Michał I

Michał I był ostatnim królem Rumunii i jednym z nielicznych monarchów, którzy zasiadali na tronie dwukrotnie. Pierwszy raz został królem jako pięcioletnie dziecko, w czasie regencji, i stracił koronę na rzecz własnego ojca. Drugi raz objął ją we wrześniu 1940 roku, gdy Karol II musiał abdykować, a rzeczywistą władzę przejął generał Ion Antonescu. Przez cztery lata był ozdobą dyktatury, która wprowadziła Rumunię do wojny ze Związkiem Radzieckim u boku Adolfa Hitlera. 23 sierpnia 1944 roku kazał aresztować Antonescu i przeprowadził kraj na stronę aliantów. Nie uchronił go tym przed panowaniem komunistów, którzy w ostatnim dniu 1947 roku zmusili go do abdykacji i wyjazdu. Ponad czterdzieści lat spędził na emigracji, a do Rumunii mógł swobodnie wracać dopiero pod koniec XX wieku. Zmarł w 2017 roku jako jeden z ostatnich żyjących szefów państw z czasów drugiej wojny światowej.

Dzieciństwo między dwoma koronami

Urodził się 25 października 1921 roku w zamku Foișor w Sinai, w zespole letniej rezydencji królewskiej przy pałacu Peleș. Był jedynym synem następcy tronu Karola i greckiej księżniczki Heleny, córki króla Konstantyna I. Po ojcu był wnukiem króla Ferdynanda I i królowej Marii, po matce spokrewniony z niemal wszystkimi dworami Europy.

Małżeństwo rodziców szybko się rozpadło. Karol związał się z Magdą Lupescu, wyjechał z nią za granicę i pod koniec 1925 roku zrzekł się praw do tronu, a 4 stycznia 1926 roku parlament uznał czteroletniego Michała za następcę. Gdy 20 lipca 1927 roku zmarł Ferdynand, Michał został królem. W jego imieniu rządziła rada regencyjna, w której zasiadali jego stryj, książę Mikołaj, patriarcha Miron i prezes Sądu Kasacyjnego. Regencja okazała się słaba, a w czasie wielkiego kryzysu część polityków postanowiła sprowadzić Karola. 6 czerwca 1930 roku przyleciał on do Bukaresztu, a 8 czerwca parlament ogłosił go królem. Ośmioletni Michał znów stał się następcą tronu, z wymyślonym dla niego tytułem wielkiego wojewody Alba Iulii.

Ojciec odsunął od niego matkę. Helena, z którą Karol rozwiódł się już w 1928 roku, musiała wyjechać do Florencji i mogła widywać syna tylko kilka tygodni w roku. Karol urządził dla Michała w pałacu specjalną szkołę, w której od 1932 roku uczył się z rówieśnikami z różnych warstw społecznych, i wychowywał go z dala od polityki. W listopadzie 1939 roku, po ukończeniu osiemnastu lat, książę zasiadł z mocy konstytucji w senacie.

Król bez władzy

Lato 1940 roku przyniosło Rumunii utratę Besarabii i północnej Bukowiny na rzecz ZSRR (ultimatum z 26 czerwca), a potem północnego Siedmiogrodu na rzecz Węgier (drugi arbitraż wiedeński z 30 sierpnia). Na ulicach domagano się odejścia Karola, a generał Antonescu, któremu król 5 września oddał pełnię władzy, zażądał abdykacji. Rano 6 września 1940 roku Karol II przekazał tron synowi i wyjechał z kraju. Michał miał wtedy osiemnaście lat. Nie mógł złożyć przysięgi na konstytucję ani przed parlamentem, bo konstytucję zawieszono, a parlament rozwiązano. Przysiągł wierność narodowi przed Antonescu, patriarchą i prezesem Sądu Kasacyjnego, a tego samego dnia patriarcha Nikodem namaścił go i ukoronował stalową koroną. Pierwsze dekrety nowego króla uczyniły Antonescu „wodzem państwa” (Conducător) i ograniczyły monarchę do roli ceremonialnej. Swojego ojca Michał nigdy już nie zobaczył. 14 września do Bukaresztu wróciła jego matka, odtąd królowa matka Helena, która stała się jego najbliższą doradczynią.

Antonescu rządził najpierw razem z faszystowską Żelazną Gwardią, a po stłumieniu jej rebelii w styczniu 1941 roku sam, jako dyktator wojskowy. Króla nie informował o najważniejszych decyzjach: Michał dowiedział się o przystąpieniu Rumunii do wojny ze Związkiem Radzieckim 22 czerwca 1941 roku dopiero po fakcie. Formalnie musiał firmować politykę rządu. To on podpisał w sierpniu 1941 roku dekret, który po odzyskaniu Besarabii uczynił Antonescu marszałkiem Rumunii, a wraz z matką przyjmował przejeżdżających przez Bukareszt niemieckich oficerów.

