała się jednym z symboli włoskiego 8 września.