Operacja Source

Rankiem 22 września 1943 roku w Kåfjordzie, wąskiej odnodze fiordu Altafjorden na dalekiej północy Norwegii, pod kadłubem niemieckiego pancernika „Tirpitz” eksplodowały cztery tony materiału wybuchowego. Podłożyły je załogi dwóch brytyjskich miniaturowych okrętów podwodnych typu X, które po kilkudniowym holowaniu przez Morze Norweskie przedarły się przez pola minowe, sieci przeciwtorpedowe i posterunki obserwacyjne do samego kotwicowiska. Pancernik nie zatonął, ale uszkodzenia wyłączyły go z działań na mniej więcej pół roku. Operacja Source była jedną z najśmielszych akcji Royal Navy w całej wojnie; zapłaciła za nią utratą wszystkich użytych okrętów, a z dwunastu ludzi, którzy weszli do Kåfjordu, sześciu dostało się do niewoli, a sześciu zginęło.

„Bestia” w norweskich fiordach

„Tirpitz”, bliźniak zatopionego w maju 1941 roku „Bismarcka”, od stycznia 1942 roku stacjonował w Norwegii. Hitler, przekonany, że alianci mogą tam wylądować, trzymał w fiordach najcięższe okręty, a Kriegsmarine widziała w nich przede wszystkim zagrożenie dla konwojów płynących z Wielkiej Brytanii do Murmańska i Archangielska. Samo istnienie pancernika wystarczało, by wiązać siły brytyjskiej Home Fleet: to na wieść o jego wyjściu z Trondheim Admiralicja w lipcu 1942 roku kazała rozproszyć konwój PQ 17, co skończyło się katastrofą. Winston Churchill nazywał „Tirpitza” „bestią” i wielokrotnie domagał się jego zniszczenia; z obawy przed nim Brytyjczycy przeprowadzili w marcu 1942 roku rajd na Saint-Nazaire, by odebrać mu jedyny suchy dok na atlantyckim wybrzeżu Francji, zdolny go przyjąć.

Pancernika nie dało się jednak dosięgnąć. Naloty bombowców RAF na kotwicowiska koło Trondheim w 1942 roku nie przyniosły trafień, a jesienią 1942 roku zawiodła próba ataku dwóch załogowych torped typu Chariot, które norweski kuter miał przewieźć do Trondheimsfjorden – torpedy zerwały się w sztormie tuż przed celem. Po bitwie na Morzu Barentsa z 31 grudnia 1942 roku Hitler, rozwścieczony porażką, chciał złomować wielkie okręty, ale nowy dowódca Kriegsmarine Karl Dönitz wyprosił pozostawienie w służbie „Tirpitza”, „Scharnhorsta”, który w lutym 1942 roku przedarł się z Brestu do Niemiec przez kanał La Manche w operacji Cerberus, i „Lützowa”. W marcu 1943 roku wszystkie trzy zebrały się na dalekiej północy, w rejonie Altafjorden, skąd miały najbliżej do trasy konwojów. Wiosną i latem 1943 roku Brytyjczycy, potrzebujący eskort na Atlantyku i obawiający się zespołu z Alty, wstrzymali konwoje arktyczne.

Na początku września Niemcy pokazali, że zespół nie jest tylko symbolem. 6 września „Tirpitz” i „Scharnhorst” z niszczycielami wyszły w morze i 8 września ostrzelały norweskie i alianckie stacje na Spitsbergenie, m.in. osiedla Barentsburg i Longyearbyen. Był to jedyny raz, kiedy „Tirpitz” użył dział głównego kalibru w działaniach zaczepnych. Kilka dni później okręty wróciły do Kåfjordu – dokładnie tam, gdzie zmierzały już brytyjskie miniaturowe okręty podwodne.

Okręty typu X

Pomysł ataku miniaturowymi okrętami podwodnymi na zakotwiczone ciężkie okręty dojrzewał w brytyjskich siłach podwodnych w latach 1940–1942; jego głównym orędownikiem był ówczesny dowódca okrętów podwodnych, admirał Max Horton, a konstrukcję opracował emerytowany oficer marynarki Cromwell Varley. Okręty typu X miały około 15–16 metrów długości i niespełna 30 ton wyporności. Czteroosobowa załoga – dowódca, dwaj młodsi oficerowie, z których jeden był nurkiem, i mechanik – mieściła się w kadłubie, w którym nie można było się wyprostować. Uzbrojenie stanowiły dwa ładunki przytroczone do burt, każdy z około dwiema tonami amatolu, z zapalnikami czasowymi. Okręt miał podpłynąć pod cel, położyć ładunki na dnie pod jego kadłubem i odejść, zanim nastąpi wybuch. Specjalna śluza pozwalała nurkowi wyjść na zewnątrz, by przeciąć sieci.

