Egzekucja Mao Zemina

27 września 1943 roku późnym wieczorem w Urumczi (wówczas Dihua), stolicy prowincji Sinciang, ludzie gubernatora Sheng Shicaia potajemnie zgładzili trzech więźniów: Mao Zemina, młodszego brata Mao Zedonga, Chen Tanqiu, jednego z założycieli Komunistycznej Partii Chin, oraz Lin Jilu, komunistycznego działacza pracującego w administracji prowincji. Według źródeł chińskich zostali uduszeni, a ciała pochowano bez znaków na cmentarzu Liudaowan pod miastem. Data 27 września, podawana przez historiografię chińską i encyklopedie, wynika z zeznań, które w 1950 roku złożył naczelnik plutonu egzekucyjnego. Komunistyczne kierownictwo w Yan’an dowiedziało się o śmierci trzech działaczy dopiero po wojnie.

Sinciang między Moskwą a Chongqingiem

Sheng Shicai, urodzony w Mandżurii Chińczyk Han i wykształcony w Japonii oficer, przejął faktyczną władzę w Sinciangu w 1933 roku, w czasie wojny domowej z muzułmańskimi powstańcami. Utrzymał się dzięki pomocy Związku Radzieckiego, który w 1934 roku wprowadził do prowincji swoje wojska. W zamian Sinciang stał się praktycznie radzieckim protektoratem: w Urumczi rządzili radzieccy doradcy, a radzieckie przedsiębiorstwa eksploatowały ropę i metale. Sheng ogłaszał się marksistą i przyjaźnił z ZSRR, a według części źródeł w 1938 roku został nawet przyjęty do partii bolszewickiej. Jak w ZSRR, przeprowadzał też krwawe czystki wśród rzeczywistych i domniemanych przeciwników.

Po zawiązaniu frontu jedności i wybuchu wojny z Japonią Sinciang był dla chińskich komunistów ważnym oknem na ZSRR. W Urumczi działało przedstawicielstwo partii, którym kierowali kolejno Chen Yun, Deng Fa i od 1939 roku Chen Tanqiu. Na prośbę Shenga partia skierowała do pracy w jego administracji kilkudziesięciu kadrowców, którzy prowadzili szkoły, urzędy i finanse prowincji. Wśród nich był Mao Zemin, który w lutym 1938 roku przyjechał do Urumczi i pod przybranym nazwiskiem Zhou Bin został wicedyrektorem, a potem pełniącym obowiązki dyrektora departamentu finansów; w 1941 roku objął departament spraw cywilnych.

Trzej zamordowani

Mao Zemin urodził się w 1896 roku w Shaoshan w prowincji Hunan, w tej samej chłopskiej rodzinie co Mao Zedong. Chodził do szkoły zaledwie kilka lat, a w partii stał się przede wszystkim specjalistą od finansów i gospodarki. Do partii wstąpił w 1922 roku, organizował spółdzielnię górników w Anyuan, a w czasach Chińskiej Republiki Rad w Ruijin kierował jej bankiem państwowym i emitował jej pieniądz. W Długim Marszu odpowiadał za zaopatrzenie i kasę, a w Shaanxi za gospodarkę obszaru radzieckiego.

Chen Tanqiu, urodzony w 1896 roku w Hubei, absolwent wyższej szkoły nauczycielskiej w Wuhanie, był jednym z przywódców Ruchu 4 Maja w tym mieście. Razem z Dong Biwu założył tamtejszą grupę komunistyczną i w lipcu 1921 roku reprezentował ją na zjeździe założycielskim partii w Szanghaju – tym samym, w którym uczestniczył Mao Zedong. Lin Jilu, młodszy od nich o pokolenie, przyjechał do Sinciangu w 1938 roku, wykładał w Urumczi, a potem kierował administracją powiatu Kucza.

Zwrot Shenga

Atak Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 roku i klęski Armii Czerwonej przekonały Shenga, że radziecki patron słabnie. W marcu 1942 roku zginął w niejasnych okolicznościach jego brat Sheng Shiqi; według jednej wersji był to element radzieckiego spisku, według innej zabójstwo zlecił sam gubernator. Sheng uznał to za pretekst do rozprawy z „agentami Moskwy” i zaczął zbliżać się do rządu Czang Kaj-szeka w Chongqingu. Latem 1942 roku do Urumczi przybyła delegacja rządowa z generałem Zhu Shaoliangiem, a w sierpniu przyleciała Song Meiling. Jesienią, w czasie bitwy stalingradzkiej, Sheng zażądał wycofania radzieckiego personelu wojskowego i technicznego; Rosjanie opuścili prowincję wiosną 1943 roku, a ich miejsce zajęły wojska i urzędnicy Kuomintangu.

