Okrążenie Warszawy

15 września 1939 roku na przedpolach Pragi, prawobrzeżnej części Warszawy, pojawiły się oddziały niemieckiej 3 Armii generała Georga von Küchlera, które po przekroczeniu Narwi i Bugu wyszły na tyły polskiej stolicy od wschodu. Około południa Niemcy zajęli Białołękę, a pod wieczór na Grochowie doszło do pierwszej ciężkiej walki z załogą przedmościa praskiego. Od tego dnia Warszawa, od tygodnia broniąca się przed atakami od zachodu i południa, była otoczona z trzech stron. Niemieckie dowództwo uważało, że miasto jest w potrzasku, i już następnego dnia zażądało jego kapitulacji. Obrońcy odmówili.

W popularnych kronikach wojny 15 września podaje się jako dzień, w którym Niemcy „zakończyli okrążenie Warszawy”. Jest to uproszczenie. Pierścień od wschodu zamknął się już 13 września, gdy czołowe oddziały 3 Armii na południe od miasta, między Wilgą a ujściem Okrzejki, nawiązały kontakt z jednostkami 10 Armii. 15 września Niemcy podeszli pod same rogatki Pragi. Na zachód od Wisły pozostał jednak wąski korytarz przez Puszczę Kampinoską do Twierdzy Modlin, którym jeszcze przez tydzień przedostawały się do miasta polskie oddziały. Całkowicie Warszawę odcięto dopiero 22 września, gdy niemiecka piechota wyszła nad Wisłę pod Młocinami.

Kleszcze z północy

Według planu „Fall Weiss” Warszawa miała zostać zdobyta przez kleszcze dwóch grup armii. Z południowego zachodu nacierała 10 Armia z Grupy Armii „Południe”, której czołówka, 4 Dywizja Pancerna, już 8 i 9 września bezskutecznie szturmowała Ochotę i Wolę. Z Prus Wschodnich, w ramach Grupy Armii „Północ” generała Fedora von Bocka, uderzała 3 Armia. Jej zadaniem było sforsować Narew i Bug, obejść Warszawę od wschodu i nawiązać łączność z 10 Armią, tak by zamknąć w łuku Wisły główne siły Wojska Polskiego.

Między 11 a 13 września niemiecki II Korpus Armijny sforsował Bugonarew, a I Korpus Armijny przeprawił się przez Bug i zajął Mińsk Mazowiecki. 13 września Grupa Operacyjna Kawalerii gen. bryg. Władysława Andersa uderzyła na Mińsk, ale nie zdołała go odbić, a w ciągu następnych dwóch dni Niemcy rozbili 1 Dywizję Piechoty Legionów i Mazowiecką Brygadę Kawalerii. Droga na Pragę stanęła otworem. Dowódca Armii „Warszawa” gen. dyw. Juliusz Rómmel ściągnął w nocy z 13 na 14 września do prawobrzeżnej Warszawy Grupę Operacyjną gen. bryg. Juliusza Zulaufa, która wycofała się znad Narwi. Zulauf objął dowództwo odcinka „Warszawa–Wschód”, a jego załoga urosła w tych dniach do około 40 tysięcy żołnierzy i 70 dział. Anders z kawalerią i 10 Dywizja Piechoty odeszli na południe, do dyspozycji Naczelnego Wodza, marsz. Edwarda Rydza-Śmigłego, który ściągał resztki wojsk w stronę granicy rumuńskiej.

Obroną całej stolicy kierował od 3 września gen. bryg. Walerian Czuma, komendant główny Straży Granicznej, któremu powierzono zorganizowanie obrony niemal od zera. Od 10 września Dowództwo Obrony Warszawy podlegało Armii „Warszawa” Rómmla, a sprawami cywilnymi zajmował się komisaryczny prezydent miasta Stefan Starzyński. Miasto było od dwóch tygodni bombardowane, a od 8 września ostrzeliwane przez artylerię. 12 września Starzyński wezwał przeszkolonych wojskowo mężczyzn do zgłaszania się do ochotniczych batalionów obrony Warszawy, a władze wprowadziły godzinę policyjną od 19.00 do 4.00.

Walka na Grochowie

Küchler był przekonany, że Polacy nie zdążyli jeszcze zorganizować obrony Pragi, i rozkazał zdobyć ją z marszu. II Korpus miał nacierać od północnego wschodu, od Jabłonny, a I Korpus, z 11 Dywizją Piechoty, 61 Dywizją Piechoty i 1 Brygadą Kawalerii, od wschodu i południowego wschodu, przez Wawer, Rembertów i Zielonkę.

Na północy niemieckie natarcia małymi oddziałami nie przyniosły większych sukcesów. Groźniej było na Grochowie, którego obroną dowodził płk Stanisław Sosabowski, dowódca 21 Pułku Piechoty „Dzieci Warszawy”. Rano 15 września otrzymał wiadomość, że od Mińska Mazowieckiego nadciąga silna niemiecka kolumna, i wysłał na przedpole batalion z zadaniem zablokowania skrzyżowania szos. Rozkaz przyszedł za późno: około 17.00 polska kompania natknęła się w okolicy pętli tramwajowej na Gocławku na przeważające siły wroga. Zapaliła dwa czołgi, ale straciła połowę ludzi. Idąc za cofającymi się Polakami, niemiecka piechota zdobyła plac Szembeka i dotarła do ulicy Grochowskiej, gdzie zatrzymano ją dopiero wieczorem. W nocy Niemcy zajęli też Wał Gocławski, z którego ich obserwatorzy artyleryjscy mieli wgląd w Saską Kępę.

