Josip Broz Tito

Josip Broz, znany pod partyjnym pseudonimem Tito, był chorwackim robotnikiem metalowcem, który przeszedł drogę od austro-węgierskiego podoficera i jeńca w Rosji do zawodowego rewolucjonisty Międzynarodówki Komunistycznej, a w czasie drugiej wojny światowej stanął na czele komunistycznych partyzantów w okupowanej Jugosławii. Zbudował z nich jedną z najsilniejszych armii partyzanckich w Europie, wygrał równocześnie wojnę z okupantami i wojnę domową z czetnikami Dragoljuba Mihailovicia i ustaszami Ante Pavelicia, a w 1945 roku przejął władzę w kraju, wyzwolonym w dużej mierze siłami własnych oddziałów. Przez trzydzieści pięć lat rządził Jugosławią jako dyktator, w 1948 roku jako pierwszy komunistyczny przywódca zerwał ze Stalinem, a potem współtworzył Ruch Państw Niezaangażowanych. Dla jednych pozostaje bohaterem walki z faszyzmem i twórcą państwa, w którym narody Jugosławii przez kilkadziesiąt lat żyły w pokoju, dla innych odpowiedzialnym za masowe zbrodnie 1945 roku i więzienie polityczne na Goli otoku.

Dzieciństwo i młodość

Urodził się 7 maja 1892 roku w Kumrovcu, wsi w Chorwackim Zagorju, w należącym do Węgier Królestwie Chorwacji i Slawonii. W dokumentach wojskowych zapisano 25 maja i tę datę Tito podawał później jako dzień swoich urodzin; w komunistycznej Jugosławii obchodzono ją jako Dzień Młodości. Był siódmym dzieckiem Franja Broza, chorwackiego chłopa, i Mariji z domu Javeršek, Słowenki. Rodzina była uboga, a ojciec nie radził sobie z gospodarstwem. Josip spędził część dzieciństwa u dziadków w słoweńskiej Podsredzie, cztery lata chodził do szkoły w Kumrovcu, a w 1907 roku, jako piętnastolatek, wyjechał do Sisaku, gdzie terminował u ślusarza.

Po zakończeniu nauki w 1910 roku pracował w Zagrzebiu i wstąpił do związku zawodowego metalowców i Socjaldemokratycznej Partii Chorwacji i Slawonii. Potem, jak wielu wędrownych robotników monarchii habsburskiej, szukał pracy w Lublanie, Trieście, w Czechach, w Niemczech, między innymi w zakładach Benza w Mannheim, wreszcie w Wiedniu i w zakładach Daimlera w Wiener Neustadt, gdzie był kierowcą testującym samochody. Nauczył się niemieckiego i czeskiego.

Pierwsza wojna światowa i Rosja

W 1913 roku został powołany do wojska i trafił do 25 pułku chorwackiej obrony krajowej w Zagrzebiu. Szybko awansował na sierżanta, był jednym z najmłodszych podoficerów tego stopnia w pułku i zdobył drugie miejsce w armijnych zawodach szermierczych. Po wybuchu wojny w 1914 roku został na krótko aresztowany za antywojenne wypowiedzi i osadzony w twierdzy w Petrovaradinie. Jego pułk walczył najpierw przeciw Serbii, o czym Tito później milczał, a na początku 1915 roku został przerzucony na front wschodni. 25 marca 1915 roku na Bukowinie Broz został ciężko ranny lancą czerkieskiego kawalerzysty i dostał się do rosyjskiej niewoli.

Kilkanaście miesięcy przeleżał w szpitalu w klasztorze w Swijażsku nad Wołgą, gdzie nauczył się rosyjskiego, a potem pracował w obozach jenieckich, ostatnio przy kolei w okolicach Kunguru na Uralu. Po rewolucji lutowej zbiegł do Piotrogrodu i w lipcu 1917 roku wziął udział w antyrządowych demonstracjach, zwanych dniami lipcowymi. Aresztowany przez rząd Aleksandra Kiereńskiego, uciekł z transportu i dotarł do Omska, gdzie po rewolucji październikowej wstąpił do międzynarodowej Czerwonej Gwardii. Gdy latem 1918 roku władzę na Syberii przejęli biali, ukrywał się wśród Kazachów. W Omsku poślubił kilkunastoletnią Pełagieję Biełousową. Jesienią 1920 roku wrócił z nią do domu, do nowego Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców.

