Kanada wypowiada wojnę Niemcom

10 września 1939 roku Kanada znalazła się w stanie wojny z Niemcami. Dzień wcześniej obie izby kanadyjskiego parlamentu poparły udział kraju w wojnie u boku Wielkiej Brytanii, a nocą rząd premiera Williama Lyona Mackenziego Kinga przygotował dekret, który w niedzielę 10 września zatwierdził w Anglii król Jerzy VI, występujący tym razem jako król Kanady. Kanada przystąpiła do wojny tydzień po Wielkiej Brytanii. Ta zwłoka nie wynikała z wahania, bo o udziale w wojnie przesądzono wcześniej. Miała pokazać, że dominium decyduje samo i że w 1939 roku, inaczej niż w 1914, nie wchodzi do wojny automatycznie, na mocy decyzji podjętej w Londynie.

Zwykle podaje się, że premier Mackenzie King wypowiedział wojnę „po przyjęciu jej jednomyślnie przez obie izby parlamentu”. Wymaga to dwóch uściśleń. W Izbie Gmin nie przeprowadzono imiennego głosowania i wniosek przyjęto bez formalnego podziału, ale nie było jednomyślności: przeciw wystąpił przywódca socjalistycznej Federacji Spółdzielczej Wspólnoty James Shaver Woodsworth, a kilku posłów z Quebecu próbowało poprawki ograniczającej udział Kanady w wojnie. Formalnie zaś wojnę wypowiedział nie premier, lecz król na wniosek kanadyjskiego rządu.

Od 1914 do 1939 roku

W sierpniu 1914 roku Kanada znalazła się w wojnie w chwili, gdy wojnę wypowiedziała Wielka Brytania. Jako kolonia z samorządem nie miała własnej polityki zagranicznej i nikt w Ottawie nie pytał, czy chce walczyć. Kraj wysłał za ocean ponad 400 tysięcy żołnierzy i stracił około 60 tysięcy zabitych, a wprowadzenie poboru do służby zamorskiej w 1917 roku wywołało najgłębszy kryzys w jego dziejach. Kanadyjczycy francuskojęzyczni, skupieni w Quebecu, w ogromnej większości byli mu przeciwni. Pamięć tego rozłamu kierowała potem całą polityką Mackenziego Kinga.

Po wojnie Kanada krok po kroku zdobywała samodzielność. W 1922 roku, w czasie kryzysu w Çanakkale, który zakończył rozejm w Mudanii, King odmówił automatycznego poparcia Brytyjczyków i odpowiedział, że zdecyduje parlament. Na konferencji imperialnej w 1926 roku uznano dominia za wspólnoty autonomiczne i równe Wielkiej Brytanii, a Statut westminsterski z 1931 roku nadał temu moc prawną. Kanada miała więc prawo sama zdecydować o wojnie i pokoju, choć część prawników uważała, że skoro Kanada i Wielka Brytania mają wspólnego monarchę, wojna wypowiedziana w jego imieniu obejmuje również Kanadę.

King przez lata unikał zobowiązań. W czerwcu 1937 roku spotkał się w Berlinie z Adolfem Hitlerem i wyniósł z tej rozmowy przekonanie, że kanclerz nie chce wojny. Brytyjczykom mówił, że Kanada nie powinna liczyć na udział w wojnie kontynentalnej, a zarazem prywatnie nie miał wątpliwości, że jeśli Wielka Brytania znajdzie się w wielkiej wojnie, Kanada stanie przy niej. W marcu 1939 roku, po zajęciu Pragi, oświadczył w Izbie Gmin, że Kanada przyjdzie Wielkiej Brytanii z pomocą, jeśli bomby spadną na Londyn. Wiosną 1939 roku zarówno on, jak i przywódca opozycji konserwatywnej Robert Manion zobowiązali się publicznie, że nie wprowadzą poboru do służby za oceanem. W maju i czerwcu 1939 roku Kanadę odwiedzili Jerzy VI i królowa Elżbieta, a entuzjazm, z jakim ich przyjmowano, pokazał, jak silne były więzi z Koroną.

