Pierwszy konwój HX

16 września 1939 roku z portu w Halifaksie, stolicy kanadyjskiej prowincji Nowa Szkocja, wypłynął konwój HX 1. Tworzyło go, według różnych zestawień, od 15 do 18 statków handlowych, brytyjskich i francuskich, które wiozły do Wielkiej Brytanii i Francji zboże, mąkę, tytoń, bawełnę, ropę naftową, ołów, sprzęt lotniczy, materiały wybuchowe i drobnicę. Z portu wyprowadziły je dwa niszczyciele Royal Canadian Navy, HMCS „St. Laurent” i HMCS „Saguenay”, a na oceanie osłaniały brytyjskie krążowniki ciężkie HMS „Berwick” i HMS „York”. Był to pierwszy z długiej serii konwojów z Ameryki Północnej do Wielkiej Brytanii, wokół których toczyła się bitwa o Atlantyk.

HX 1 nazywa się często pierwszym transatlantyckim konwojem płynącym na wschód i dodaje się, że po nim popłynęło jeszcze 357 konwojów HX. Pierwsze stwierdzenie wymaga uściślenia: dzień wcześniej, 15 września, z Kingston na Jamajce wyszedł do Wielkiej Brytanii szybki konwój KJF 1, a 14 września z Freetown w Afryce Zachodniej konwój SL 1. HX 1 był pierwszym konwojem z Kanady. Liczba konwojów zależy od sposobu liczenia, o czym niżej.

Halifax i konwoje

Wielka Brytania sprowadzała drogą morską połowę żywności, prawie całą ropę naftową i większość surowców dla przemysłu, a najważniejsza droga zaopatrzenia prowadziła przez północny Atlantyk z Kanady i Stanów Zjednoczonych. Halifax, z głęboką, łatwą do obrony zatoką Bedford Basin, w której mogło się zebrać kilkadziesiąt statków, był naturalnym miejscem zbiórki. Pełnił tę rolę już w latach 1917–1918, gdy po wprowadzeniu konwojów w pierwszej wojnie światowej wychodziły stąd konwoje oznaczone tymi samymi literami HX. Po niespełna ćwierćwieczu port znów stał się bramą, przez którą płynęły do Europy ładunki i żołnierze.

Brytyjska Admiralicja uruchomiła system konwojów w pierwszym tygodniu wojny. Po storpedowaniu „Athenii”, na której zginęło 54 Kanadyjczyków, nikt nie miał wątpliwości, że niemieckie okręty podwodne będą atakować statki na Atlantyku. Zagrożeniem były też niemieckie okręty nawodne. Admiralicja liczyła się z tym, że przed wybuchem wojny na ocean wyszły niemieckie „pancerniki kieszonkowe”, i rzeczywiście jeden z nich, „Deutschland”, rzeczywiście czekał na północnym Atlantyku na rozkaz do ataku na żeglugę. Dlatego konwojom z Halifaksu przydzielano krążowniki, a później także pancerniki i krążowniki pomocnicze.

Rejs HX 1

Kanada wypowiedziała wojnę Niemcom 10 września, sześć dni przed wyjściem konwoju, ale jej marynarka już od 1 września była w stanie gotowości i działała w porozumieniu z Admiralicją. Royal Canadian Navy była wtedy bardzo mała: miała sześć nowoczesnych niszczycieli, kilka trałowców i kilka tysięcy ludzi razem z rezerwą. Dwa z niszczycieli, które stacjonowały na wybrzeżu Pacyfiku, przerzucono na przełomie sierpnia i września przez Kanał Panamski do Halifaksu. Kanadyjczycy mieli osłaniać konwoje na wodach przybrzeżnych, czyli w pierwszej, najbardziej narażonej na zasadzki fazie rejsu.

