István Friedrich

István Friedrich był jedną z najbardziej zaskakujących postaci węgierskiego przełomu lat 1918–1919. Inżynier i fabrykant, w młodości reprezentant Węgier w piłce nożnej, przed wojną przyjaciel i zwolennik hrabiego Mihálya Károlyiego, w październiku 1918 roku był jednym z przywódców ulicy, która wyniosła Károlyiego do władzy. Niecały rok później stanął na czele prawicowego zamachu stanu, który 6 sierpnia 1919 roku obalił socjaldemokratyczny rząd Gyuli Peidla, i przez trzy i pół miesiąca był premierem kraju okupowanego przez Rumunów, nieuznawanego przez zwycięskie mocarstwa i coraz bardziej zależnego od armii admirała Miklósa Horthyego. Jego rządy zamknęły okres rewolucji na Węgrzech i otworzyły drogę ustrojowi Horthyego. Potem przez dwadzieścia lat był posłem opozycji, legitymistą i krytykiem rządu, a w 1951 roku, jako zapomniany starszy pan, zmarł w więzieniu komunistycznym.

Inżynier, piłkarz i przemysłowiec

Urodził się 1 lipca 1883 roku w Malackach, miasteczku na zachodnim krańcu Królestwa Węgier, dziś Malacky na Słowacji. Pochodził z katolickiej rodziny niemieckiego pochodzenia. Jego ojciec, János Friedrich, był aptekarzem. Maturę zdał w Pozsony, czyli dzisiejszej Bratysławie. Studiował inżynierię na politechnice w Budapeszcie, którą ukończył w 1905 roku, i w Charlottenburgu pod Berlinem, a potem prawo w Budapeszcie i Berlinie. Do 1908 roku pracował jako inżynier w berlińskich zakładach AEG.

Jako student grał w piłkę nożną w drużynie budapeszteńskiej politechniki. 9 października 1904 roku wystąpił na prawym skrzydle w reprezentacji Węgier w meczu z Austrią w Wiedniu, przegranym 4:5. Jest jedynym premierem Węgier, który grał w reprezentacji kraju. Później był cenionym sędzią piłkarskim.

W 1908 roku wrócił na Węgry i ożenił się z Margit Asbóth, córką Emila Asbótha, dyrektora wielkiego koncernu Ganz-Danubius. W podbudapeszteńskim Mátyásföld założył warsztat naprawy maszyn, a potem fabrykę żelaza i dźwigów, którą prowadził do 1920 roku.

Z Károlyim

W 1912 roku wstąpił do opozycyjnej Partii Niepodległości Károlyiego i należał do jej lewego, liberalnego skrzydła. Związał się też z masonerią. W 1914 roku towarzyszył Károlyiemu w podróży do Stanów Zjednoczonych, a w drodze powrotnej, po wybuchu wojny, Francuzi na krótko go internowali. Według niektórych źródeł uciekł przez Hiszpanię i Włochy. W czasie wojny służył jako porucznik artylerii, w praktyce jako oficer łącznikowy w ochotniczym korpusie automobilowym. Károlyi wspominał go jako młodzieńczego, idealistycznego i pełnego zapału zwolennika pokoju.

W październiku 1918 roku Friedrich był jednym z przywódców demonstracji, które domagały się od arcyksięcia Józefa Augusta, pełnomocnika króla, powierzenia rządu Károlyiemu. 28 października został ranny w starciu na Moście Łańcuchowym, od którego zaczęła się rewolucja astrów. Po zwycięstwie rewolucji Károlyi mianował go sekretarzem stanu w ministerstwie wojny. Friedrich szybko jednak rozszedł się ze swoim patronem. Sprzeciwiał się pacyfistycznej polityce ministra Béli Lindera, który kazał żołnierzom złożyć broń, chciał budować silną armię pod dowództwem dawnych oficerów i coraz bardziej zbliżał się do prawicy. Károlyi nazywał go potem „niekontrolowanym demagogiem”. W styczniu 1919 roku, gdy partia Károlyiego się rozpadła, Friedrich odszedł z większością jej posłów, a w lutym stracił stanowisko.

W pamiętnikach Károlyi oskarżył go o coś znacznie gorszego. Uważał go za inspiratora zabójstwa hrabiego Istvána Tiszy, zastrzelonego przez żołnierzy 31 października 1918 roku. W 1921 roku Friedricha przesłuchiwano w procesie zabójców Tiszy, ale oskarżenie wobec niego się nie utrzymało i nigdy nie udowodniono mu udziału w zbrodni.