Obrońcy odpowiedzieli nocnymi wypadami. Kompania z 21 pułku przedarła się do Wawra, gdzie podpaliła kilkanaście niemieckich samochodów i wróciła z jeńcami, a dwie kompanie 78 Pułku Piechoty uderzyły na Annopol. Próba odzyskania Wału Gocławskiego 16 września zakończyła się jednak niepowodzeniem i śmiercią dowodzącego natarciem majora Andrzeja Górnickiego.

Żądanie kapitulacji

Zachęcony postępami Küchler 16 września wysłał na Pragę parlamentariusza z żądaniem bezwarunkowej kapitulacji. Rómmel odmówił przyjęcia wysłannika i jego pisma. Tego samego dnia niemieckie samoloty zrzuciły nad miastem ulotki: Warszawa miała się poddać w ciągu dwunastu godzin, a jeśli tego nie zrobi, ludność cywilna miała w ciągu kolejnych dwunastu godzin opuścić miasto drogami na Siedlce i Garwolin. Po tym terminie, jak głosiły ulotki, cała Warszawa miała być traktowana jako teren walki. Niemcy twierdzili przy tym, że polski rząd „uczynił miasto terenem walk i pozbawił je charakteru miasta otwartego”, a Luftwaffe bombardowała dotąd wyłącznie dzielnice ważne ze względów wojskowych.

Wezwanie do wyjścia było w praktyce fikcją. Miasto było otoczone, drogi wylotowe na wschodzie znajdowały się w zasięgu niemieckiego ognia, a Luftwaffe od pierwszych dni wojny ostrzeliwała kolumny uchodźców. Nikt nie przygotował korytarza, przez który ponad milion mieszkańców i rzesze uchodźców z zachodniej Polski mogłyby wyjść bezpiecznie, i nikt nie wiedział, dokąd miałyby pójść. Warszawa pozostała pełna cywilów. Kilka dni później, 21 września, podczas krótkiego zawieszenia broni miasto opuściło tylko 178 członków korpusu dyplomatycznego i około 1200 cudzoziemców. Według amerykańskiego oficjalnego studium kampanii polskiej Hitler, odwiedzając 22 września oddziały pod Warszawą, polecił dowódcy 8 Armii generałowi Johannesowi Blaskowitzowi, by przed szturmem nie wypuszczał z miasta ludności cywilnej. Głód, brak wody i ofiary wśród mieszkańców miały złamać obronę szybciej niż piechota.

Wieczorem 16 września 11 Dywizja Piechoty ponownie uderzyła wzdłuż ulicy Grochowskiej. II batalion 21 pułku mjr. Wiesława Radziszewskiego utrzymał za cenę około stu zabitych węzeł obrony przy skrzyżowaniu z aleją Waszyngtona, a nad ranem przeszedł do kontrataku i wziął 123 jeńców, w tym jedenastu oficerów. Kolejne niemieckie natarcia na Saską Kępę i Bródno także się załamały.

Co dalej

17 września Hitler kazał wstrzymać natarcie na Pragę: priorytetem było zniszczenie polskich armii walczących nad Bzurą, dokąd skierowano większość lotnictwa i ciężkiej artylerii. Tego samego dnia od wschodu wkroczyła do Polski Armia Czerwona. Dla Niemców oznaczało to, że zgodnie z tajnym protokołem paktu Ribbentrop-Mołotow, który wyznaczał granicę stref na Wiśle, Praga mogła w przyszłości przypaść Sowietom. Naczelne dowództwo wojsk lądowych postanowiło więc zdobyć szturmem tylko lewobrzeżną Warszawę, a Pragę wiązać i niszczyć ogniem. 22 września podczas wizytowania wysuniętych stanowisk na przedpolu Pragi poległ były naczelny dowódca wojsk lądowych Werner von Fritsch.

Między 19 a 22 września przez Puszczę Kampinoską przebiły się do Warszawy resztki armii „Poznań” i „Pomorze”, a z nimi gen. dyw. Tadeusz Kutrzeba, który został zastępcą Rómmla. Załoga stolicy urosła do około 100 tysięcy żołnierzy, ale zaczynało jej brakować amunicji, a miastu – żywności, wody i lekarstw. Po zamknięciu korytarza do Modlina 22 września Warszawa była zdana wyłącznie na siebie. Okrążenie z połowy września było więc początkiem oblężenia, które skończyło się nalotem 25 września, szturmem i kapitulacją 28 września. Obrona miasta trwała dłużej, niż przewidywało niemieckie dowództwo, i stała się jednym z symboli polskiego września – pierwszą wielką bitwą o miasto w drugiej wojnie światowej.