Kampania dodekaneska

Kampania dodekaneska to walki o włoskie wyspy we wschodniej części Morza Egejskiego, które wybuchły po ogłoszeniu kapitulacji Włoch 8 września 1943 roku i trwały do 22 listopada. Brytyjczycy, zachęcani przez Winstona Churchilla, próbowali przejąć od dotychczasowego sojusznika Niemiec archipelag Dodekanez i uczynić z niego bazę do działań na Bałkanach oraz argument w rozmowach z Turcją. Niemcy uprzedzili ich na Rodos, a potem – mając na tym obszarze zdecydowaną przewagę w powietrzu – odbili kolejno Kos i Leros. Była to jedna z ostatnich wyraźnych klęsk brytyjskich w tej wojnie i jedno z ostatnich niemieckich zwycięstw.

Nazwa i daty

W literaturze anglojęzycznej mówi się o Dodecanese campaign, we włoskiej o campagna del Dodecaneso. Obejmuje ona kilka odrębnych starć, które mają własne nazwy: walki na Rodos 9–11 września, bitwę o Kos 3–4 października (niemiecki kryptonim Unternehmen Eisbär, „Niedźwiedź Polarny”) i bitwę o Leros 12–16 listopada (operacja planowana najpierw jako Leopard, przeprowadzona jako Taifun). Brytyjski plan zajęcia wysp nosił kryptonim Accolade.

Datą początkową jest 8 września 1943 roku, gdy ogłoszono rozejm w Cassibile, a włoskie garnizony na wyspach znalazły się nagle między Niemcami a aliantami; tego samego dnia lub w ciągu następnych dwóch dni brytyjski oddział zajął Mejisti, czyli Kastelorizo, najdalej na wschód wysuniętą wysepkę archipelagu. Za datę końcową przyjmuje się 22 listopada, gdy skapitulował włoski garnizon Samos. Mniejsze wyspy – Patmos, Fourni, Ikaria – Niemcy zajęli 18 listopada, a ostatnich żołnierzy brytyjskich z Kastelorizo zabrano 28 listopada, choć sama wysepka pozostała w rękach aliantów.

Tło

Dodekanez – kilkanaście wysp u wybrzeży Azji Mniejszej, z Rodos jako największą – należał do Włoch od wojny z Turcją w 1912 roku, co potwierdził traktat z Lozanny w 1923 roku. Mussolini rozbudował na Rodos lotniska, a na Leros, w porcie Portolago (dziś Lakki), bazę marynarki, którą propaganda nazywała „Corregidorem Morza Śródziemnego”. W praktyce wyspy niewiele dały Włochom w wojnie, a ich zaopatrywanie stało się ciężarem. Brytyjczycy raz już próbowali zdobyć tu przyczółek: w lutym 1941 roku ich desant na Kastelorizo został szybko odparty przez Włochów.

Churchill od 1940 roku chciał wciągnąć do wojny Turcję. Turecki udział otworzyłby drogę na Bałkany, zagroził rumuńskiej ropie i odciął Niemcom szlaki przez Morze Czarne. Panowanie nad Dodekanezem, leżącym tuż przy tureckim brzegu, miało być do tego pierwszym krokiem. Amerykanie byli temu niechętni: uważali Morze Egejskie za boczny teatr, który odciągnie siły od Włoch i od inwazji na Francję, a na konferencji w Quebecu w sierpniu 1943 roku nie zgodzili się na żadne większe przedsięwzięcie w tym rejonie.

Planowanie operacji Accolade powierzono dowództwu Bliskiego Wschodu w Kairze, którym kierował gen. Henry Maitland Wilson. Celem głównym była Rodos z trzema lotniskami. Problem był od początku ten sam: najbliższe brytyjskie lotniska leżały na Cyprze i w Cyrenajce, kilkaset kilometrów od wysp, poza zasięgiem jednosilnikowych myśliwców. Niemcy mieli tymczasem lotniska na Krecie, na Karpatos i w Grecji. Gdy w sierpniu 1943 roku zbliżał się desant pod Salerno (operacja Avalanche), gen. Dwight Eisenhower wycofał obiecane statki, samoloty transportowe i dalekozasięgowe myśliwce P-38 Lightning. Pod koniec sierpnia stało się jasne, że samymi siłami brytyjskimi da się przeprowadzić najwyżej desant bez oporu. Wilsonowi polecono więc działać „okazyjnie”: wykorzystać rozpad Włoch, jeśli nadarzy się szansa.

