Koniec Węgierskiej Republiki Ludowej

8 sierpnia 1919 roku urzędowa gazeta „Budapesti Közlöny” ogłosiła pierwsze rozporządzenie nowego premiera Węgier Istvána Friedricha. Ze względu na brak papieru zakazywało ono wydawania wszystkich gazet i czasopism poza dziennikiem urzędowym. Ważniejszy od treści był podpis. Friedrich występował w nim jako „premier Republiki Węgierskiej” (Magyar Köztársaság). Jeszcze 2 sierpnia rząd socjaldemokraty Gyuli Peidla uroczyście przywrócił państwu nazwę „Węgierska Republika Ludowa” (Magyar Népköztársaság), nadaną mu w listopadzie 1918 roku. Teraz słowo „ludowa” zniknęło. Dlatego ten dzień podaje się zwykle jako koniec Węgierskiej Republiki Ludowej, pierwszej republiki w dziejach Węgier. W rzeczywistości nie było jednego aktu, który by ją rozwiązał. Republikę ludową zakończył zamach stanu z 6 sierpnia i objęcie władzy przez arcyksięcia Józefa Augusta 7 sierpnia, a 8 sierpnia jest przede wszystkim datą pierwszego dokumentu, w którym nowa władza nazwała państwo inaczej.

Co mówią źródła

Datę 8 sierpnia podaje angielska Wikipedia. Powołuje się ona na protokół posiedzenia rady ministrów z tego dnia i na rozporządzenie prasowe Friedricha. Teksty rozporządzeń z sierpnia 1919 roku pokazują jednak, że nowy rząd nie trzymał się konsekwentnie żadnej nazwy. Rozporządzenie z 9 sierpnia o zakazie wywozu dzieł sztuki wydał „rząd Węgierskiej Republiki Ludowej”, choć podpisał je już Friedrich. W większości aktów jego gabinet unikał w ogóle określenia formy państwa i pisał po prostu o „rządzie węgierskim”. Dopiero rozporządzenie z 19 sierpnia o tymczasowym uregulowaniu sądownictwa nakazało sądom orzekać „w imieniu Republiki Węgierskiej” do czasu „pełnego przywrócenia konstytucyjności”. Węgierska Wikipedia i część węgierskich historyków zwracają uwagę, że nic nie wskazuje na formalną zmianę nazwy państwa, a obie nazwy pojawiały się w dokumentach aż do 1920 roku. Pewne jest natomiast, że z władzy odsunięto ludzi, którzy republikę ludową tworzyli, a nowi rządzący nie ukrywali, że chcą powrotu do porządku sprzed rewolucji 1918 roku.

Republika ludowa

Węgierską Republikę Ludową proklamowano 16 listopada 1918 roku przed budynkiem parlamentu w Budapeszcie, dwa tygodnie po rewolucji astrów. Ogłoszona tego dnia „uchwała ludowa” stwierdzała, że Węgry są niezależną republiką ludową, a władzę do czasu wyborów sprawuje rząd hrabiego Mihálya Károlyiego. W styczniu 1919 roku Károlyi został tymczasowym prezydentem. Republika wprowadziła powszechne prawo wyborcze, także dla kobiet, i uchwaliła reformę rolną, ale wyborów nie zdążyła przeprowadzić. 21 marca 1919 roku zastąpiła ją Węgierska Republika Rad Béli Kuna.

Gdy 1 sierpnia rząd rad ustąpił, a Kun uciekł do Austrii, władzę przejęli umiarkowani socjaldemokraci. Ich pierwsze rozporządzenie, podpisane przez Peidla 2 sierpnia, brzmiało: „Formą państwową Węgier jest republika ludowa. Wobec tego urzędowa nazwa państwa węgierskiego brzmi »Węgierska Republika Ludowa«, a nazwa rządu węgierskiego »Rząd Węgierskiej Republiki Ludowej«”. Rząd związkowy znosił dekrety komunistów, ale nie miał ani wojska, ani uznania aliantów. 3 i 4 sierpnia Rumuni wkroczyli do Budapesztu, kończąc wojnę węgiersko-rumuńską.

Zamach 6 sierpnia

Przewrót przygotowało prawicowe Stowarzyszenie Koleżeńskie „Biały Dom” (Fehérház Bajtársi Egyesület). Tworzyli je urzędnicy, profesorowie, oficerowie i ludzie wolnych zawodów, w dużej części skrajnie prawicowi i antysemiccy. Spotykali się w domu dentysty Andrása Csilléryego. Friedrich, inżynier i właściciel fabryki maszyn, w 1918 roku jeden z ludzi Károlyiego, a potem jego przeciwnik, przyłączył się do nich w ostatniej chwili. Według amerykańskiej historyczki Evy S. Balogh, autorki najważniejszego studium o tym zamachu, chciał w ten sposób zapanować nad spiskiem, w który nie bardzo wierzył. Spiskowcy postanowili działać szybko, zanim alianci zdążą dogadać się z Peidlem. 4 sierpnia delegacja z Friedrichem na czele namówiła arcyksięcia Józefa Augusta, popularnego na Węgrzech dowódcę z czasów wojny, by jeszcze tej nocy przyjechał do Budapesztu ze swojego majątku w Alcsút. 5 sierpnia przechwycono telefon Vilmosa Böhma, posła węgierskiego w Wiedniu, który donosił rządowi, że przedstawiciele Ententy zgodzą się na rząd Peidla, jeśli zostanie on tylko nieznacznie przebudowany. To przesądziło o terminie.