W miarę jak wychodziły na jaw zbrodnie reżimu, król i królowa matka próbowali je hamować. Michał protestował u dyktatora po masakrze Żydów w Odessie w październiku 1941 roku i wstawiał się za przewodniczącym rumuńskiej gminy żydowskiej Wilhelmem Fildermanem, którego deportowano do Naddniestrza. Helena, zaalarmowana przez naczelnego rabina, razem z patriarchą Nikodemem interweniowała u Antonescu i u posła Rzeszy Manfreda von Killingera. Jesienią 1942 roku jej sprzeciw należał do głosów, które skłoniły dyktatora do odłożenia przygotowanej z Niemcami deportacji Żydów ze Starego Królestwa do obozu zagłady w Bełżcu. W 1993 roku Instytut Yad Vashem uhonorował Helenę tytułem Sprawiedliwej wśród Narodów Świata. Po klęsce pod Stalingradem, gdzie zniszczeniu uległy dwie armie rumuńskie, Michał w orędziu noworocznym na 1943 rok dał do zrozumienia, że nie popiera dalszej wojny po stronie Osi, co doprowadziło do ostrego starcia z Antonescu.

23 sierpnia 1944

Wiosną 1944 roku Armia Czerwona doszła do granic Rumunii, a dyktator, choć prowadził przez pośredników rozmowy z aliantami, nie chciał zerwać z Hitlerem. Wokół króla zawiązał się spisek. Jego doradcy porozumieli się z utworzonym w czerwcu 1944 roku Blokiem Narodowo-Demokratycznym, który skupiał narodowych chłopów Iuliu Maniu, liberałów, socjaldemokratów i komunistów, oraz z częścią generałów. 20 sierpnia ruszyła radziecka ofensywa na froncie mołdawskim, który w ciągu kilku dni się załamał. 23 sierpnia Michał wezwał Antonescu do pałacu i zażądał natychmiastowego zawieszenia broni. Gdy marszałek odmówił, oficerowie gwardii pałacowej aresztowali go razem z ministrem spraw zagranicznych Mihaiem Antonescu. Wieczorem król ogłosił przez radio, że Rumunia przerywa walkę z Narodami Zjednoczonymi i przyjmuje warunki rozejmu, a premierem mianował generała Constantina Sănătescu.

Niemcy próbowali odwrócić przewrót: Luftwaffe bombardowała Bukareszt, także okolice pałacu, a oddziały Wehrmachtu atakowały stolicę. 25 sierpnia Rumunia wypowiedziała Niemcom wojnę. Przewrót przyspieszył upadek niemieckiego frontu na Bałkanach, ale nie zatrzymał Armii Czerwonej, która zajmowała kraj jako zwycięzca: około 130 tysięcy rumuńskich żołnierzy wzięto do niewoli już po zawieszeniu broni. Rozejm podpisany w Moskwie w nocy z 12 na 13 września 1944 roku oddawał kraj pod kontrolę radzieckiej komisji sojuszniczej, zatwierdzał radzieckie zdobycze z 1940 roku i unieważniał arbitraż wiedeński. Armia rumuńska walczyła do końca wojny przeciw Niemcom i Węgrom w Siedmiogrodzie, na Węgrzech i w Czechosłowacji, tracąc według rumuńskich danych blisko 170 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Komuniści, którym rząd Sănătescu powierzył pieczę nad Antonescu, wydali go Rosjanom.

Między Moskwą a Zachodem

W Rumunii okupowanej przez Armię Czerwoną komuniści szybko zdobywali przewagę. W lutym 1945 roku do Bukaresztu przyjechał wiceminister spraw zagranicznych ZSRR Andriej Wyszynski, który groźbami wymusił na królu powołanie 6 marca rządu Petru Grozy, zdominowanego przez komunistów. Paradoksalnie w tym samym roku Michał otrzymał najwyższe odznaczenia obu stron rodzącej się zimnej wojny. Józef Stalin nadał mu w lipcu 1945 roku Order „Zwycięstwo” za „odważny akt zdecydowanego zwrotu w polityce Rumunii”, a prezydent Harry Truman amerykańską Legię Zasługi w najwyższym stopniu.

Po konferencji poczdamskiej, licząc na poparcie Brytyjczyków i Amerykanów, król zażądał dymisji Grozy, a gdy premier odmówił, od sierpnia 1945 do stycznia 1946 roku nie podpisywał rządowych dekretów. Ten „strajk królewski” zakończył się porażką: mocarstwa zachodnie uznały rząd po dokooptowaniu do niego dwóch ministrów opozycji. Wybory z listopada 1946 roku komuniści sfałszowali. Michał nie mógł ułaskawić Antonescu, skazanego na śmierć i rozstrzelanego 1 czerwca 1946 roku, ani uratować Maniu, skazanego w procesie pokazowym w 1947 roku, bo każdy jego akt wymagał kontrasygnaty ministra.

