Bitwa o Leros

Przed świtem 12 listopada 1943 roku niemieckie barki desantowe podeszły do północno-wschodniego wybrzeża wyspy Leros w archipelagu Dodekanez, a wczesnym popołudniem nad grzbietem Rachi, w najwęższym miejscu wyspy, otworzyły się spadochrony. Zaczęła się bitwa o Leros – najważniejsze i ostatnie wielkie starcie kampanii dodekaneskiej. Po pięciu dniach walk, 16 listopada, brytyjski dowódca bryg. Robert Tilney skapitulował, a późnym wieczorem poddał się także dowódca włoskiego garnizonu kontradm. Luigi Mascherpa. Do niewoli trafiło – według zestawień przytaczanych w literaturze – ok. 3200 Brytyjczyków i ok. 5350 Włochów.

W kalendariach pod 12 listopada można przeczytać: „Niemcy rozbijają siły brytyjskie na wyspach Dodekanezu u wybrzeży Turcji”, a pod 16 listopada: „Bitwa o Leros kończy się kapitulacją sił brytyjskich i włoskich”. Obie daty są trafne i obie notatki dotyczą tego samego starcia. Pierwsza wymaga jednego uściślenia: 12 listopada Niemcy nie „rozbili” jeszcze Brytyjczyków na wyspach, lecz dopiero zaczęli desant na jedną z nich – Leros. Kos padło już 3–4 października, a pozostałe wyspy Brytyjczycy opuścili po upadku Leros. Druga zgadza się z przebiegiem wydarzeń.

Twierdza bez parasola

Leros, niewielka i poszarpana zatokami wyspa, była za czasów włoskich silnie ufortyfikowaną bazą marynarki wojennej z doskonałym głębokowodnym portem Portolago (dziś Lakki). Benito Mussolini nazywał ją podobno „Corregidorem Morza Śródziemnego”. Po ogłoszeniu kapitulacji Włoch 8 września 1943 roku włoski garnizon, liczący ok. 7,5–8 tys. ludzi, w większości marynarzy i obsługi baterii, odrzucił niemieckie żądanie poddania się. We wrześniu, zgodnie z zamysłem Winstona Churchilla, na wyspę zaczęli przybywać Brytyjczycy – tak zaczęła się kampania dodekaneska. Premier liczył, że zdobycie włoskich wysp otworzy drogę na Bałkany i skłoni neutralną Turcję do przystąpienia do wojny.

Od początku kampanii słabością Brytyjczyków był brak lotnictwa. Jedyne lotnisko na Dodekanezie, na Kos, Niemcy zajęli 3–4 października, i odtąd Leros leżało poza zasięgiem jednosilnikowych myśliwców startujących z Cypru i Afryki Północnej. Luftwaffe bombardowała wyspę od 26 września niemal codziennie; według zestawień przytaczanych w literaturze od 7 października do 11 listopada średnio osiem razy na dobę. Gen. Dwight Eisenhower, skupiony na kampanii we Włoszech, odmówił przesunięcia na Morze Egejskie większych sił lotniczych, a rozmowy z Turkami o udostępnieniu ich lotnisk nie przyniosły skutku.

Obrońcy i napastnicy

Na początku listopada brytyjski garnizon Leros liczył ok. 3000 żołnierzy z trzech batalionów piechoty: 2 Batalionu Royal Irish Fusiliers (ppłk Maurice French), 4 Batalionu The Buffs i 1 Batalionu King’s Own Royal Regiment, wzmocnionych oddziałami Long Range Desert Group i Special Boat Squadron. Część Buffs dotarła na wyspę dopiero pod koniec października – w nocy z 23 na 24 października niszczyciel HMS „Eclipse”, który ich przewoził, zatonął na minie. 5 listopada dowództwo objął bryg. Robert Tilney. Zamiast trzymać odwody w głębi wyspy, rozciągnął on siły wzdłuż wybrzeża, by bronić każdej plaży, co później uznano za jedną z przyczyn klęski.

