Karol II

Karol II był trzecim królem Rumunii i ostatnim władcą Wielkiej Rumunii w granicach z lat 1918–1940. Za młodu zasłynął skandalami, porzuceniem pułku w czasie wojny i zrzeczeniem się praw do tronu, a w 1930 roku odebrał koronę własnemu synowi. Przez dziesięć lat panowania podkopywał partie polityczne i parlament, a w 1938 roku wprowadził dyktaturę królewską, którą uzasadniał walką z faszystowską Żelazną Gwardią. W polityce zagranicznej lawirował między Francją, Wielką Brytanią i Niemcami, licząc, że ocali w ten sposób granice zdobyte przez jego ojca. Latem 1940 roku, po klęsce Francji, ta polityka się załamała: w ciągu niespełna trzech miesięcy Rumunia oddała Związkowi Radzieckiemu Besarabię i północną Bukowinę, Węgrom północny Siedmiogród, a Bułgarii południową Dobrudżę. Karol II musiał abdykować, a władzę przejął generał Ion Antonescu, który poprowadził kraj na wojnę u boku Hitlera.

Dzieciństwo i młodość

Urodził się 15 października 1893 roku w Sinai, w karpackiej rezydencji królewskiej Peleș, jako pierwszy syn następcy tronu, księcia Ferdynanda, i brytyjskiej księżniczki Marii, wnuczki królowej Wiktorii. Był pierwszym członkiem dynastii Hohenzollern-Sigmaringen urodzonym w Rumunii. Wychowaniem chłopca zajął się bezdzietny stryjeczny dziadek, król Karol I, który odsunął od niego rodziców i otoczył go guwernerami. Książę wyrósł na człowieka rozpieszczonego, a zarazem spragnionego uczuć. W 1913 roku dziadek wysłał go do Poczdamu, do 1 Pułku Gwardii Pieszej, by nauczył się pruskiej dyscypliny.

W październiku 1914 roku Karol I zmarł, Ferdynand został królem, a Karol następcą tronu. W 1916 roku Rumunia przystąpiła do wojny po stronie ententy, poniosła klęskę i straciła Bukareszt, a król, rząd i armia schronili się w Mołdawii. Następca tronu był szefem honorowego pułku strzelców górskich i często bywał na froncie, ale latem 1918 roku, kilka miesięcy po zawarciu przez Rumunię separatystycznego pokoju z państwami centralnymi, opuścił bez zezwolenia jednostkę, przedostał się przez linie na okupowaną przez Austriaków Ukrainę i pod koniec sierpnia w Odessie potajemnie poślubił Joannę Marię Valentinę Lambrino, zwaną Zizi, córkę rumuńskiego generała. Według konstytucji następca tronu nie mógł poślubić Rumunki, a dla oficera samowolne opuszczenie pułku na wojnie było dezercją. Karol odsiedział karę aresztu w klasztorze, a sąd na początku 1919 roku unieważnił małżeństwo. W 1920 roku urodził się jego syn Mircea. Rodzice wysłali następcę tronu w podróż dookoła świata, a 10 marca 1921 roku w Atenach Karol poślubił grecką księżniczkę Helenę, córkę króla Konstantyna I. Ich jedyny syn, Michał, urodził się w październiku 1921 roku.

W 1922 roku, w czasie zbliżenia Polski i Rumunii, związanych od 1921 roku sojuszem obronnym przeciw Rosji Radzieckiej, Józef Piłsudski odznaczył następcę tronu Orderem Orła Białego i Krzyżem Srebrnym Virtuti Militari.

Wyrzeczenie się tronu i powrót

Małżeństwo z Heleną szybko się rozpadło, bo Karol związał się z Magdą Lupescu, rozwiedzioną żoną oficera, pochodzącą z Jass córką ochrzczonych Żydów. W listopadzie 1925 roku pojechał do Londynu na pogrzeb królowej Aleksandry, ale do kraju już nie wrócił: wyjechał z kochanką do Paryża, a potem z Wenecji i Mediolanu napisał listy, w których zrzekał się praw do tronu. Rządzący wówczas liberałowie Iona Brătianu, od lat skłóceni z następcą tronu, chętnie skorzystali z okazji. 4 stycznia 1926 roku parlament przyjął zrzeczenie się i uznał za następcę czteroletniego Michała. Karol, jako „pan Carol Caraiman”, zamieszkał z Lupescu we Francji. Gdy w lipcu 1927 roku zmarł Ferdynand, a kilka miesięcy później Brătianu, królem został pięcioletni Michał pod rządami rady regencyjnej, w której zasiadał młodszy brat Karola, książę Mikołaj. W 1928 roku Helena uzyskała rozwód.

Słaba regencja i spory partyjne w czasie wielkiego kryzysu sprzyjały zwolennikom powrotu księcia. Część przywódców Partii Narodowo-Chłopskiej premiera Iuliu Maniu liczyła, że Karol pomoże im odsunąć liberałów od wpływów. 6 czerwca 1930 roku Karol przyleciał niespodziewanie z Monachium do Bukaresztu, a 8 czerwca parlament unieważnił akt z 1926 roku i ogłosił go królem jako Karola II. Maniu, który żądał, by król zerwał z Lupescu i pojednał się z żoną, szybko się przekonał, że Karol nie zamierza dotrzymać obietnic, i jesienią podał się do dymisji.