Niemcy przygotowywali się do takiej sytuacji od miesięcy. Po upadku Mussoliniego 25 lipca dowództwo Wehrmachtu połączyło plany przejęcia Włoch i włoskich stref okupacyjnych na Bałkanach w operację Achse, a do Włoch wkraczały kolejne niemieckie dywizje. W Grecji i na wyspach dowodził gen. płk Alexander Löhr, od sierpnia na czele Grupy Armii E. Na Rodos od początku 1943 roku rosła Sturm-Division Rhodos gen. por. Ulricha Kleemanna – zmotoryzowana dywizja licząca 6–7 tysięcy ludzi z czołgami i działami szturmowymi. Kretę obsadzała 22 Dywizja Piechoty (powietrznodesantowa) gen. por. Friedricha-Wilhelma Müllera.

Włochów na wyspach było znacznie więcej. Gubernatorem Wysp Egejskich i dowódcą sił zbrojnych był adm. Inigo Campioni, na samej Rodos miał według różnych obliczeń 34–40 tysięcy żołnierzy, w tym 50 Dywizję Piechoty „Regina” gen. Michele Scaroiny. Garnizony te były jednak słabo uzbrojone, rozproszone i – jak w całych Włoszech – zupełnie nieprzygotowane na wiadomość o rozejmie.

Przebieg: utrata Rodos (8–11 września)

Wiadomość o rozejmie nadeszła wieczorem 8 września. Brytyjczycy mieli przygotowane tylko małe przedsięwzięcia: oddziały Special Boat Service i Long Range Desert Group miały popłynąć na wyspy, nakłonić włoskie garnizony do współpracy i rozpoznać teren. W ciągu kilku dni zajęto bez walki Kastelorizo, a w nocy z 9 na 10 września na Rodos skoczyło na spadochronach trzech ludzi: mjr George Jellicoe, syn admirała z I wojny światowej, mjr Julian Dolbey i radiooperator. Mieli przekonać Campioniego, by stawił opór Niemcom do czasu przybycia brytyjskiej 234 Brygady Piechoty.

Na to było jednak za późno. Kleemann uderzył już 9 września, zanim Włosi zdążyli się zorganizować. Niemcy zajęli lotniska, otoczyli kwatery dowództw i pojmali gen. Scaroinę, którego zmusili do wydania rozkazu kapitulacji jego dywizji. W niektórych miejscach Włosi walczyli skutecznie, ich baterie ostrzeliwały niemieckie oddziały na lotnisku Maritsa, ale dowództwo było sparaliżowane brakiem rozkazów z Włoch. Jellicoe usłyszał od Campioniego, że wyspę da się utrzymać tylko wtedy, gdy Brytyjczycy wylądują w ciągu kilku dni – a ci mogli przysłać pierwsze oddziały najwcześniej po tygodniu. 11 września Campioni przyjął niemieckie warunki i skapitulował. Kilkadziesiąt tysięcy włoskich żołnierzy dostało się do niewoli kilku tysięcy Niemców. Jellicoe zdołał opuścić wyspę.

Kleemann wymusił następnie na Campionim rozkaz kapitulacji dla garnizonu Karpatos; podobnego rozkazu dla Kos i Leros admirał już nie wydał. Do 19 września Niemcy obsadzili Karpatos, Kasos oraz włoskie wyspy w Cykladach i Sporadach. Utrata Rodos przekreśliła plan Accolade w jego pierwotnym kształcie: bez trzech lotnisk tej wyspy cała dalsza kampania zależała od jednego lotniska na Kos.

