Mao Zedong

Mao Zedong był synem zamożnego chłopa z Hunanu, który został jednym z założycieli Komunistycznej Partii Chin, a potem jej niekwestionowanym wodzem. Wbrew ortodoksji, która widziała siłę rewolucji w robotnikach miejskich, postawił na chłopów i wojnę partyzancką. Po rozbiciu komunistów w miastach w 1927 roku zbudował w górach własną armię i własne państwo, przeprowadził ich resztki przez Długi Marsz i w czasie wojny z Japonią rozbudował partię z kilkudziesięciu tysięcy do ponad miliona członków. W 1949 roku pokonał Czang Kaj-szeka i ogłosił powstanie Chińskiej Republiki Ludowej. Był jednym z dwóch chińskich przywódców wojny z Japonią i człowiekiem, który najwięcej na niej zyskał. Jako dyktator po 1949 roku ponosi odpowiedzialność za śmierć dziesiątków milionów ludzi.

Młodość w Hunanie

Urodził się 26 grudnia 1893 roku we wsi Shaoshan w prowincji Hunan. Ojciec, dawny żołnierz, dorobił się na ziemi, handlu zbożem i pożyczkach i był człowiekiem surowym. Matka, pobożna buddystka, łagodziła jego rządy. Mao chodził do wiejskiej szkoły, gdzie wkuwał klasyków konfucjańskich, ale chętniej czytał powieści o buntownikach i wojownikach. W wieku czternastu lat ożenił się z woli ojca, lecz małżeństwa nie uznawał. W czasie rewolucji Xinhai przez kilka miesięcy służył jako żołnierz w armii rewolucyjnej w Changshy. W latach 1913–1918 uczył się w seminarium nauczycielskim w Changshy, gdzie jego mistrzem był filozof Yang Changji, przyszły teść.

W 1918 roku pojechał do Pekinu, gdzie Yang załatwił mu posadę pomocnika w bibliotece Uniwersytetu Pekińskiego. Jej szefem był Li Dazhao, pierwszy w Chinach propagator bolszewizmu. Rok 1919, z protestami Ruchu 4 Maja przeciw oddaniu Japonii dawnych niemieckich praw w Szantungu przez konferencję pokojową w Paryżu i traktat wersalski, zastał go w Hunanie jako radykalnego publicystę. W Szanghaju poznał Chen Duxiu, drugiego obok Li ojca chińskiego komunizmu. Do 1920 roku przeszedł od anarchizmu i liberalnego nacjonalizmu do marksizmu.

Komunista w szeregach Kuomintangu

W lipcu 1921 roku Mao był jednym z kilkunastu delegatów, którzy na zjeździe w Szanghaju, z udziałem wysłanników Kominternu, założyli Komunistyczną Partię Chin. Wrócił do Hunanu jako jej sekretarz, organizował związki zawodowe i strajki górników i kolejarzy. Wcześniej, w 1920 roku, ożenił się z Yang Kaihui, córką swojego nauczyciela.

Gdy Moskwa i Sun Jat-sen zawarli sojusz, komuniści wstępowali do Kuomintangu, zachowując własną partię. Mao był w tym gorliwy. W styczniu 1924 roku został zastępcą członka komitetu wykonawczego Kuomintangu, w latach 1925–1926 faktycznie kierował jego wydziałem propagandy, a w 1926 roku prowadził w Kantonie instytut szkolący działaczy ruchu chłopskiego. Na wsi znalazł swój temat. W raporcie o ruchu chłopskim w Hunanie z początku 1927 roku pisał, że setki milionów chłopów powstaną „jak huragan” i zmiotą wszystko na swojej drodze, i bronił przemocy wobec właścicieli ziemskich. Rewolucja, pisał, to nie proszone przyjęcie.

Armia Czerwona w górach

W kwietniu 1927 roku Czang Kaj-szek rozprawił się z komunistami w masakrze szanghajskiej, a latem także lewica Kuomintangu zerwała z nimi. Komuniści odpowiedzieli powstaniami. 1 sierpnia 1927 roku zbuntowały się jednostki w Nanchangu, a ten dzień uchodzi w Chinach za datę narodzin armii komunistycznej. Mao w tym powstaniu nie uczestniczył. Na naradzie partyjnej 7 sierpnia rzucił zdanie, które stało się jego dewizą: władza wyrasta z lufy karabinu. We wrześniu poprowadził w Hunanie powstanie jesiennych żniw. Po jego klęsce z niedobitkami swoich oddziałów schronił się w górach Jinggang na pograniczu Hunanu i Jiangxi. Kierownictwo partii w Szanghaju ukarało go za to usunięciem z władz.