Zamach stanu

Po proklamacji Węgierskiej Republiki Rad 21 marca 1919 roku Friedrich został w Budapeszcie. W kwietniu komuniści aresztowali go jako jednego z organizatorów kontrrewolucji. Według amerykańskiej historyczki Evy S. Balogh skazano go nawet na śmierć, ale wyrok złagodzono dzięki wstawiennictwu ludowego komisarza Zsigmonda Kunfiego, a Friedrich z pomocą robotników ze swojej fabryki zbiegł i ukrywał się do końca dyktatury.

Gdy 1 sierpnia nastąpił upadek Węgierskiej Republiki Rad, Friedrich próbował najpierw dogadać się z premierem Peidlem i z przedstawicielami Ententy w sprawie rządu koalicyjnego, w którym socjaliści zeszliby na drugi plan. Gdy mu się to nie udało, przyłączył się do spisku prawicowego stowarzyszenia „Biały Dom”, kierowanego przez dentystę Andrása Csilléryego. Jego członkowie, urzędnicy, profesorowie i oficerowie, byli w większości skrajnie prawicowi i antysemiccy. Według Balogh Friedrich przystąpił do nich, by zapanować nad spiskiem. 4 sierpnia stanął na czele delegacji, która namówiła arcyksięcia Józefa Augusta, popularnego wśród Węgrów Habsburga, by jeszcze tej nocy przyjechał do Budapesztu i nadał przewrotowi autorytet.

6 sierpnia spiskowcy, przy biernej postawie armii rumuńskiej, która wkroczyła do Budapesztu kilka dni wcześniej, aresztowali ministra spraw wewnętrznych i zmusili rząd Peidla do dymisji. Sam Friedrich odegrał w akcji niewielką rolę, ale to on przejął władzę. 7 sierpnia arcyksiążę ogłosił się regentem i mianował go premierem. W pierwszym dokumencie nowego rządu, ogłoszonym 8 sierpnia, Friedrich podpisał się jako premier „Republiki Węgierskiej”, bez słowa „ludowa”, i ten dzień uchodzi za koniec Węgierskiej Republiki Ludowej.

Premier

Rząd Friedricha znosił resztki dekretów komunistycznych, przywracał prywatną własność i dawną administrację. Jego położenie było jednak bardzo słabe. Większość kraju aż po Cisę i Budapeszt okupowali Rumuni, którzy rekwirowali wszystko, co dało się wywieźć. Mocarstwa nie chciały uznać rządu z nadania Habsburga, a sąsiedzi Węgier traktowali regencję arcyksięcia jako zapowiedź restauracji dynastii. Friedrich próbował poszerzyć rząd. 15 sierpnia ogłosił gabinet koalicyjny z udziałem chłopskich drobnych posiadaczy, liberałów i miejsc zarezerwowanych dla socjaldemokratów, ale ci odmówili udziału. 23 sierpnia, pod naciskiem Rady Najwyższej konferencji pokojowej, arcyksiążę ustąpił.

Friedrich, przekonany, że socjaldemokraci przyczynili się do upadku regenta, skręcił w prawo. Pod koniec sierpnia utworzył nowy rząd, oparty na ugrupowaniach chrześcijańskich i stronnictwie wielkich właścicieli ziemskich. Założył własną Partię Chrześcijańsko-Narodową, a w październiku wziął udział w tworzeniu większej Partii Chrześcijańskiego Zjednoczenia Narodowego. Za jego rządów zaczęła się fala przemocy wobec Żydów, obwinianych o komunizm. Według Balogh Friedrich próbował ograniczać samosądy, ale bez skutku. Prawdziwa siła w kraju należała do Armii Narodowej Horthyego, której oficerowie prowadzili własną politykę i własny biały terror. Friedrich nie zdołał podporządkować sobie Horthyego.