Przebieg: Brytyjczycy na wyspach (13 września – 2 października)

Mimo to Brytyjczycy postanowili obsadzić pozostałe wyspy. 13–14 września oddział SBS mjr. Davida Sutherlanda dotarł na Kos i porozumiał się z włoskim dowódcą, płk. Felice Leggiem. 14 września na lotnisku w Antimachii wylądowały myśliwce Spitfire 7 Dywizjonu południowoafrykańskiego lotnictwa, a w nocy na 15 września zrzucono tam kompanię 11 Batalionu Spadochronowego. Od 16 września samolotami transportowymi przerzucano 1 Batalion Durham Light Infantry, artylerię przeciwlotniczą i obsługę lotniska. Pod koniec września na Kos było około 1500 Brytyjczyków, z czego tylko ok. 680 piechoty, oraz ok. 3500 Włochów z 10 Pułku Piechoty dywizji „Regina”.

Na Leros od 17 września przypływały na niszczycielach kompanie 2 Batalionu Royal Irish Fusiliers, a 20 września przybył dowódca 234 Brygady gen. mjr Francis Brittorous. Włochów – głównie marynarzy obsługujących baterie i bazę – było tu według różnych źródeł od 7,5 do 8,5 tysiąca pod rozkazami komandora Luigiego Mascherpy, który wkrótce poprosił o awans na kontradmirała, by nie ustępować stopniem Brytyjczykowi, i go otrzymał. Odezwa Brittorousa, która podporządkowywała mu wszystkie włoskie władze, od początku wywołała tarcia. Niewielkie brytyjskie oddziały i grecki Święty Oddział (Ieros Lochos) obsadziły też Samos, a patrole SBS i LRDG – Kalimnos, Simi, Astypalaję i inne wysepki. Przez neutralne wody tureckie płynęły kaiki z zaopatrzeniem.

Przebieg: ofensywa Luftwaffe i upadek Kos (18 września – 4 października)

Niemcy szybko zrozumieli, że kluczem jest Antimachia – jedyne alianckie lotnisko w rejonie. Od 18 września bombowce Junkers Ju 88 i myśliwce Bf 109 atakowały je codziennie, a dowództwo Luftwaffe ściągało na Morze Egejskie posiłki, m.in. z Francji; według opracowań historyków 1 października miało tu ok. 360 sprawnych samolotów. Kamienisty grunt nie pozwalał wkopać stanowisk, a włoska obrona przeciwlotnicza była znikoma. 26 września dywizjon południowoafrykański miał już tylko cztery sprawne Spitfire’y; tego dnia przysłano na Kos brytyjski 74 Dywizjon, ale straty rosły dalej. Tego samego dnia bombowce Ju 88 zatopiły w porcie Lakki na Leros grecki niszczyciel „Vasilissa Olga” i brytyjski HMS „Intrepid” – od tej pory okręty alianckie zapuszczały się w głąb Morza Egejskiego tylko nocą.

Do ataku na Kos i Leros wyznaczono 23 września dywizję Müllera z Krety. Operacja Eisbär zaczęła się o świcie 3 października. Konwój z kilkoma transportowcami, barkami desantowymi i eskortą, którego alianci nie zdołali przechwycić, wysadził żołnierzy w zatoce Marmari i pod Tingaki na północnym wybrzeżu oraz w zatoce Kamari na południowym zachodzie, a spadochroniarze, w tym kompania pułku Brandenburg, wylądowali w okolicach lotniska. Do południa na wyspie było ok. 1200–1500 Niemców z artylerią i samochodami pancernymi, wieczorem – według brytyjskich szacunków – nawet kilka tysięcy. Bombowce nurkujące Ju 87 niszczyły kolejne stanowiska. Po południu padła Antimachia, a wieczorem obrońcy zostali zepchnięci w rejon miasta Kos.

W nocy z 3 na 4 października Brytyjczycy próbowali wycofać się w góry, 4 października ich opór ustał. Do niewoli trafiło 1388 Brytyjczyków i 3145 Włochów. Około stu żołnierzy brytyjskich przez następne noce wywieźli z wyspy łodziami ludzie z SBS.