Pierwszy tydzień września

Gdy 1 września Niemcy napadły na Polskę, rząd w Ottawie od razu postawił kraj w stan gotowości. Siły lądowe, marynarkę i lotnictwo skierowano do czynnej służby, rozpoczęło się formowanie ochotniczych Kanadyjskich Sił Czynnych, a na podstawie ustawy o środkach wojennych z 1914 roku rząd wprowadził nadzwyczajne przepisy o obronie kraju, cenzurę i kontrolę cen. Tego samego dnia gabinet ogłosił, że jeśli Wielka Brytania znajdzie się w wojnie, poprosi parlament o zgodę na „skuteczną współpracę u jej boku”.

3 września Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom. Jeszcze tego dnia do wojny przystąpiły Australia i Nowa Zelandia, a trzy dni później Związek Południowej Afryki. King wygłosił 3 września przemówienie radiowe, w którym mówił o „sile zła”, jaka została rozpętana na świecie, i zapowiedział, że parlament zbierze się w najbliższy czwartek. Zapewnił, że udział Kanady będzie dobrowolny.

Ten tydzień miał też wymiar praktyczny. Prezydent Franklin Delano Roosevelt ogłosił 5 września neutralność Stanów Zjednoczonych i wprowadził embargo na broń dla państw walczących, ale Kanady nie było na liście wojujących. Przez kilka dni dominium mogło więc legalnie kupować sprzęt w Stanach Zjednoczonych. Zarazem stawiało to pod znakiem zapytania lojalność Kanady wobec Wielkiej Brytanii, co według części historyków przyspieszyło kroki rządu w Ottawie.

Debata w parlamencie

Parlament, który miał zebrać się dopiero w październiku, został zwołany na sesję nadzwyczajną 7 września. Mowę tronową odczytał gubernator generalny John Buchan, lord Tweedsmuir. Rząd przedstawił w niej zamiar przystąpienia do wojny i pakiet ustaw wojennych. Nie zgłoszono osobnej ustawy o wypowiedzeniu wojny: zgoda parlamentu miała wyrazić się w przyjęciu adresu w odpowiedzi na mowę tronową. Wypowiedzenie wojny pozostawało prerogatywą Korony, ale rząd zobowiązał się, że nie użyje jej bez zgody izb.

8 września King przemawiał w Izbie Gmin przez kilka godzin. Mówił o agresji Hitlera wobec kolejnych państw i o tym, że Kanada przystępuje do wojny z własnej woli, jako wolny naród Wspólnoty Brytyjskiej. Kluczowe wystąpienie wygłosił jednak 9 września jego najbliższy współpracownik, minister sprawiedliwości Ernest Lapointe, przywódca liberałów z Quebecu. Zapewnił francuskojęzycznych Kanadyjczyków, że rząd nie wprowadzi poboru do służby za oceanem, i ostrzegł, że neutralność jest niemożliwa, bo próba jej zachowania rozbiłaby kraj, którego większość chciała walczyć. Robert Manion w imieniu konserwatystów poparł rząd i powtórzył sprzeciw wobec poboru.

Przeciwko wojnie wystąpił Woodsworth, pacyfista od czasów pierwszej wojny. Jego partia była podzielona i część jej posłów poparła ograniczony udział w wojnie. Kilku posłów z Quebecu, wśród nich Liguori Lacombe, opowiedziało się za poprawką przeciwną udziałowi Kanady w wojnie poza granicami kraju. Nie zyskała ona szerszego poparcia. 9 września adres przyjął najpierw Senat, a wieczorem Izba Gmin, bez imiennego głosowania.