W listopadzie, pod nadzorem brytyjskiego dyplomaty George’a Clerka, stronnictwa uzgodniły powstanie rządu koalicyjnego, który alianci mogli uznać. Przed odejściem rząd Friedricha wydał rozporządzenie wyborcze, które dawało prawo głosu w tajnym głosowaniu zdecydowanej większości mężczyzn i kobiet, którzy ukończyli 24 lata. Na jego podstawie w styczniu 1920 roku przeprowadzono najbardziej demokratyczne wybory na Węgrzech międzywojennych. 24 listopada 1919 roku Friedrich ustąpił. W rządzie Károlya Huszára był do marca 1920 roku ministrem obrony, w praktyce bez znaczenia, bo wojsko słuchało tylko Horthyego.

W opozycji

Od 1920 do 1939 roku Friedrich zasiadał w parlamencie, wybierany w okręgach budapeszteńskich. Wiosną 1920 roku opuścił partię rządową i założył własne ugrupowanie, które w 1922 roku połączyło się z grupą hrabiego Gyuli Andrássyego. Należał do legitymistów, czyli zwolenników powrotu na tron króla Karola IV, który w Austrii panował jako cesarz Karol I. Gdy jesienią 1921 roku Karol próbował po raz drugi odzyskać tron, Friedricha na krótko zatrzymano. W tym samym czasie, według węgierskiego słownika biograficznego, uczestniczył w walkach węgierskich oddziałów nieregularnych w zachodnich Węgrzech, które przyznano Austrii. Na początku lat dwudziestych założył też skrajnie prawicową organizację „Obóz Scytów”.

Z czasem stał się jednym z ostrzejszych krytyków rządów premiera Istvána Bethlena. Pisał opozycyjne artykuły do „Pesti Napló” i broszury przeciw „grzechom systemu”. Od 1922 roku był też prezesem Węgierskiego Związku Piłki Nożnej. Ustąpił po nieudanym występie węgierskich piłkarzy na igrzyskach w Paryżu w 1924 roku. W 1939 roku nie dostał się już do parlamentu i zniknął z polityki. W czasie drugiej wojny światowej nie odgrywał żadnej roli. Jego żona zmarła w lutym 1945 roku w oblężonym Budapeszcie.

Śmierć w więzieniu

Komuniści, którzy po 1945 roku przejęli władzę na Węgrzech pod kierownictwem Mátyása Rákosiego, nie zapomnieli o człowieku, który w 1919 roku obalił ostatni rząd lewicy. W lipcu 1951 roku Friedricha aresztowano w związku z procesem pokazowym arcybiskupa Józsefa Grősza. W sierpniu sąd w Budapeszcie skazał go pod sfingowanym zarzutem kierowania spiskiem przeciw ustrojowi demokratycznemu na piętnaście lat więzienia, a we wrześniu Sąd Najwyższy utrzymał wyrok. Według węgierskiej i angielskiej Wikipedii oraz nowszych opracowań zmarł 25 listopada 1951 roku w więzieniu w Vácu. Starszy węgierski słownik biograficzny podaje jako datę śmierci rok 1958 bez miejsca, a polska Wikipedia wspomina o przypuszczeniach, że zmarł dopiero wtedy. Po upadku komunizmu wyrok uznano za nieważny.

Ocena

Friedrich był politykiem przejściowym. Jego zamach stanu zakończył krótką historię dwóch węgierskich republik z lat 1918–1919, ale nie dał mu trwałej władzy. Z perspektywy rewolucjonistów z 1918 roku był zdrajcą, który przeszedł do obozu reakcji. Eva S. Balogh widzi w nim raczej człowieka, który chciał wrócić do pierwszych tygodni rewolucji astrów, gdy władzę miało umiarkowane mieszczaństwo, a socjaliści byli tylko jej pomocnikami, ale w sierpniu 1919 roku na taki kompromis nie było już miejsca. Nastroje społeczeństwa, przerażonego komunizmem, okupacją i utratą ziem, pchały kraj daleko w prawo, a prawdziwą siłą stało się wojsko Horthyego.

Dla drogi Węgier do drugiej wojny światowej ważne jest to, co nastąpiło po nim. Ustrój, któremu otworzył drogę, przez ćwierć wieku łączył konserwatywne rządy z antykomunizmem, antysemityzmem i dążeniem do rewizji traktatu w Trianon, a w końcu poprowadził Węgry do sojuszu z Niemcami Adolfa Hitlera. Sam Friedrich, legitymista i opozycjonista, nie należał do twórców tej polityki, ale jego krótki rząd był pierwszym ogniwem w łańcuchu, który ją zrodził.