Szkolenie prowadzono w zachodniej Szkocji, w bazie HMS Varbel w Port Bannatyne na wyspie Bute, a ostatnie przygotowania – w odosobnionej zatoce Loch Cairnbawn w Sutherland, gdzie stał okręt-baza „Bonaventure”. Zasięg miniaturowych okrętów był za mały, by samodzielnie dopłynąć do Norwegii. Każdy z sześciu przyjętych do akcji – X5, X6, X7, X8, X9 i X10 – miał być holowany na długiej linie przez zwykły okręt podwodny; w czasie trwającego ponad tydzień przejścia obsadzała go trzyosobowa załoga przejściowa, a załoga bojowa płynęła na okręcie holującym i przesiadała się dopiero blisko celu. Plan przewidywał, że X5, X6 i X7 zaatakują „Tirpitza” w Kåfjordzie, X9 i X10 – „Scharnhorsta” w tym samym fiordzie, a X8 – „Lützowa” w Langfjordzie. Rozmieszczenie okrętów niemieckich ustalono dzięki norweskiemu ruchowi oporu i zdjęciom lotniczym z rozpoznania prowadzonego z lotnisk na północy ZSRR.

Droga do Kåfjordu

Okręty holujące wyszły z Loch Cairnbawn 11 i 12 września 1943 roku. Wyprawa od początku traciła siły. 16 września zerwała się lina holownicza X9; okręt zatonął razem z trzyosobową załogą przejściową i nigdy go nie odnaleziono. X8 zaczął przeciekać w rejonie ładunków; trzeba było je zrzucić, a ich wybuchy tak uszkodziły okręt, że 18 września został zatopiony przez własną załogę. Atak na „Lützowa” odpadł.

Wieczorem 20 września pozostałe cztery okręty odczepiły się od holujących i ruszyły w stronę wybrzeża. Przeszły przez zagrodę minową, a nocą z 21 na 22 września skryły się w pobliżu wejścia do Kåfjordu. X10 porucznika Kennetha Hudspetha z powodu awarii peryskopu i kompasu nie zdołał dojść do celu; zresztą „Scharnhorsta” nie było wtedy na kotwicowisku – wyszedł na ćwiczenia artyleryjskie. Hudspeth zawrócił i spotkał się z okrętem holującym, a X10 zatopiono później w drodze powrotnej w sztormie.

Atak 22 września

Kotwicowisko „Tirpitza” w głębi Kåfjordu otaczały podwójne sieci przeciwtorpedowe, a przy wejściu do fiordu leżała zagroda z bramą, otwieraną dla łodzi i małych statków. Wczesnym rankiem 22 września X6 porucznika Donalda Camerona, mimo zalanego peryskopu, prześlizgnął się przez bramę tuż za niemieckim statkiem, potem przeszedł przez sieci wokół pancernika. Około godziny siódmej okręt uderzył w skałę i na chwilę wynurzył się w pobliżu „Tirpitza”. Zanim wartownicy zrozumieli, co widzą, minęło kilka minut; potem otworzyli ogień z broni ręcznej – ciężkie działa nie mogły strzelać tak blisko. Cameron zdążył zwolnić oba ładunki pod kadłubem, w rejonie przednich wież, po czym otworzył zawory, zatopił okręt i razem z trzema członkami załogi wyszedł na powierzchnię. Niemiecka motorówka zabrała ich na pokład pancernika.

Prawie w tym samym czasie X7 porucznika Godfreya Place’a, który wcześniej utknął w sieciach i z trudem się z nich uwolnił, wpłynął pod „Tirpitza” i położył ładunki pod jego dnem. Przy próbie odejścia znowu zaplątał się w sieci. Na pokładzie pancernika ogłoszono alarm. Dowódca okrętu, komandor (Kapitän zur See) Hans Meyer, nie wiedząc, gdzie dokładnie leżą ładunki, ale podejrzewając, że ich nie brakuje, kazał zamknąć grodzie i, ciągnąc za łańcuchy kotwiczne i cumy, przesunąć okręt na bok. Zdążył przesunąć tylko dziób. Około 8.12 nastąpiły dwa potężne wybuchy. Pancernik uniósł się na wodzie i opadł; po kotwicowisku rozlała się ropa.