Rewolucjonista w Królestwie Jugosławii

W kraju wstąpił do Komunistycznej Partii Jugosławii (KPJ), która w wyborach 1920 roku zdobyła prawie sześćdziesiąt mandatów, ale już pod koniec tego roku została zdelegalizowana, a w 1921 roku całkowicie zakazana. Pracował jako mechanik w młynie, w stoczni w Kraljevicy i w zakładach kolejowych, wszędzie organizując związki zawodowe i strajki, i wszędzie szybko tracąc pracę. W 1927 roku został sekretarzem związku metalowców w Zagrzebiu, a w 1928 roku sekretarzem zagrzebskiej organizacji partii. W sierpniu 1928 roku policja aresztowała go w mieszkaniu, w którym znaleziono broń i bomby. W tak zwanym procesie bombowym w listopadzie 1928 roku skazano go na pięć lat więzienia. Odsiadywał je w Lepoglavie i Mariborze, gdzie jego nauczycielem marksizmu był belgradzki komunista Moša Pijade. Wyszedł na wolność w marcu 1934 roku, gdy w Niemczech rządził już Adolf Hitler.

Od tej pory był zawodowym rewolucjonistą. Używał wielu pseudonimów; od 1934 roku jednym z nich, którym podpisywał artykuły, było „Tito”. Pod koniec 1934 roku wszedł do Biura Politycznego partii, a po zamachu w Marsylii, w którym zginął król Aleksander I, wyjechał z kraju. Od lutego 1935 roku pracował w Moskwie w aparacie Kominternu, mieszkając w hotelu Lux. W latach 1936–1937 z Paryża i Zagrzebia organizował przerzut ochotników z Jugosławii i jugosłowiańskiej emigracji do Hiszpanii, ale sam w niej nie walczył.

Wielka czystka w ZSRR zdziesiątkowała kierownictwo KPJ. NKWD rozstrzelało dotychczasowego sekretarza generalnego Milana Gorkicia i kilkudziesięciu innych jugosłowiańskich komunistów, a aresztowane zostały także obie żony Tity, pierwsza i druga. Tito przetrwał, unikając pobytów w Moskwie, a gdy w 1938 roku musiał tam pojechać, zdołał oczyścić się z zarzutów. Do dziś trwa spór, czy kupił to donosami na towarzyszy; dokumenty tego nie potwierdzają. Od sierpnia 1937 roku pełnił obowiązki sekretarza generalnego, a w styczniu 1939 roku Komintern zatwierdził go na tym stanowisku. Zbudował nowe, młode i lojalne wobec siebie kierownictwo, w którym znaleźli się Słoweniec Edvard Kardelj, Serb Aleksandar Ranković i Czarnogórzec Milovan Đilas, i przeniósł je do kraju. Po pakcie Ribbentrop–Mołotow wiernie realizował linię Moskwy, przedstawiającą wojnę jako starcie imperialistów.

Powstanie 1941 roku

Atak Niemiec na Jugosławię 6 kwietnia 1941 roku zastał Titę w Zagrzebiu. Po kapitulacji armii i proklamacji państwa ustaszy partia na majowej naradzie postanowiła przygotowywać walkę zbrojną, a kierownictwo przeniosło się do Belgradu. Sygnałem był atak Niemiec na Związek Radziecki. 27 czerwca Tito stanął na czele Sztabu Głównego oddziałów partyzanckich, 4 lipca Biuro Polityczne postanowiło rozpocząć powstanie, a 7 lipca w zachodniej Serbii padły pierwsze strzały. Wkrótce wybuchło też powstanie w Czarnogórze, a walki ogarnęły Bośnię, Chorwację i Słowenię.

16 września Tito opuścił Belgrad i przeniósł się na wyzwolone terytorium w zachodniej Serbii, ze stolicą w Užicach. Dwukrotnie, 19 września i pod koniec października, rozmawiał z Mihailoviciem, który od maja budował ruch czetników, ale porozumienia nie osiągnęli. Na początku listopada czetnicy zaatakowali partyzantów i doszło do otwartego rozłamu. Pod koniec listopada niemiecka ofensywa, wspierana przez siły rządu Milana Nedicia, zdobyła Užice, a Tito z resztkami oddziałów wycofał się do Sandżaku. 21 grudnia 1941 roku w bośniackim Rudo utworzył 1 Brygadę Proletariacką, pierwszą ruchomą jednostkę zdolną do walki z dala od rodzinnych stron żołnierzy.