Wkrótce potem doszło do zbrodni. Z rozkazu Müllera włoscy oficerowie, którzy walczyli z Niemcami, zostali uznani za zdrajców i rozstrzelani między 4 a 7 października. Zginął płk Leggio. Liczby podawane przez historyków wahają się od ok. 90 do 103 zamordowanych (według włoskich ustaleń ze 148 wziętych do niewoli oficerów 103 rozstrzelano). Szczątki 66 z nich odnaleziono w zbiorowych mogiłach w lutym 1945 roku.

Utrata Kos odebrała Brytyjczykom ostatnie lotnisko w rejonie i postawiła pod znakiem zapytania sens trzymania Leros. Churchill naciskał na Roosevelta i Eisenhowera, by użyczyli sił do zdobycia Rodos, ale dowódcy alianccy na Morzu Śródziemnym uznali 9 października, że nie oderwą niczego od kampanii we Włoszech; pomoc ograniczyła się do kilkudniowego wsparcia amerykańskich bombowców i myśliwców P-38. Wilson zdecydował się mimo to utrzymać Leros i Samos.

Przebieg: wojna na morzu i w powietrzu (październik – listopad)

Po upadku Kos skapitulował włoski garnizon pobliskiego Kalimnos, co dało Niemcom bazę wyjściową do ataku na Leros, oddalone o kilka kilometrów. Desant na Leros, planowany pierwotnie na 9 października, opóźnił sukces Royal Navy: 7 października brytyjskie krążowniki i niszczyciele rozbiły niemiecki konwój płynący na Kos, zatapiając transportowiec i większość ciężkich barek desantowych. Niemcy potrzebowali kilku tygodni, by sprowadzić koleją z Europy nowe jednostki. Lekkie barki rozproszyli i zamaskowali na różnych wyspach Morza Egejskiego, tak że alianckie lotnictwo i niszczyciele, mimo licznych nocnych rajdów i ostrzeliwania portów, nie zdołały ich zniszczyć.

Cenę płaciła flota. Za dnia nad Morzem Egejskim panowały niemieckie samoloty, a okręty alianckie musiały przed świtem uchodzić poza ich zasięg, pod osłonę myśliwców z Cypru i Afryki. 9 października Ju 87 zatopiły niszczyciel HMS „Panther” i ciężko uszkodziły krążownik przeciwlotniczy HMS „Carlisle”, którego już nie naprawiono. W nocy z 22 na 24 października na niemieckim polu minowym koło Kalimnos zatonęły niszczyciele HMS „Hurworth” i HMS „Eclipse” (ten drugi z żołnierzami płynącymi na Leros), a grecki „Adrias” stracił dziób, lecz dotarł do tureckiego brzegu. Uszkodzone zostały też krążowniki „Penelope”, „Sirius” i „Aurora”. W listopadzie Luftwaffe użyła po raz pierwszy na tym akwenie kierowanych pocisków Henschel Hs 293, zrzucanych z Dornierów Do 217: 11 listopada uszkodziły one niszczyciel „Rockwood”, a 13 listopada zatopiły HMS „Dulverton”. W nocnych akcjach przeciw niemieckim portom brał udział także polski niszczyciel ORP „Krakowiak”, który w nocy z 10 na 11 listopada ostrzeliwał Kalimnos. Zaopatrzenie dla Leros dowoziły nocą niszczyciele, kaiki i okręty podwodne.

Ofiarami wojny morskiej byli też włoscy jeńcy, których Niemcy wywozili z wysp na przepełnionych statkach. W nocy z 22 na 23 września HMS „Eclipse” zatopił koło Rodos parowiec „Gaetano Donizetti” wiozący ok. 1600 jeńców; zginęło według różnych źródeł od ok. 1200 do ponad 1700 osób. 19 października brytyjskie samoloty storpedowały koło Krety statek „Sinfra”, na którym zginęło według różnych źródeł ok. 2000 osób, głównie Włochów. Największa z tych katastrof, zatonięcie parowca „Oria” w lutym 1944 roku, kosztowała życie ponad 4000 jeńców.