Król, kamaryla i Żelazna Gwardia

Karol II nie chciał być monarchą konstytucyjnym, który tylko panuje. Rządził przez otaczającą go kamarylę: dworzan, przemysłowców, bankierów i polityków zależnych od jego łaski, wśród których szczególne wpływy miała Lupescu. Rozbijał partie, wyciągając z nich ambitnych polityków do kolejnych rządów, popierał młodszych liberałów Gheorghe Tătărescu przeciw Brătianom i otaczał się kultem jednostki: propaganda nazywała go „królem kultury” i „królem chłopów”, a od 1935 roku młodzież obowiązkowo należała do organizacji „Straja Țării” (Straż Kraju). Był rzeczywiście hojnym mecenasem nauki i kultury, ale także jednym z najbogatszych ludzi w kraju, a afery z udziałem kamaryli były tajemnicą poliszynela.

Największym przeciwnikiem króla okazał się faszystowski i antysemicki Legion Michała Archanioła, czyli Żelazna Gwardia Corneliu Zelei Codreanu. Karol początkowo traktował go jako narzędzie przeciw partiom i według części historyków potajemnie go finansował. W grudniu 1933 roku gwardziści zamordowali premiera Iona Ducę, a w wyborach w grudniu 1937 roku partia Gwardii zdobyła prawie 16 procent głosów. Król powierzył wtedy rząd poecie i nacjonaliście Octavianowi Godze, którego gabinet wprowadził otwarcie antysemickie prawa i pozbawił obywatelstwa setki tysięcy Żydów. Po sześciu tygodniach, gdy Goga zaczął się porozumiewać z Codreanu, Karol II w nocy z 10 na 11 lutego 1938 roku odwołał rząd i powołał gabinet pod przewodnictwem patriarchy Mirona.

Dyktatura królewska

Pod koniec lutego 1938 roku Rumuni w jawnym głosowaniu „przyjęli” nową konstytucję, która skupiała władzę w rękach króla. 30 marca rozwiązano wszystkie partie, a w grudniu 1938 roku powstał Front Odrodzenia Narodowego, jedyna legalna organizacja polityczna, której członkowie nosili mundury i pozdrawiali się po rzymsku. Prawdziwym wykonawcą królewskiej polityki był minister spraw wewnętrznych, a od marca 1939 roku premier, Armand Călinescu. Codreanu skazano na dziesięć lat więzienia, a w nocy z 29 na 30 listopada 1938 roku, po powrocie króla z podróży do Londynu, Paryża i Niemiec, żandarmi zabili go wraz z trzynastoma innymi więźniami „w czasie próby ucieczki”. W tej samej podróży, 24 listopada 1938 roku, Karol spotkał się w Bawarii z Adolfem Hitlerem, który domagał się uwolnienia Codreanu.

Polityka zagraniczna króla była próbą zachowania równowagi. Rumunia była sojusznikiem Francji i Polski, z Czechosłowacją i Jugosławią tworzyła Małą Ententę, a od 1934 roku należała też do Ententy Bałkańskiej, ale po remilitaryzacji Nadrenii, układzie monachijskim i zajęciu Czech Karol coraz mniej wierzył we francuską pomoc. Rumunia miała ropę, której potrzebowały Niemcy, i król próbował uzyskać za nią jak najwięcej. W marcu 1939 roku, w czasie rozmów z Niemcami, rumuński poseł w Londynie zaalarmował Brytyjczyków, że Rzesza stawia Rumunii ultimatum, a Karol skierował wojska nad granicę węgierską. 23 marca Bukareszt podpisał układ gospodarczy z Niemcami, a 13 kwietnia przyjął brytyjsko-francuską gwarancję niepodległości. Do sojuszu z ZSRR król nie chciał przystąpić i nigdy nie zgodziłby się na przemarsz Armii Czerwonej przez Rumunię. W 1937 roku odwiedził Polskę i przyjął honorowe szefostwo 57 Pułku Piechoty Wielkopolskiej, który nosił odtąd jego imię.

Wrzesień 1939

Pakt Ribbentrop-Mołotow zaskoczył Bukareszt, który nie znał jego tajnego protokołu, ale się go domyślał. Gdy Niemcy napadły na Polskę, Rumunia nie wypełniła sojuszu z 1921 roku, wymierzonego zresztą tylko przeciw ZSRR, i 6 września ogłosiła neutralność. Przez jej porty i koleje szły jednak dostawy dla Polski, a po 17 września przez granicę przeszły dziesiątki tysięcy polskich żołnierzy i cywilów oraz prezydent, rząd i Naczelny Wódz. Pod naciskiem Niemiec władze ich internowały, ale przymykały oczy na ucieczki tysięcy żołnierzy do Francji i przepuściły do Konstancy transport polskiego złota. Król osobiście prosił Berlin o zgodę na wyjazd Ignacego Mościckiego, który ostatecznie opuścił Rumunię w grudniu 1939 roku.