Wiosną 1928 roku w Jinggangu dołączyły do niego oddziały Zhu De, ocalałe po Nanchangu. W maju połączone siły przyjęły nazwę 4 Armii Czerwonej, z Zhu jako dowódcą i Mao jako komisarzem politycznym. Od tego połączenia, zwanego armią Zhu–Mao, liczy się powstanie chińskiej Armii Czerwonej jako siły zdolnej przetrwać. W następnych latach Zhu i Mao wypracowali zasady wojny partyzanckiej: wróg naciera, my się cofamy; wróg staje, my go nękamy; wróg się męczy, my uderzamy; wróg się cofa, my go ścigamy. W 1928 roku Mao związał się z młodą partyzantką He Zizhen.

Chińska Republika Rad

Na początku 1929 roku Armia Czerwona przeniosła się do południowego Jiangxi. Tam powstała największa baza komunistyczna, a 7 listopada 1931 roku w Ruijinie proklamowano Chińską Republikę Rad, której przewodniczącym został Mao. Baza żyła z konfiskaty ziemi i z terroru wobec „wrogów klasowych”. W grudniu 1930 roku, w czasie czystki rzekomych agentów Kuomintangu, wysłannik Mao aresztował i torturował w Futian miejscowych działaczy, co wywołało bunt części oddziałów. W czystkach w Jiangxi w latach 1930–1931 zginęło kilka tysięcy członków partii i żołnierzy, według niektórych szacunków znacznie więcej. W listopadzie 1930 roku Kuomintang stracił w Changshy jego żonę Yang Kaihui.

Armia Czerwona odparła pierwsze kampanie okrążające Czang Kaj-szeka, ale od 1932 roku Mao tracił wpływy na rzecz przysłanych z Moskwy działaczy i doradcy Kominternu Otto Brauna, który prowadził wojnę pozycyjną. Piąta kampania Czanga, prowadzona metodycznie i z pomocą niemieckich doradców, zmusiła komunistów do porzucenia Jiangxi.

Długi Marsz

W październiku 1934 roku około 86 tysięcy ludzi wyruszyło w Długi Marsz. W styczniu 1935 roku na posiedzeniu w Zunyi potępiono dotychczasowe dowództwo, a Mao wszedł do ścisłego kierownictwa wojskowego. Od tej chwili jego wpływy rosły, choć pełnię władzy zdobył dopiero kilka lat później. Po roku marszu, przez rzeki i góry, w walkach i pościgach, przekraczając według oficjalnych danych około 12 tysięcy kilometrów, do północnego Shaanxi dotarło w październiku 1935 roku kilka tysięcy ludzi z głównej kolumny. Długi Marsz stał się legendą partii, a Mao jej bohaterem. Od 1937 roku stolicą komunistów było Yan’an.

W 1936 roku przyjął tam amerykańskiego dziennikarza Edgara Snowa, którego książka „Czerwona gwiazda nad Chinami” pokazała światu Mao jako skromnego patriotę i reformatora. Komuniści głosili wtedy hasło wspólnej walki z Japonią. Gdy w grudniu 1936 roku Zhang Xueliang aresztował Czang Kaj-szeka w Xi’anie, Moskwa nakazała komunistom dążyć do jego uwolnienia i do porozumienia.

Wojna z Japonią

Po wybuchu wojny chińsko-japońskiej w lipcu 1937 roku komuniści i Kuomintang zawarli drugi front jedności. Armia Czerwona weszła formalnie w skład armii rządowej jako 8 Armia Marszowa, a na południu powstała Nowa 4 Armia. We wrześniu 1937 roku oddziały Lin Biao zniszczyły pod Pingxingguanem japońską kolumnę, co propaganda długo wykorzystywała. Mao nie chciał jednak, by jego wojska wykrwawiły się w regularnych bitwach. Wysłał je na tyły wroga, gdzie zakładały bazy, organizowały partyzantkę i władzę na wsi. W 1938 roku w wykładach „O wojnie przewlekłej” przewidywał, że Chiny nie przegrają, jeśli wytrzymają, a Japonia wyczerpie się w wojnie na wielkich przestrzeniach.