Częścią tego zwrotu była rozprawa z komunistami. 17 września 1942 roku Sheng wezwał ich „na rozmowę”, po czym zatrzymał ponad 140 członków partii wraz z rodzinami i osadził w areszcie domowym na przedmieściu Urumczi. 7 lutego 1943 roku przywódców przeniesiono do więzienia. Śledczy Shenga torturami zmuszali ich do przyznania się do rzekomego komunistycznego spisku na rzecz zbrojnego przewrotu (tzw. sprawa 12 kwietnia), i do wystąpienia z partii. Mao Zemin, Chen Tanqiu i Lin Jilu według źródeł chińskich odmówili; trzech innych aresztowanych złożyło wymagane zeznania.

Wyrok i egzekucja

Sprawa nie była wyłącznie dziełem Shenga. Według historiografii chińskiej, opartej na dokumentach i powojennych zeznaniach, latem 1943 roku do Urumczi przyleciała z Chongqingu grupa śledczych i sędziów wojskowych, w której przeważali funkcjonariusze wywiadu partyjnego Kuomintangu (tzw. Zhongtong) pod kierunkiem Xu Enzenga. Wspólnie z ludźmi Shenga przesłuchiwali aresztowanych, a oskarżonych z „sprawy 12 kwietnia” – w tym Mao Zemina, Chen Tanqiu i Lin Jilu – skazali na śmierć. Akta trafiły do Czang Kaj-szeka, który zlecił ich sprawdzenie jednemu ze swoich oficerów wywiadu. Ten zanotował w dzienniku, że wszystkie zarzuty opierają się wyłącznie na zeznaniach, „bez żadnych dowodów rzeczowych”, ale sprawę trzeba załatwić „zgodnie z wolą” Shenga. Zgoda Chongqingu na wykonanie wyroków dotarła do Urumczi we wrześniu.

Egzekucję przeprowadzili późnym wieczorem 27 września policjanci Shenga, a według źródeł chińskich nadzorowali ją agenci Kuomintangu, którzy przesłali do Chongqingu potwierdzenie. W październiku 1944 roku, na żądanie wywiadu, rozkopano groby, by sfotografować zwłoki. Wśród aresztowanych pozostała żona Mao Zemina, Zhu Danhua, z kilkuletnim synem Mao Yuanxinem, późniejszym działaczem rewolucji kulturalnej.

Kierownictwo partii w Yan’an długo nie wiedziało, co stało się z jego ludźmi. Kwestię uwięzionych w Sinciangu komuniści podnosili w rozmowach z rządem w 1943 i 1944 roku, a Mao Zedong jeszcze w czasie negocjacji w Chongqingu jesienią 1945 roku domagał się uwolnienia więźniów politycznych. Dopiero w 1946 roku nowy gubernator prowincji Zhang Zhizhong wypuścił 129 ocalałych komunistów i członków ich rodzin, którzy w lipcu dotarli do Yan’an. Okoliczności śmierci trzech działaczy wyjaśniono po zajęciu Sinciangu przez Chińską Armię Ludowo-Wyzwoleńczą: w 1950 roku aresztowano naczelnika plutonu egzekucyjnego, który wskazał groby, a w kwietniu 1951 roku sprawców stracono. Szczątki Mao Zemina, Chen Tanqiu i Lin Jilu spoczęły w 1956 roku na cmentarzu rewolucjonistów w Urumczi.

Miejsce w wojnie

Zabójstwo w Urumczi było epizodem wojny domowej toczonej w cieniu wojny z Japonią. Działo się w tym samym czasie, gdy Amerykanie, jak gen. Joseph Stilwell w swoich wrześniowych propozycjach, zastanawiali się, jak skłonić nacjonalistów i komunistów do wspólnej walki z Japończykami, a obie strony szykowały się raczej do rozprawy ze sobą nawzajem. Dla Kuomintangu przejęcie Sinciangu i likwidacja komunistycznych wpływów w prowincji były jednym z niewielu sukcesów 1943 roku: rząd po raz pierwszy od lat zyskał tam realną władzę, a komuniści stracili drogę do ZSRR.

Sheng Shicai nie skorzystał na tym długo. Gdy w 1944 roku losy wojny odwróciły się na korzyść ZSRR, próbował ponownie zmienić front, aresztował urzędników Kuomintangu i zwrócił się do Moskwy o pomoc. Moskwa go zignorowała, a rząd odwołał go z Sinciangu: w sierpniu 1944 roku został mianowany ministrem rolnictwa i leśnictwa, a we wrześniu wyjechał do Chongqingu. Jesienią 1944 roku w okręgu Ili wybuchło wspierane przez ZSRR powstanie, z którego wyrosła Druga Republika Wschodniego Turkiestanu. Sheng odszedł z Kuomintangiem na Tajwan, gdzie zmarł w 1970 roku; we wspomnieniach z lat 50. utrzymywał, że rozbił prawdziwy spisek radziecko-komunistyczny.

W Chińskiej Republice Ludowej Mao Zemin, Chen Tanqiu i Lin Jilu zostali uznani za męczenników rewolucji. Ich śmierć dopełniła listy ofiar w rodzinie Mao Zedonga: jego pierwsza żona Yang Kaihui została stracona przez nacjonalistów w 1930 roku, brat Mao Zetan zginął w 1935 roku, a najstarszy syn Mao Anying miał polec w 1950 roku w Korei.