21 września 1939 roku gwardziści zamordowali Călinescu. Karol II odpowiedział egzekucjami ponad dwustu legionistów bez sądu, ale stracił najtwardszego przeciwnika Niemiec w swoim otoczeniu. W następnych miesiącach Rumunia pozostawała neutralna, opierając się zarówno niemieckim naciskom, jak i brytyjskim próbom odcięcia Rzeszy od rumuńskiej ropy. Wiosną 1940 roku król zaczął się porozumiewać z ocalałymi przywódcami Gwardii, a po klęskach aliantów we Francji uznał, że wojnę wygrają Niemcy. W czerwcu 1940 roku przekształcił Front Odrodzenia Narodowego w „totalitarną” Partię Narodu, do której wpuścił legionistów.

Lato 1940 i abdykacja

26 czerwca 1940 roku Związek Radziecki postawił Rumunii ultimatum, żądając Besarabii i północnej Bukowiny. Karol II chciał się bronić, ale Niemcy i Włochy doradziły ustąpienie, a druga Rada Koronna 27 czerwca opowiedziała się za przyjęciem żądań. Armia wycofała się bez walki, a król zapisał w dzienniku, że był to dzień narodowej hańby. 1 lipca wyrzekł się brytyjsko-francuskiej gwarancji, 4 lipca powołał proniemiecki rząd Iona Gigurtu, w którym zasiadł przywódca Gwardii Horia Sima, a Rumunia wystąpiła z Ligi Narodów i poprosiła o niemiecką misję wojskową. Generała Antonescu, który obwiniał króla i jego kamarylę za klęskę, kazał aresztować i internować w klasztorze.

Ustępstwa nie pomogły. Węgry i Bułgaria zażądały swojej części, a 30 sierpnia 1940 roku Niemcy i Włochy w drugim arbitrażu wiedeńskim przyznały Węgrom północny Siedmiogród. Rumunia straciła w ciągu lata około jednej trzeciej terytorium i ludności, a w kraju wybuchły demonstracje przeciw królowi, podsycane przez Gwardię. Za radą dworzan i po telefonie posła niemieckiego Karol II 5 września powierzył Antonescu urząd premiera z pełnią władzy. Generał natychmiast zażądał abdykacji. Rano 6 września 1940 roku Karol przekazał koronę osiemnastoletniemu Michałowi i wyjechał specjalnym pociągiem z Lupescu i częścią majątku. W Timișoarze legioniści ostrzelali pociąg, a król przekroczył granicę jugosłowiańską, leżąc na podłodze wagonu.

Wygnanie i śmierć

Przez Włochy i Francję Karol dotarł do Hiszpanii, gdzie pod naciskiem Niemiec władze generała Francisco Franco trzymały go pod nadzorem. Wiosną 1941 roku zbiegł do Portugalii, a stamtąd przez Kubę dotarł do Meksyku, bo Stany Zjednoczone nie chciały go przyjąć. W Meksyku próbował stworzyć ruch „Wolnej Rumunii”, który miałby zostać uznany za rząd emigracyjny, ale ani Brytyjczycy, ani Amerykanie nie chcieli mieć z nim do czynienia, a emigracja wolała konkurencyjny komitet byłego posła w Londynie, Viorela Tilei. W 1944 roku przeniósł się do Brazylii, gdzie w 1947 roku w Rio de Janeiro poślubił Magdę Lupescu. Po wojnie alianci nie pozwolili mu wrócić do kraju, a po przejęciu władzy przez komunistów i obaleniu monarchii pod koniec 1947 roku emigracyjni monarchiści uznawali za prawowitego króla Michała, nie jego. Ostatnie lata spędził w Estorilu w Portugalii, gdzie zmarł na atak serca 4 kwietnia 1953 roku. Syn, którego nie widział od 1940 roku, nie przyjechał na pogrzeb. W 2003 roku szczątki Karola przewieziono do Curtea de Argeș, nekropolii rumuńskich królów, a w 2019 roku złożono je w nowej katedrze.

Ocena

Historycy oceniają Karola II surowo. Wielu widzi w nim władcę cynicznego i chciwego, który dla osobistej władzy zniszczył i tak słabą rumuńską demokrację, a walcząc z Żelazną Gwardią, sam przejmował jej metody: przemoc, kult wodza, jednopartyjność i antysemickie ustawy, których nie cofnął po upadku Gogi. Inni podkreślają, że do wiosny 1940 roku umiejętnie utrzymywał Rumunię poza wojną i opierał się niemieckim żądaniom, a w czerwcu 1940 roku, bez sojuszników i wobec groźby wojny na trzech granicach, nie miał dobrego wyboru. Jego dyktatura nie zbudowała jednak ani silnej armii, ani poparcia społecznego, a gdy lato 1940 roku przyniosło rozbiór Wielkiej Rumunii bez jednego wystrzału, upadła w kilka dni. Upokorzenie tamtego lata i pragnienie odzyskania Besarabii popchnęły Rumunię generała Antonescu w 1941 roku do wojny ze Związkiem Radzieckim u boku Hitlera, a wraz z nią do udziału w Zagładzie Żydów.