Jedyną wielką ofensywę komunistów, bitwę stu pułków, przeprowadził w drugiej połowie 1940 roku generał Peng Dehuai. Uszkodziła ona japońskie linie kolejowe i kopalnie, ale ściągnęła okrutny odwet: Japończycy odpowiedzieli kampaniami pacyfikacyjnymi, nazywanymi przez Chińczyków polityką „trzech wszystkich” (zabij wszystkich, spal wszystko, zrabuj wszystko), które zmniejszyły bazy komunistów. W styczniu 1941 roku wojska Kuomintangu rozbiły kolumnę Nowej 4 Armii, co w praktyce zakończyło współpracę obu stron. Przez resztę wojny obie partie walczyły z Japonią, a zarazem przygotowywały się do rozprawy ze sobą. Historycy spierają się, w jakim stopniu komuniści walczyli z Japończykami, a w jakim budowali siły na przyszłość. Ciężar wielkich bitw z armią japońską ponosiły w każdym razie wojska rządowe.

W Yan’anie Mao umocnił swoją władzę. W latach 1942–1944 przeprowadził kampanię naprawy stylu partyjnego, w której pod kierunkiem szefa bezpieczeństwa Kang Shenga tysiące członków partii przesłuchiwano, zmuszano do samokrytyki i oskarżano o szpiegostwo, a część z nich zginęła. W marcu 1943 roku został przewodniczącym Biura Politycznego. VII Zjazd partii wiosną 1945 roku wpisał „idee Mao Zedonga” do jej statutu. W 1938 roku ożenił się z aktorką z Szanghaju, Jiang Qing. Gdy wojna się kończyła, partia liczyła ponad milion członków, a jej armie i milicje setki tysięcy żołnierzy. W sierpniu 1945 roku ZSRR zajął Mandżurię, a komuniści szybko się tam umocnili, przejmując część broni po armii japońskiej.

Zwycięstwo i władza

Pod koniec sierpnia 1945 roku Mao poleciał do Chongqingu na rozmowy z Czang Kaj-szekiem. Zawarte porozumienie nie przetrwało. W 1946 roku wojna domowa wybuchła na nowo. Komuniści, którzy w Mandżurii mieli oparcie w zdobycznej broni i w pobliskim ZSRR, w latach 1948–1949 rozbili główne armie Kuomintangu. Oblężenie Changchunu w 1948 roku, w którym komuniści głodzili miasto, kosztowało życie co najmniej 160 tysięcy cywilów. 1 października 1949 roku Mao ogłosił w Pekinie powstanie Chińskiej Republiki Ludowej. Czang uciekł na Tajwan.

W lutym 1950 roku Mao zawarł w Moskwie sojusz ze Stalinem, a jesienią tego roku wysłał chińskich „ochotników” do wojny koreańskiej, w której zginął jego najstarszy syn. W reformie rolnej i kampaniach przeciw „kontrrewolucjonistom” na początku lat 50. stracono lub zamordowano od miliona do kilku milionów ludzi. Po krótkiej kampanii stu kwiatów w 1957 roku przyszły represje wobec setek tysięcy „prawicowców”. Wielki skok naprzód z lat 1958–1962 spowodował głód, w którym zmarło, według różnych szacunków, od kilkunastu do ponad czterdziestu milionów ludzi, najczęściej podaje się około trzydziestu milionów. W 1966 roku Mao rozpętał rewolucję kulturalną, która kosztowała życie setek tysięcy, a według części badaczy ponad miliona ludzi. Po zerwaniu z ZSRR w 1972 roku przyjął w Pekinie prezydenta Nixona. Zmarł 9 września 1976 roku. Jego zabalsamowane ciało spoczywa w mauzoleum na placu Tian’anmen.

Znaczenie

Partia komunistyczna do dziś trzyma się oceny z uchwały z 1981 roku, według której zasługi Mao przeważają nad jego błędami. Potocznie mówi się o siedemdziesięciu procentach zasług i trzydziestu procentach błędów. Historycy poza Chinami widzą w nim jednego z największych tyranów XX wieku, a zarazem człowieka, który zjednoczył kraj i przywrócił mu pozycję mocarstwa. Dla historii drogi do drugiej wojny światowej i samej wojny ważne jest co innego. Rozłam w chińskim obozie narodowym z 1927 roku sprawił, że Chiny spotkały japońską agresję podzielone i osłabione wojną domową. Wojna z Japonią zniszczyła z kolei armię i państwo Czang Kaj-szeka, a Mao dała czas i przestrzeń, by zbudować siłę, która w 1949 roku przejęła władzę. Bez japońskiej inwazji historia Mao potoczyłaby się zapewne zupełnie inaczej. On sam, przyjmując w latach 60. japońskich gości, mówił przekornie, że to Japonii zawdzięcza zwycięstwo.