6 sierpnia po południu ludzie „Białego Domu”, którzy mieli już po swojej stronie policję i część oddziałów w stolicy, aresztowali ministra spraw wewnętrznych Károlya Peyera, a generał Ferenc Schnetzer bez oporu zajął ministerstwo obrony. Potem otoczyli Pałac Sándora, gdzie obradował rząd, i zażądali jego dymisji. Rumuński oddział stacjonujący w pobliżu nie interweniował. Dowództwo rumuńskie wiedziało o planach spiskowców i nie przeszkadzało im, a o przygotowaniach wiedział też szef misji włoskiej w Budapeszcie, podpułkownik Guido Romanelli, który według części opracowań odradzał spiskowcom przewrót. Peidl zaprotestował, ale w zamian za obietnicę bezpieczeństwa i utworzenia rządu koalicyjnego ministrowie ustąpili. Nie padł ani jeden strzał.

Regent i nowy rząd

7 sierpnia arcyksiążę Józef August ogłosił się regentem (kormányzó) Węgier i mianował Friedricha premierem. Habsburg na czele państwa, które formalnie nadal było republiką, był najlepszym znakiem, w którą stronę zmierza kraj. Przez pierwszy tydzień większość ministerstw prowadzili urzędnicy, a gabinet z udziałem polityków Friedrich utworzył dopiero 15 sierpnia. Nowa władza w szybkim tempie znosiła to, czego nie zdążył znieść Peidl. Przywracała prywatną własność w przemyśle, handlu i rolnictwie, odbudowywała żandarmerię i aresztowała ludzi republiki rad. Już w sierpniu zaczęły się napady na Żydów, obwinianych o komunizm. Friedrich próbował według Balogh hamować samosądy, ale bez większego skutku. Poza zasięgiem rumuńskiej okupacji, w okolicach Balatonu, oficerskie oddziały Armii Narodowej Miklósa Horthyego rozpoczęły biały terror, który do 1921 roku kosztował życie od około tysiąca do kilku tysięcy ludzi.

Rumuni odnosili się do nowej władzy chłodno. 11 sierpnia przedstawili regentowi ultimatum z żądaniami gospodarczymi, a ich wojsko wywoziło z kraju broń, tabor kolejowy, maszyny i zboże. Węgry nie miały rządu uznanego przez kogokolwiek i były w dużej części okupowane.

Habsburg nie do przyjęcia

O losie regencji przesądziły mocarstwa. Czechosłowacja, Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców oraz Rumunia uważały powrót Habsburgów za śmiertelne zagrożenie. U przedstawicieli aliantów w Wiedniu zabiegał o usunięcie arcyksięcia przywódca socjaldemokratów Ernő Garami. W Paryżu najostrzej sprzeciwiali się mu Amerykanie z Administracji Pomocy Herberta Hoovera. 21 i 22 sierpnia Rada Najwyższa konferencji pokojowej dała jasno do zrozumienia, że nie uzna żadnego rządu, na którego czele stoi członek rodu Habsburgów. 23 sierpnia Józef August ustąpił. Przed odejściem potwierdził Horthyego na stanowisku naczelnego wodza Armii Narodowej. Friedrich został premierem kraju bez głowy państwa. Do listopada kilka razy przebudowywał rząd, najpierw próbując wciągnąć do niego socjaldemokratów i liberałów, a potem coraz bardziej opierając się na prawicy. Alianci nadal go nie uznawali.

Rozstrzygnięcie przyniosła misja brytyjskiego dyplomaty George’a Clerka, wysłanego przez konferencję pokojową w październiku. Pod jego naciskiem stronnictwa i dowództwo Horthyego uzgodniły utworzenie rządu koalicyjnego i przeprowadzenie wyborów. 14 listopada Rumuni opuścili Budapeszt, a 16 listopada wjechał do niego na białym koniu Horthy, nazywając stolicę „grzesznym miastem”. 24 listopada Friedricha zastąpił Károly Huszár, którego rząd alianci uznali. W styczniu 1920 roku Węgry po raz pierwszy wybrały parlament w tajnym głosowaniu.

Królestwo bez króla

Republika, z nazwą ludową czy bez niej, nie przetrwała tej zmiany. Na przełomie lutego i marca 1920 roku nowe Zgromadzenie Narodowe uchwaliło ustawę, która przywracała konstytucyjne instytucje sprzed rewolucji i uznawała Węgry za monarchię, a 1 marca 1920 roku, w budynku obstawionym przez żołnierzy Armii Narodowej, wybrało Horthyego na regenta. Węgry stały się królestwem bez króla, rządzonym przez admirała państwa bez dostępu do morza. Gdy w 1921 roku ostatni monarcha, Karol I, dwukrotnie próbował odzyskać tron, Horthy go nie dopuścił, a parlament pod naciskiem mocarstw pozbawił Habsburgów praw do korony. 4 czerwca 1920 roku Węgry podpisały traktat w Trianon, który odebrał im około dwóch trzecich terytorium.

Dla ustroju, który narodził się w sierpniu 1919 roku, obie republiki z lat 1918–1919, demokratyczna Károlyiego i komunistyczna Kuna, były jedną katastrofą: pierwsza rozbroiła kraj i oddała go wrogom, druga wprowadziła terror. Ta ocena przez ćwierć wieku uzasadniała rządy twardej ręki, ograniczenie prawa wyborczego, wrogość wobec lewicy i antysemityzm. Hasło rewizji granic z Trianon zbliżyło Węgry do Włoch, a potem do Niemiec Adolfa Hitlera, którym kraj zawdzięczał nabytki terytorialne z lat 1938–1941, a potem udział w wojnie przeciw Związkowi Radzieckiemu. Republikę przywrócono na Węgrzech dopiero 1 lutego 1946 roku, gdy kraj był już pod kontrolą Armii Czerwonej.