Włosi mieli trzynaście baterii nadbrzeżnych i kilkanaście przeciwlotniczych, ale większość dział stała na odkrytych stanowiskach i od tygodni była celem nalotów. Kontradm. Mascherpa, który wcześniej sprzeciwiał się podporządkowaniu brytyjskiemu dowódcy, miał z Tilneyem napięte stosunki. Brytyjski brygadier wyznaczył Włochom wyłącznie obronę stałych stanowisk i nie przewidywał ich udziału w kontratakach.

Niemiecką operację przygotowywał gen. por. Friedrich-Wilhelm Müller, dowódca 22 Dywizji Piechoty, który miesiąc wcześniej zdobył Kos. Desant planowano pierwotnie na 9 października pod kryptonimem Leopard, ale opóźniło go rozbicie przez brytyjskie okręty niemieckiego konwoju w nocy z 6 na 7 października. Niemcy przez kilka tygodni ściągali nowe barki desantowe, rozpraszając je i ukrywając na wyspach Morza Egejskiego. Ostatecznie operację – w części źródeł pod kryptonimem Taifun („Tajfun”) – przeprowadziły trzy bataliony 22 Dywizji, batalion 2 Pułku Strzelców Spadochronowych i oddziały desantowe jednostki Brandenburg, w sumie – według brytyjskiego historyka Iana Goodersona – ok. 4500 ludzi. Wspierały je bombowce nurkujące Ju 87 i Ju 88, które w dniach 7–11 listopada wykonały nad wyspą ok. 190 lotów.

12 listopada: desant i spadochroniarze

Brytyjskie kutry torpedowe i włoski MAS dostrzegły niemieckie okręty między 3.00 a 3.30, ale ostrzeżenie dotarło do dowództwa z opóźnieniem – nie było nawet pewne, czy to nie brytyjskie jednostki z posiłkami. Około 4.30 pierwsze oddziały wylądowały na północno-wschodnim wybrzeżu. Część desantów się nie powiodła: włoskie baterie odpędziły konwój zmierzający do zatoki Gurna, a na północy bateria koło Blefuti zatopiła dwie barki i zmusiła resztę do odwrotu, przy czym kilkudziesięciu Niemców, którzy zdążyli zejść na ląd, dostało się do niewoli. Na wschodzie, pod górą Clidi i koło zatoki Pandeli, Niemcy uchwycili jednak przyczółki i po ciężkich walkach zdobyli włoską baterię na Clidi.

Wczesnym popołudniem samoloty bombowe i myśliwsko-bombowe zaatakowały przesmyk między zatokami Gurna i Alinda, a o 13.27 transportowce Ju 52 zrzuciły na grzbiet Rachi – według różnych źródeł – od ok. 470 do 600 spadochroniarzy. Skok z niskiego pułapu, w ogniu włoskiej i brytyjskiej artylerii przeciwlotniczej, kosztował ich ciężkie straty, ale ocaleli utrzymali się na grzbiecie i przecięli Leros na dwie części. 4 Batalion Buffs i kompania King’s Own na południu wyspy zostały odcięte od reszty garnizonu. Po zdobyciu jednej z baterii Niemcy rozstrzelali jej dowódcę, ppor. Antonina Lo Prestiego – był to pierwszy z kilku takich mordów na włoskich oficerach podczas bitwy.

13–15 listopada: kontrataki bez osłony

W nocy z 12 na 13 listopada Niemcy dowieźli posiłki, a rano zrzucili kolejną falę spadochroniarzy. Kontrataki Royal Irish Fusiliers i King’s Own, prowadzone przez rozbite kompanie bez łączności i bez wsparcia z powietrza, kończyły się ciężkimi stratami. Lepiej wiodło się Buffs na południu, którzy wzięli ok. 130 jeńców. Włoscy artylerzyści bronili swoich stanowisk często do ostatniego działa; po zdobyciu baterii Ciano na Clidi Niemcy rozstrzelali jej oficerów. Mascherpa prosił gen. Mario Soldarellego na Samos o posiłki i osłonę lotniczą – bezskutecznie.