W listopadzie 1947 roku pojechał do Londynu na ślub swojej kuzynki, księżniczki Elżbiety, z księciem Filipem. Poznał tam księżniczkę Annę Burbon-Parmeńską i oświadczył się jej. Wbrew radom części otoczenia wrócił do kraju. 30 grudnia 1947 roku Groza i przywódca komunistów Gheorghe Gheorghiu-Dej wezwali go z Sinai do Bukaresztu i w pałacu otoczonym przez wierne komunistom wojsko przedstawili mu gotowy akt abdykacji. Relacje o tym, czym mu grożono, różnią się i z biegiem lat się zmieniały. Sam Michał mówił najpierw o groźbie aresztowań i rozlewu krwi, a po 1990 roku o groźbie rozstrzelania tysiąca uwięzionych studentów. Podpisał, a jeszcze tego samego dnia proklamowano Rumuńską Republikę Ludową. 3 stycznia 1948 roku musiał wyjechać, a w marcu oświadczył, że abdykacja była wymuszona i nieważna. Był ostatnim monarchą za żelazną kurtyną, który stracił tron.

Wygnanie

10 czerwca 1948 roku w Atenach poślubił Annę. Papież Pius XII odmówił katolickiej narzeczonej dyspensy, bo prawosławny król nie zgodził się wychowywać dzieci w wierze katolickiej, czego zabraniała rumuńska konstytucja. Para miała pięć córek, z których najmłodsza, Maria, wyszła w 1995 roku za Polaka. Komunistyczne władze odebrały Michałowi obywatelstwo i majątek. Rodzina mieszkała we Włoszech, w Szwajcarii i w Anglii, gdzie prowadziła gospodarstwo w hrabstwie Hertfordshire, a od 1956 roku przez kilkadziesiąt lat w Versoix nad Jeziorem Genewskim. Były król zarabiał jako pilot doświadczalny, makler giełdowy i przedsiębiorca. Utrzymywał kontakt z emigracją i co pewien czas przemawiał do rodaków przez rumuńską sekcję Radia Wolna Europa.

Powrót

Po upadku Nicolae Ceaușescu w grudniu 1989 roku Michał próbował wrócić do kraju. 25 grudnia 1990 roku przyleciał do Bukaresztu z dwudziestoczterogodzinną wizą, ale policja zatrzymała jego samochód w drodze do grobów przodków w Curtea de Argeș i odesłała go na lotnisko. Na Wielkanoc 1992 roku władze pozwoliły mu przyjechać. Na ulice Bukaresztu wyszły setki tysięcy ludzi, według niektórych relacji ponad milion, co przestraszyło prezydenta Iona Iliescu, który przez następne lata nie wpuszczał go do kraju. W 1997 roku, po zwycięstwie Emila Constantinescu, Michał odzyskał obywatelstwo. W tym samym roku i w 2002 roku objeżdżał zachodnie stolice, zabiegając o przyjęcie Rumunii do NATO i Unii Europejskiej. Zwrócono mu część majątku, w tym zamek Peleș, a parlament przyznał mu jako byłemu szefowi państwa rezydencję w Bukareszcie.

Nie zabiegał o przywrócenie monarchii, powtarzając, że o ustroju muszą zdecydować Rumuni. 25 października 2011 roku, w dziewięćdziesiąte urodziny, przemówił przed połączonymi izbami parlamentu. W 2016 roku zmarła jego żona, a on sam, chory na raka, wycofał się z życia publicznego. Zmarł 5 grudnia 2017 roku w swojej rezydencji w Aubonne w Szwajcarii. Pochowano go z honorami państwowymi 16 grudnia w nowym mauzoleum królewskim przy katedrze w Curtea de Argeș, a w pogrzebie uczestniczyły setki tysięcy ludzi.

Znaczenie

Dla dziejów drugiej wojny światowej Michał jest postacią dwóch dat. 6 września 1940 roku objął tron jako narzędzie Antonescu, który potrzebował legitymacji monarchii, by związać Rumunię z Niemcami. 23 sierpnia 1944 roku tę samą legitymację obrócił przeciw dyktatorowi: przewrót, w którym dwudziestodwuletni król odegrał główną rolę, wyrwał z bloku Osi jednego z jego najważniejszych członków i dostawcę ropy, a wielu historyków uznaje go za jeden z przełomów wojny w Europie Południowo-Wschodniej. Rumunia nie uniknęła jednak losu państw zajętych przez Armię Czerwoną, a jej ostatni król, odznaczony przez Stalina i Trumana, stał się symbolem kraju, który zmienił stronę za późno, by ocalić niepodległość, ale dość wcześnie, by skrócić wojnę.