Wstrząs wyrzucił X7 z sieci, ale tak go uszkodził, że okręt nie był już sterowny. Place wynurzył się pod ogniem i zdołał przejść na pływającą tarczę strzelniczą, zanim okręt poszedł na dno. Podporucznik Robert Aitken uratował się po kilku godzinach z zatopionego kadłuba, korzystając z aparatu do ucieczki; dwaj pozostali członkowie załogi, podporucznik Whittam i mechanik Whitley, zginęli. X5 porucznika Henty’ego Henty-Creera, wykryty już po wybuchach na zewnątrz sieci, został zatopiony ogniem artylerii i bombami głębinowymi; zginęła cała czteroosobowa załoga. Czy zdążył wcześniej podłożyć ładunki, nie wiadomo do dziś; badania dna w 2006 roku nie potwierdziły tej hipotezy. Straty niemieckiej załogi były niewielkie w porównaniu z rozmiarem zniszczeń.

Rozmiar uszkodzeń

„Tirpitz” nie zatonął, ale uszkodzenia okazały się ciężkie. Do zbiorników paliwa i przestrzeni w podwójnym dnie wdarło się około 1400 ton wody, kadłub w kilku miejscach się wgiął, pękły grodzie. Unieruchomione zostały prawie wszystkie turbogeneratory, ucierpiały też inne mechanizmy; tylna wieża artylerii głównej, „Dora”, wyskoczyła z łożyska i nie dawała się obracać, a w Norwegii nie było dźwigu zdolnego ją podnieść. Zniszczone zostały oba wodnosamoloty pokładowe. Pancernika nie można było odholować do Niemiec – po drodze mogli go dopaść Brytyjczycy – więc remontowano go na miejscu. Do Kåfjordu przypłynął statek warsztatowy „Neumark” i setki robotników ze stoczni; prace trwały do początku kwietnia 1944 roku. Amerykańscy historycy marynarki William Garzke i Robert Dulin nazwali ten remont jednym z najbardziej godnych uwagi osiągnięć inżynierii okrętowej w czasie wojny.

Jeńcy i Krzyże Wiktorii

Sześciu ocalałych – czterech ludzi z X6 oraz Place i Aitken z X7 – trafiło po przesłuchaniach do obozu jenieckiego dla marynarzy pod Bremą, gdzie spędzili resztę wojny. Brytyjczycy długo nie wiedzieli, co dokładnie osiągnięto; dopiero rozpoznanie lotnicze i wywiad potwierdziły, że „Tirpitz” stoi uszkodzony. Kiedy wiadomo już było, że Cameron i Place żyją, obaj otrzymali w lutym 1944 roku Krzyż Wiktorii, najwyższe brytyjskie odznaczenie wojenne. Aitken i dwaj oficerowie z X6 dostali Order za Wybitną Służbę (DSO), mechanik X6 – medal za wyjątkową odwagę. Henty-Creer, którego losu nie znano, został jedynie wymieniony w rozkazie. Licząc trzech ludzi z X9, w operacji zginęło dziewięciu członków załóg miniaturowych okrętów.

Miejsce w wojnie

Atak nie zatopił „Tirpitza”, ale osiągnął to, czego oczekiwała Admiralicja: na najbliższe miesiące najgroźniejszy okręt Kriegsmarine przestał zagrażać konwojom. W listopadzie 1943 roku Brytyjczycy wznowili konwoje do północnych portów ZSRR, a 26 grudnia 1943 roku, kiedy „Scharnhorst” spróbował zaatakować jeden z nich, został zatopiony przez okręty Home Fleet admirała Bruce’a Frasera w bitwie koło Przylądka Północnego. „Lützow” wkrótce potem wrócił do Niemiec. Na dalekiej północy pozostał tylko uszkodzony „Tirpitz”.

Gdy na początku kwietnia 1944 roku remont dobiegł końca, Brytyjczycy byli gotowi. 3 kwietnia samoloty z lotniskowców zaatakowały pancernik w ramach operacji Tungsten i znów go unieruchomiły. Kolejne naloty lotnictwa morskiego i RAF trwały przez całe lato i jesień; w końcu „Tirpitz”, przeprowadzony pod Tromsø jako pływająca bateria, został 12 listopada 1944 roku przewrócony do góry dnem przez bombowce Lancaster z ciężkimi bombami Tallboy w operacji Catechism. Zginęło wtedy, zależnie od źródła, od około 950 do ponad 1200 marynarzy.

Operacja Source pokazała, że ciężki okręt nie jest bezpieczny nawet w najdalej położonym i najlepiej strzeżonym fiordzie. Była też dowodem uporu, z jakim Brytyjczycy przez trzy lata ścigali jeden pancernik, który prawie nie wychodził w morze, a mimo to wiązał siły Home Fleet. Miniaturowe okręty typu X miały jeszcze posłużyć jako znaczniki dla flotylli inwazyjnych w Normandii w czerwcu 1944 roku i w ataku na japoński krążownik w Singapurze w 1945 roku. Wrak X7 podniesiono z dna Kåfjordu w latach 70.; jego część można dziś oglądać w Imperial War Museum w Wielkiej Brytanii.