Proklamacja 10 września

Jeszcze tej nocy gabinet uchwalił dekret z prośbą do króla o wydanie proklamacji o stanie wojny z Rzeszą Niemiecką. W niedzielę 10 września wysoki komisarz Kanady w Londynie Vincent Massey zawiózł dokument Jerzemu VI do Royal Lodge w Windsorze. Według późniejszego oświadczenia Kinga w Izbie Gmin rząd otrzymał wiadomość o zgodzie króla o 11.15. Proklamację podpisaną w imieniu króla przez gubernatora generalnego ogłoszono w nadzwyczajnym wydaniu „Canada Gazette”: stan wojny z Rzeszą Niemiecką „istnieje od dziesiątego dnia września 1939 roku”. Tego samego dnia Roosevelt rozszerzył amerykańską proklamację neutralności na Kanadę.

Leonard Brockington, prawnik i pierwszy prezes kanadyjskiego radia publicznego CBC, ujął sens tej procedury zdaniem, które weszło do podręczników: król Anglii nie prosił Kanadyjczyków, by wypowiedzieli dla niego wojnę, to oni poprosili króla Kanady, by wypowiedział ją dla nich. Kanada wypowiadała później wojnę każdemu przeciwnikowi osobno, Włochom w czerwcu 1940 roku, a Japonii w grudniu 1941 roku, jeszcze przed Stanami Zjednoczonymi.

Miejsce w wojnie

King chciał wojny „ograniczonej”: jedna dywizja za oceanem, druga w kraju, a przede wszystkim dostawy żywności, surowców i uzbrojenia. Z portu w Halifaksie już 16 września wypłynął pierwszy konwój HX do Wielkiej Brytanii, osłaniany przez kanadyjskie niszczyciele. 1 Kanadyjska Dywizja Piechoty generała Andrew McNaughtona dotarła do Wielkiej Brytanii w grudniu 1939 roku. 26 września Brytyjczycy zaproponowali, by Kanada stała się szkołą lotniczą imperium, a w grudniu podpisano w Ottawie porozumienie o Programie Szkolenia Lotniczego Wspólnoty Brytyjskiej. Do 1945 roku przeszło przez niego ponad 130 tysięcy lotników z całej Wspólnoty.

Obietnica z 9 września ukształtowała kanadyjską politykę wojenną na pięć lat. Pomogła liberałom pokonać w październiku 1939 roku w Quebecu przeciwnika wojny Maurice’a Duplessisa, a w marcu 1940 roku wygrać wybory federalne. Po klęsce Francji wprowadzono pobór do obrony kraju, ale do walki za oceanem kierowano wyłącznie ochotników. W 1942 roku King w plebiscycie uzyskał zwolnienie z obietnicy, choć Quebec głosował przeciw, i ukuł formułę „nie koniecznie pobór, ale pobór, jeśli będzie konieczny”. Dopiero w listopadzie 1944 roku, po ciężkich stratach we Włoszech i w Normandii, wysłał na front poborowych.

Kanada przeszła drogę od niewielkich sił zbrojnych do jednego z najważniejszych sojuszników w wojnie. W jej siłach zbrojnych służyło około 1,1 miliona ludzi, a poległo i zmarło około 42–45 tysięcy. Kanadyjczycy bronili Hongkongu w grudniu 1941 roku, ponieśli ciężkie straty w rajdzie na Dieppe w sierpniu 1942 roku, walczyli na Sycylii i we Włoszech, 6 czerwca 1944 roku lądowali w Normandii na plaży Juno, a w 1945 roku wyzwalali Holandię. Królewska Kanadyjska Marynarka Wojenna, która we wrześniu 1939 roku miała kilkanaście okrętów, pod koniec wojny była jedną z największych flot świata i wzięła na siebie znaczną część osłony konwojów na północnym Atlantyku. Wszystko to zaczęło się od tygodnia, w którym Kanada po raz pierwszy w swoich dziejach sama zdecydowała o wojnie.