Wojna partyzancka

W następnych latach główne siły Tity, prowadzone przez Sztab Naczelny, przechodziły przez góry Bośni, Czarnogóry i Chorwacji, tworząc wyzwolone terytoria i uciekając z kolejnych okrążeń. Tito konsekwentnie łączył wojnę z rewolucją: na zajętych terenach powstawały komitety narodowowyzwoleńcze, a w listopadzie 1942 roku w Bihaciu zebrała się Antyfaszystowska Rada Wyzwolenia Narodowego Jugosławii (AVNOJ). Partyzanci przyjmowali w swoje szeregi ludzi wszystkich narodowości, w tym ocalałych z Zagłady Żydów i wielu Serbów uciekających przed terrorem ustaszy, a hasło „braterstwa i jedności” odróżniało ich od nacjonalistycznych czetników i ustaszy. Sami również stosowali terror wobec przeciwników politycznych, zwłaszcza zimą 1941/1942 roku w Czarnogórze i Hercegowinie, co komunistyczne kierownictwo później nazwało „błędami lewackimi”.

W 1943 roku Niemcy i ich sojusznicy dwukrotnie próbowali zniszczyć główne siły partyzanckie. W czasie bitwy nad Neretwą Tito wysłał do Niemców delegację, która w marcu prowadziła rozmowy o wymianie jeńców i zawieszeniu broni; partyzanci zyskali na czas i rozbili czetników, zanim Hitler zakazał dalszych rozmów. W bitwie nad Sutjeską w maju i czerwcu partyzanci przebili się z okrążenia za cenę ogromnych strat, a 9 czerwca Tito został ranny odłamkiem bomby. Kapitulacja Włoch we wrześniu 1943 roku dała partyzantom broń kilku włoskich dywizji. Wtedy też Brytyjczycy, przekonani odszyfrowanymi niemieckimi depeszami i raportami oficerów łącznikowych, że to partyzanci wiążą najwięcej sił Osi, przysłali do Tity misję wojskową. 29 listopada 1943 roku w Jajcach druga sesja AVNOJ ustanowiła Narodowy Komitet Wyzwolenia Jugosławii jako rząd tymczasowy z Titą na czele, zakazała królowi Piotrowi II powrotu do kraju do czasu rozstrzygnięcia ustroju i nadała Ticie stopień marszałka Jugosławii. Równocześnie na konferencji teherańskiej wielka trójka postanowiła udzielać partyzantom pomocy.

25 maja 1944 roku, w dniu jego oficjalnych urodzin, niemieccy spadochroniarze i szybowcowcy zaatakowali kwaterę Tity w Drvarze w operacji Rösselsprung. Tito uszedł z jaskini, w której miał sztab, i został przewieziony na wyspę Vis, chronioną przez Brytyjczyków. Tam w czerwcu zawarł pierwsze porozumienie z nowym premierem rządu emigracyjnego Ivanem Šubašiciem, a 12 sierpnia spotkał się w Neapolu z Winstonem Churchillem. We wrześniu, nie uprzedzając Brytyjczyków, poleciał potajemnie do Moskwy i uzgodnił ze Stalinem wejście Armii Czerwonej do północno-wschodniej Jugosławii. 20 października 1944 roku oddziały radzieckie i partyzanckie wyzwoliły Belgrad. W marcu 1945 roku Tito stanął na czele rządu tymczasowego Demokratycznej Federacyjnej Jugosławii, a jego armia, licząca według danych jugosłowiańskich około 800 tysięcy żołnierzy, wyparła Niemców i ich sojuszników z kraju i wkroczyła do Triestu, Karyntii i na Istrię.

Koniec wojny przyniósł zbrodnie, za które Tito jako naczelny dowódca ponosi odpowiedzialność, choć jej zakres pozostaje sporny. W maju 1945 roku dziesiątki tysięcy żołnierzy chorwackich, słoweńskich, serbskich i czarnogórskich formacji kolaboracyjnych oraz towarzyszących im cywilów, odesłanych przez Brytyjczyków z Austrii, zginęło w egzekucjach i marszach śmierci, znanych jako masakra w Bleiburgu. Mniejszość niemiecką w Wojwodinie i Słowenii zamknięto w obozach, gdzie zmarły dziesiątki tysięcy ludzi, a następnie wysiedlono. W 1946 roku po pokazowym procesie rozstrzelano Mihailovicia.

Rozłam ze Stalinem

W listopadzie 1945 roku Front Ludowy, z którego listy kandydowali wyłącznie zwolennicy nowej władzy, wygrał wybory, a 29 listopada zgromadzenie konstytucyjne proklamowało Federacyjną Ludową Republikę Jugosławii, złożoną z sześciu republik. Tito był premierem i ministrem obrony, a jego państwo w pierwszych latach wiernie naśladowało ZSRR: nacjonalizacja, kolektywizacja, procesy przeciw duchowieństwu, z arcybiskupem Zagrzebia Alojzym Stepinacem na czele, i prześladowania przeciwników. Ambicje Tity, który popierał komunistów w greckiej wojnie domowej, chciał wcielić Albanię i planował federację z Bułgarią, a przede wszystkim nie zamierzał dzielić się władzą z radzieckimi doradcami, coraz bardziej drażniły jednak Stalina. 28 czerwca 1948 roku Kominform wykluczył jugosłowiańską partię ze swoich szeregów.