Przebieg: bitwa o Leros (12–16 listopada)

Od 26 września Leros było niemal codziennie bombardowane. Garnizon wzmocniono do trzech batalionów brytyjskich – 2 Royal Irish Fusiliers, 4 Buffs i 1 King’s Own – liczących razem ok. 3000 ludzi, do których w czasie bitwy dołączyły kompanie 2 Batalionu Royal West Kent z Samos. Wspierało ich kilka tysięcy Włochów, głównie z obsługi baterii nadbrzeżnych. 5 listopada dowództwo objął bryg. Robert Tilney. Zamiast trzymać odwody na wzgórzach w środku wyspy, rozciągnął on siły wzdłuż wybrzeża, by bronić każdej plaży – co później uznano za jeden z powodów klęski.

Wczesnym rankiem 12 listopada niemieckie barki podeszły do wyspy z dwóch stron. Część desantu odparły włoskie baterie, ale na północnym wschodzie, pod górą Clidi i koło zatoki Pandeli, Niemcy uchwycili przyczółki. Wczesnym popołudniem samoloty Ju 52 zrzuciły – według różnych źródeł – od ok. 470 do 600 spadochroniarzy na grzbiet Rachi, w najwęższym miejscu wyspy, między zatokami Gurna i Alinda. Ponieśli duże straty, ale utrzymali się i przecięli Leros na dwie części, odcinając 4 Batalion Buffs na południu od reszty garnizonu. Brytyjskie kontrataki 13 i 14 listopada, prowadzone przez rozbite i źle skomunikowane ze sobą kompanie, odbiły część pozycji, lecz nie zniszczyły przyczółków. W walkach o górę Appetici zginął dowódca Royal Irish Fusiliers ppłk Maurice French. Niemcy co noc dowozili posiłki; brytyjskie niszczyciele nocą ostrzeliwały ich pozycje i dowiozły kilkuset żołnierzy, ale za dnia Luftwaffe bombardowała bez przeszkód.

16 listopada Niemcy dotarli do sztabu Tilneya na górze Meraviglia. Brygadier, uznając sytuację za beznadziejną, skapitulował późnym popołudniem; adm. Mascherpa poddał się późnym wieczorem, a pojedyncze włoskie baterie, niepowiadomione o kapitulacji, walczyły jeszcze 17 listopada. Do niewoli trafiło ok. 3200 Brytyjczyków i 5350 Włochów. Po zdobyciu kilku włoskich baterii Niemcy rozstrzelali ich oficerów, a po kapitulacji kolejnych, m.in. dowódcę niszczyciela „Euro”. Gen. Wilson zameldował Churchillowi, że Leros padło „po bardzo dzielnej walce z przytłaczającymi atakami z powietrza” i że od sukcesu dzieliło niewiele.

Przebieg: ewakuacja Samos i koniec kampanii (17–22 listopada)

Po upadku Leros utrzymywanie pozostałych wysp nie miało sensu. 17 listopada Ju 87 zbombardowały Samos, w tym miasto Vathy. W nocy z 19 na 20 listopada Brytyjczyków i oddziały greckie ewakuowano przez wody tureckie, a ok. 2500 Włochów z garnizonu skapitulowało 22 listopada. Wcześniej, 18 listopada, Niemcy obsadzili Patmos, Fourni i Ikarię. W rękach aliantów została tylko wysepka Kastelorizo, z której 28 listopada wycofano większość garnizonu.

Straty

Dane o stratach są niepełne i różnią się w zależności od źródła. Według zestawień brytyjskich w całej kampanii zginęło lub dostało się do niewoli ok. 4800 żołnierzy brytyjskich; w samej bitwie o Leros Brytyjczycy stracili ok. 600 zabitych i zaginionych, z czego mniej niż dwustu poległo na wyspie, a resztę pochłonęło morze. RAF stracił 115 samolotów. Royal Navy i marynarka grecka straciły sześć niszczycieli („Vasilissa Olga”, „Intrepid”, „Panther”, „Hurworth”, „Eclipse”, „Dulverton”), dwa okręty podwodne i kilkanaście mniejszych jednostek, a cztery krążowniki zostały uszkodzone. Grecki okręt podwodny „Katsonis” zatonął już 14 września.