Według zestawień brytyjskiego historyka konwojów Arnolda Hague’a kanadyjskie niszczyciele towarzyszyły konwojowi do 17 września, a krążowniki „Berwick” i „York” do 18 września. Dalej statki płynęły przez ocean same, aż na podejściach do Wysp Brytyjskich przejęły je brytyjskie niszczyciele. Takie rozwiązanie wynikało z braku okrętów eskortowych i z przekonania, że okręty podwodne nie zapuszczą się daleko na zachód od Irlandii. Konwój płynął z prędkością najwolniejszego statku, nocą zaciemniony. 30 września HX 1 dotarł do Liverpoolu bez strat. Część statków poszła dalej do Londynu, Glasgow, Hull i portów francuskich.

Za HX 1 szybko poszły kolejne konwoje. Dla szybszych statków utworzono osobną serię konwojów HXF. Pierwszy z nich, HXF 1, wyszedł z Halifaksu kilka dni po HX 1 (źródła podają 17 lub 19 września) w osłonie niszczyciela HMCS „Fraser”, a 23 września wypłynął HX 2 pod osłoną HMCS „Skeena”. Konwoje HX wychodziły odtąd regularnie, początkowo co kilka dni, i szybko urosły do kilkudziesięciu statków każdy. Z czasem z Bermudów zaczęły wychodzić konwoje BHX, złożone ze statków z Karaibów, które łączyły się z konwojami HX na oceanie.

Ile było konwojów HX

Konwoje HX numerowano kolejno. Ostatni, HX 358, wypłynął 23 maja 1945 roku, dwa tygodnie po kapitulacji Niemiec, i dotarł do Liverpoolu 6 czerwca. Często podawana liczba 357 konwojów, które popłynęły po HX 1, wynika więc z numeracji. Rzeczywista liczba konwojów była jednak większa, bo w ciągu wojny niektóre konwoje dzielono na części i oznaczano dodatkowymi literami, a w pierwszym roku wojny działała osobna seria szybkich konwojów HXF. Najczęściej podawane zestawienie mówi o 377 konwojach, w których popłynęło około 17,7 tysiąca statków.

Straty były małe w stosunku do tej liczby. U-Booty i inne okręty niemieckie zaatakowały 38 konwojów HX, około jednej dziesiątej wszystkich. W konwojach zatonęło 110 statków, a razem z maruderami, statkami odłączonymi od konwoju i stratami z przyczyn morskich, takich jak kolizje i sztormy, około 206, czyli niecały jeden procent. Największym konwojem całej wojny był HX 300 z lata 1944 roku, liczący 166 statków, który dotarł do Liverpoolu bez strat.

Znaczenie

Konwoje HX tworzyły najdłuższą nieprzerwaną serię konwojów drugiej wojny światowej i główną arterię zaopatrzenia Wielkiej Brytanii. Na ich trasie rozegrały się najcięższe bitwy na Atlantyku. W październiku 1940 roku wilcze stado U-Bootów rozbiło konwój HX 79, zatapiając 12 statków. 5 listopada 1940 roku konwój HX 84 zaatakował ciężki krążownik „Admiral Scheer”; krążownik pomocniczy HMS „Jervis Bay” poświęcił się, by dać statkom czas na ucieczkę. W marcu 1943 roku, w szczytowym momencie bitwy o Atlantyk, kilkadziesiąt okrętów podwodnych zaatakowało konwoje HX 229 i SC 122. Od 1940 roku obok konwojów HX pływały wolniejsze konwoje SC z Sydney na wyspie Cape Breton, a jesienią 1942 roku port wyjścia konwojów HX przeniesiono do Nowego Jorku, bo przez Stany Zjednoczone płynęło już najwięcej ładunków.

HX 1 był też początkiem wielkiej roli Kanady w wojnie na morzu. Mała marynarka, która we wrześniu 1939 roku mogła wysłać do eskorty tylko dwa niszczyciele, rozrosła się do jednej z największych flot świata, z kilkuset okrętami i ponad 90 tysiącami ludzi. Kanadyjskie korwety, fregaty i niszczyciele przejęły w latach 1941–1943 dużą część eskorty konwojów na północnym Atlantyku. Halifax przez całą wojnę pozostał najważniejszym portem konwojowym Ameryki Północnej, a w Bedford Basin zbierały się tysiące statków, na które czekała Wielka Brytania.