Royal Navy robiła, co mogła, ale tylko nocą. Niszczyciele ostrzeliwały niemieckie pozycje i barki, a w nocy z 14 na 15 listopada wysadziły w porcie Lakki ok. 500 żołnierzy, w tym kompanie 2 Batalionu Royal West Kent przerzucone z Samos. Za dnia nad wyspą i wokół niej panowała Luftwaffe. 13 listopada Dornier Do 217 zatopił kierowanym pociskiem Henschel Hs 293 niszczyciel HMS „Dulverton”, który płynął z zaopatrzeniem dla Leros; zginęło 78 marynarzy. Brytyjskie samoloty z Cypru i Afryki docierały nad wyspę rzadko i na krótko.

14 listopada Brytyjczycy odbili część pozycji, a z pomocą włoskiej artylerii nie dopuścili, by spadochroniarze połączyli się z oddziałami desantowymi. Tego samego dnia Niemcy zajęli jednak zatoki Alinda i Grifo oraz wzgórza Clidi, Vedetta i Appetici. W walkach o Appetici poległ dowódca Royal Irish Fusiliers ppłk Maurice French. W nocy z 14 na 15 listopada Niemcy wdarli się do miasteczka Leros, gdzie zamek bronili do końca włoscy marynarze. 15 listopada walki toczyły się ze zmiennym szczęściem, ale niemieckie przyczółki rosły, a obrońcom kończyła się amunicja i siły. W nocy z 15 na 16 listopada Niemcy wysadzili – według brytyjskich szacunków – kolejny tysiąc żołnierzy z artylerią; w walkach w miasteczku zginął dowódca Long Range Desert Group ppłk John Easonsmith.

16 listopada: kapitulacja

Rankiem 16 listopada Niemcy zaatakowali górę Meraviglia, na której mieścił się sztab Tilneya. Włoska bateria na jej zboczu broniła się zaciekle, ale gdy po południu niemieccy żołnierze zbliżyli się do stanowiska dowodzenia, brygadier uznał sytuację za beznadziejną i ok. 17.30 skapitulował. Mascherpa, który w południe odrzucił niemieckie wezwanie do poddania się, złożył broń dopiero ok. 22.00, po kolejnych żądaniach Niemców i samego Tilneya. Niektóre włoskie baterie, do których nie dotarła wiadomość o kapitulacji, strzelały jeszcze 17 listopada. Odcięci na południu Buffs nie wiedzieli o kapitulacji i nie próbowali uciekać, toteż niemal cały batalion trafił do niewoli; z Royal West Kent wydostało się z wyspy ok. 90 ludzi.

Do niewoli trafiło – według liczb podawanych w literaturze – ok. 3200 Brytyjczyków (w tym ok. 200 oficerów) i ok. 5350 Włochów. Po kapitulacji Niemcy rozstrzelali kilku kolejnych włoskich oficerów, m.in. kmdr. por. Vittoria Meneghiniego, dowódcę zatopionego w październiku niszczyciela „Euro”. Jeńców wywożono w następnych tygodniach statkami do Pireusu, wśród nich samego Mascherpę.

Straty

Dane o stratach są niepełne i rozbieżne. Według zestawień brytyjskich w bitwie o Leros Brytyjczycy stracili ok. 600 zabitych i zaginionych, z czego niespełna dwustu poległo na wyspie, a resztę pochłonęło morze wraz z zatopionymi okrętami. Straty włoskie szacuje się na ok. 300 zabitych i zaginionych, greckiej marynarki – na kilkadziesiąt osób; zginęło też ok. 20 cywilów. Niemiecki komunikat po zdobyciu wyspy podawał 1109 zabitych, rannych i zaginionych, a inne zestawienia mówią o ok. 500 zabitych i zaginionych. Niemcy stracili też wiele barek desantowych i kilkadziesiąt samolotów.