Straty niemieckie były mniejsze, choć nie bez znaczenia. Niemiecki komunikat po zdobyciu Leros podawał 1109 zabitych, rannych i zaginionych, a brytyjski historyk Ian Gooderson odnosi tę liczbę do ok. 4500 Niemców biorących udział w desantach; Müller wymieniał dla Kos i Leros łącznie 260 zabitych, 746 rannych i 162 zaginionych. Niemcy stracili kilkanaście statków handlowych, co najmniej 20 barek i innych mniejszych jednostek oraz – według różnych szacunków – od ok. 120 do ponad 150 samolotów.

Najcięższe straty ponieśli Włosi, przy czym większość z nich nastąpiła już po walkach. Kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy z Rodos, Kos, Leros i Samos trafiło do niemieckiej niewoli, a tysiące zginęły w czasie transportów morskich. Na Kos Niemcy rozstrzelali ok. stu oficerów, na Leros – kolejnych kilku. Adm. Campioni i kontradm. Mascherpa, wydani przez Niemców kolaboracyjnej Włoskiej Republice Socjalnej, zostali skazani w pokazowym procesie i rozstrzelani w Parmie 24 maja 1944 roku – za to, że bronili wysp przed Niemcami.

Znaczenie

Kampania dodekaneska była ostatnią dużą niemiecką wygraną na Morzu Śródziemnym i bywa określana jako ostatnia wielka klęska armii brytyjskiej w II wojnie światowej. Zdecydowało przede wszystkim panowanie Luftwaffe w powietrzu. Brytyjski raport końcowy stwierdzał wprost: „Przegraliśmy, ponieważ nie byliśmy w stanie zbudować lotnisk w rejonie działań”. Niemcy, choć słabsi liczebnie, mogli dzięki temu wybierać czas i miejsce uderzenia i bez przeszkód zaopatrywać swoje oddziały, a alianckie okręty i garnizony były wystawione na ciosy bez osłony.

Churchill, który uważał, że po kapitulacji Włoch „nadszedł czas na grę o wysoką stawkę”, był głównym orędownikiem przedsięwzięcia i spadła na niego znaczna część krytyki. Już wtedy porównywano je do nieudanej operacji na Gallipoli z 1915 roku, za którą Churchill także odpowiadał. W pamiętnikach bronił swojej strategii, obwiniając odmowę amerykańskiego wsparcia, i do końca uważał, że niewielkie siły odebrane kampanii włoskiej pozwoliłyby zdobyć Rodos. Amerykanie widzieli w klęsce dowód, że bałkańskie plany premiera są ryzykowną dywersją. Turcja, którą kampania miała przyciągnąć do aliantów, nie zmieniła stanowiska. Na rozmowach z Churchillem i Rooseveltem w Kairze w grudniu 1943 roku prezydent İsmet İnönü wciąż odmawiał przystąpienia do wojny.

Dla Niemców zwycięstwo oznaczało związanie na wyspach Morza Egejskiego kilkudziesięciu tysięcy żołnierzy aż do końca wojny; garnizony Rodos i Leros skapitulowały dopiero w maju 1945 roku. Dla mieszkańców wysp niemiecka okupacja przyniosła głód i represje, a dla miejscowych Żydów – zagładę: w lipcu 1944 roku Niemcy deportowali do Auschwitz ok. 1700 członków dawnej gminy żydowskiej z Rodos i ok. stu Żydów z Kos; przeżyło niespełna dwieście osób. Müllera skazał po wojnie grecki sąd za zbrodnie na Krecie i na Kos; rozstrzelano go w Atenach w 1947 roku, podobnie jak w tym samym roku stracono w Belgradzie Löhra. Dodekanez, wyzwolony w 1945 roku, przypadł na mocy traktatu pokojowego z Włochami z 1947 roku Grecji.