Stalin był przekonany, że Tito upadnie, ale ten utrzymał władzę. Ze zwolennikami Moskwy w partii i wojsku rozprawiono się bezwzględnie: kilkanaście tysięcy ludzi przeszło przez obóz na wyspie Goli otok, gdzie wielu zmarło. W całym bloku wschodnim, także w Polsce i na Węgrzech Mátyása Rákosiego, oskarżenie o „titoizm” stało się pretekstem do czystek i procesów pokazowych. Jugosławia, zagrożona radziecką interwencją, przyjęła pomoc gospodarczą i wojskową Zachodu, nie przyłączając się jednak do NATO.

Prezydent i lider niezaangażowanych

Po zerwaniu z Moskwą Tito i jego ideolodzy, Kardelj i Đilas, zaczęli szukać własnej drogi do socjalizmu. W 1950 roku wprowadzono samorząd robotniczy w przedsiębiorstwach, a 14 stycznia 1953 roku Tito został prezydentem republiki. Gdy Đilas zaczął domagać się prawdziwej demokratyzacji, został w 1954 roku odsunięty od władzy, a potem wielokrotnie więziony. Po śmierci Stalina, w 1955 roku, do Belgradu przyjechał Nikita Chruszczow, by przeprosić. Tito poparł jednak w 1956 roku radziecką interwencję na Węgrzech, choć udzielił azylu w swojej ambasadzie Imre Nagyowi.

W polityce zagranicznej postawił na niezaangażowanie. Razem z Jawaharlalem Nehru, Gamalem Abdel Naserem i Sukarno stworzył Ruch Państw Niezaangażowanych, którego pierwszy szczyt odbył się we wrześniu 1961 roku w Belgradzie. Jugosławia otworzyła granice, jej obywatele wyjeżdżali do pracy na Zachód, a poziom życia był wyraźnie wyższy niż w krajach bloku radzieckiego. Pozostała jednak państwem jednej partii z wszechobecną policją polityczną. W 1966 roku Tito usunął jej szefa Rankovicia, w 1968 roku potępił interwencję Układu Warszawskiego w Czechosłowacji, a w 1971 roku stłumił Chorwacką Wiosnę, by potem częściowo spełnić jej postulaty w konstytucji z 1974 roku. Ta sama konstytucja uczyniła go prezydentem dożywotnim i przekazała wiele władzy republikom.

Śmierć i spuścizna

W styczniu 1980 roku Tito trafił do szpitala w Lublanie z powodu niedrożności tętnic. Amputowano mu lewą nogę, ale zmarł 4 maja 1980 roku, trzy dni przed 88. urodzinami. W pogrzebie 8 maja w Belgradzie wzięły udział delegacje ponad stu dwudziestu państw z obu stron żelaznej kurtyny. Pochowano go w mauzoleum zwanym Domem Kwiatów. Był czterokrotnie żonaty: z Pełagieją Biełousową, z którą miał syna Žarka, z Austriaczką Johanną Koenig, z Hertą Haas, matką jego syna Aleksandra, zwanego Mišo, i od 1952 roku z Jovanką Broz.

Jugosławia przeżyła swego twórcę zaledwie o jedenaście lat. W 1991 roku zaczęła się rozpadać w serii wojen, a Tito stał się postacią sporną. Historycy przypominają, że prowadził najskuteczniejszy ruch partyzancki okupowanej Europy, który związał dziesiątki dywizji Osi i wyzwolił kraj w dużej mierze własnymi siłami, i że jego ruch jako jedyny w Jugosławii odrzucał nacjonalizm, w imię którego ustasze i czetnicy mordowali ludność cywilną. Zarazem jego wojna była od początku także rewolucją, w której przeciwników politycznych traktowano bez litości, jego władza opierała się na terrorze z lat 1945–1948 i na Goli otoku, a federacja, którą zbudował, nie przetrwała bez niego. Wielu mieszkańców dawnej Jugosławii wspomina go z nostalgią jako symbol czasów pokoju i względnego dobrobytu, inni, zwłaszcza ofiary i ich potomkowie, widzą w nim komunistycznego dyktatora.