Wiadomość o upadku Leros gen. Henry Maitland Wilson, głównodowodzący na Bliskim Wschodzie, przekazał Churchillowi słowami, że wyspa padła „po bardzo dzielnej walce z przytłaczającymi atakami z powietrza” i że od sukcesu dzieliło niewiele. Szef Imperialnego Sztabu Generalnego gen. Alan Brooke jeszcze w październiku pisał w dzienniku, że dowództwo na Bliskim Wschodzie znalazło się w położeniu, w którym nie może ani utrzymać Leros, ani go ewakuować, a jedyną nadzieją byłyby lotniska w Turcji.

Miejsce w wojnie

Upadek Leros przesądził o losie całej kampanii dodekaneskiej. 17 listopada bombowce nurkujące zaatakowały Samos; w nocy z 19 na 20 listopada Brytyjczyków i oddziały greckie ewakuowano z wyspy przez wody tureckie, a ok. 2500 Włochów skapitulowało 22 listopada. Wcześniej, 18 listopada, Niemcy zajęli Patmos, Fourni i Ikarię. W rękach aliantów pozostała jedynie wysepka Kastelorizo. Niemcy utrzymali Dodekanez do końca wojny; garnizony na Rodos i Leros skapitulowały dopiero w maju 1945 roku.

Kontradm. Mascherpę Niemcy wydali władzom Włoskiej Republiki Socjalnej, utworzonej przez Mussoliniego po jego uwolnieniu. Postawiony przed sądem wraz z adm. Inigiem Campionim, byłym gubernatorem Wysp Egejskich, został skazany na śmierć za to, że bronił wyspy przed Niemcami, i rozstrzelany w Parmie 24 maja 1944 roku. Obaj otrzymali po wojnie najwyższe włoskie odznaczenie wojskowe – Złoty Medal za Męstwo Wojskowe. Ich los był częścią szerszej tragedii włoskich żołnierzy, którzy po operacji „Achse” odmówili współpracy z Niemcami – dziesiątki tysięcy wywieziono do obozów, a tysiące zginęły na przeładowanych statkach z jeńcami. Gen. Müller, zdobywca Kos i Leros, został po wojnie skazany w Atenach za zbrodnie wojenne popełnione na Krecie i stracony w 1947 roku.

Dla Brytyjczyków bitwa o Leros była bolesną i kompromitującą porażką. Nazywano ją później ostatnią dużą klęską armii brytyjskiej w drugiej wojnie światowej i jednym z ostatnich wielkich zwycięstw Niemców, a w Wielkiej Brytanii porównywano ją z Gallipoli – kolejnym przedsięwzięciem Churchilla na wodach u wybrzeży Turcji, które skończyło się klęską. Zawiodło przede wszystkim założenie, że wyspy można utrzymać bez panowania w powietrzu: Luftwaffe, choć na innych frontach już słabsza, na tym akwenie zapewniła Niemcom przewagę, która rozstrzygnęła zarówno o losie okrętów, jak i garnizonów.

Klęska miała też skutki polityczne. Turcja, której wejście do wojny było jednym z celów kampanii, utwierdziła się w neutralności, widząc, że alianci nie potrafią utrzymać nawet wysp u jej brzegów. Amerykanie, od początku nieufni wobec śródziemnomorskich planów Churchilla, zobaczyli w Leros potwierdzenie swoich obaw. Kilka dni później w Kairze i Teheranie Churchill jeszcze raz przedstawiał sojusznikom możliwości działań na Morzu Egejskim i wciągnięcia Turcji do wojny, ale nie znalazły one poparcia. Główny wysiłek zachodnich aliantów skierowano na lądowanie we Francji w 1944 roku, a wschodnia część Morza Śródziemnego pozostała do jesieni 1944 roku, gdy Niemcy wycofywali się z Grecji, frontem drugorzędnym.