Yoshihito

Yoshihito, znany pod pośmiertnym imieniem cesarza Taishō, panował w Japonii czternaście lat, między wielkim cesarzem Meiji a swoim synem Hirohito, w którego imieniu Japonia poszła na wojnę. Był najsłabszym z trzech nowożytnych władców: od dzieciństwa chorował, nie miał talentów politycznych, a od 1919 roku nie był w stanie pełnić żadnych obowiązków. W 1921 roku władzę przejął jako regent jego syn. A jednak jego panowanie było dla Japonii okresem przełomowym. Kraj stanął po stronie zwycięzców w I wojnie światowej, wszedł do grona wielkich mocarstw i zbudował pozycję w Chinach, a w polityce wewnętrznej władza przesunęła się od starych oligarchów do partii politycznych. Ten okres, nazwany „demokracją Taishō”, skończył się kilka lat po jego śmierci. Słabość cesarza pokazała zaś, jak bardzo konstytucyjna władza tronu zależała od ludzi, którzy mówili w jego imieniu.

Chorowity syn cesarza Meiji

Urodził się 31 sierpnia 1879 roku w pałacu Aoyama w Tokio jako trzeci syn cesarza Mutsuhito. Jego matką była dworska konkubina Naruko Yanagiwara, ale zgodnie z obyczajem za matkę uznawano oficjalnie bezdzietną cesarzową Haruko (Shōken). Dwaj starsi bracia zmarli w niemowlęctwie i Yoshihito okazał się jedynym synem cesarza, który przeżył dzieciństwo. 6 września nadano mu imię Yoshihito i tytuł książęcy Haru-no-miya. Kilka tygodni po urodzeniu przeszedł ciężką chorobę, rozpoznaną jako zapalenie opon mózgowych, i przez kilka miesięcy lekarze obawiali się o jego życie. Jak wszystkie dzieci cesarskie oddano go na wychowanie do domu dworzanina, markiza Tadayasu Nakayamy, dziadka cesarza Meiji ze strony matki. Dopiero w wieku trzech lat zaczął chodzić.

W 1885 roku wrócił na dwór, gdzie uczył się w specjalnej szkole utworzonej w pałacu dla niego i kilkunastu rówieśników, a od 1887 roku w szkole dla arystokracji Gakushūin. 31 sierpnia 1887 roku, w dniu ósmych urodzin, został wyznaczony na dziedzica tronu, a 3 listopada 1889 roku uroczyście ogłoszony następcą tronu. Często chorował, powtarzał rok i miał kłopoty z przedmiotami wymagającymi abstrakcyjnego myślenia. Po ogłoszeniu następcą tronu jego wychowanie przejęli wojskowi. W 1891 roku pierwszym szefem jego adiutantów został generał Yasukata Oku. Surowy, wojskowy reżim jeszcze bardziej szkodził zdrowiu chłopca, a w 1894 roku zdecydowano, że po pierwszej klasie gimnazjum opuści Gakushūin. Dalej uczono go prywatnie w pałacu Akasaka: historii, literatury japońskiej, poezji chińskiej i francuskiego.

Przełom przyniósł 1898 rok. Premier Hirobumi Itō przekonał cesarza, że następca tronu potrzebuje przede wszystkim zdrowia i doświadczenia, a nie wkuwania. Opiekunem dworu następcy tronu został marszałek Iwao Ōyama, a wychowanie powierzono księciu Takehito Arisugawie, który postawił na wypoczynek i podróże. Yoshihito zaczął bywać na posiedzeniach Izby Parów, przyjmował zagranicznych dyplomatów i z upodobaniem wtrącał do rozmów francuskie słowa, czym irytował ojca.

Następca tronu

10 maja 1900 roku poślubił piętnastoletnią Sadako Kujō z arystokratycznego rodu Kujō, wybraną po tym, jak zerwano jego wcześniejsze zaręczyny z księżniczką z rodu Fushimi z powodu podejrzenia gruźlicy. Małżeństwo okazało się płodne. W 1901 roku urodził się Hirohito, w 1902 roku Yasuhito, późniejszy książę Chichibu, w 1905 roku Nobuhito, książę Takamatsu, a w 1915 roku Takahito, książę Mikasa. Yoshihito, jako pierwszy od wieków cesarz, nie miał konkubin, choć formalnie nikt mu tego nie zabraniał. Był czułym ojcem, ale synów, zgodnie z obyczajem, wychowywano poza domem.

Po ślubie jego zdrowie wyraźnie się poprawiło. W latach 1900–1912 odbył wiele podróży po kraju i odwiedził wszystkie prefektury z wyjątkiem Okinawy. Zdjęcia następcy tronu i jego rodziny, rozpowszechniane przy tych okazjach, były nowością, która zbliżała dwór do poddanych. W czasie wojny z Rosją był pułkownikiem armii i komandorem floty przydzielonym do cesarskiej kwatery głównej. Pod koniec 1904 roku wiceszef sztabu generalnego Gentarō Kodama proponował, by uczynić go zwierzchnikiem dowództwa wojsk na kontynencie, ale premier Tarō Katsura i minister armii Masatake Terauchi zablokowali ten pomysł.

W październiku 1907 roku, z inicjatywy generalnego rezydenta w Korei Hirobumiego Itō, Yoshihito jako pierwszy japoński następca tronu wyjechał za granicę. W towarzystwie admirała Heihachirō Tōgō, Katsury i księcia Arisugawy odwiedził Seul, gdzie przyjął go nowy cesarz Sunjong, a w rezydencji Itō spotkał się ze zmuszonym kilka miesięcy wcześniej do abdykacji Gojongiem. Wizyta miała pokazać przyjaźń dwóch dynastii, ale odbywała się w kraju, który od 1905 roku był japońskim protektoratem i w którym trwało powstanie przeciw Japończykom. Kilka tygodni później do Tokio wyjechał na naukę młody koreański następca tronu Yi Un, w praktyce jako zakładnik. Yoshihito polubił chłopca i zaczął uczyć się koreańskiego, czego nie porzucił także jako cesarz. Trzy lata później Korea przestała istnieć jako państwo, anektowana przez Japonię.

Cesarz Taishō

Cesarz Meiji zmarł według oficjalnego komunikatu 30 lipca 1912 roku i tego samego dnia Yoshihito objął tron jako 123 cesarz. Ogłoszono nową erę Taishō, „wielkiej prawości”. Już na pierwszej audiencji po objęciu tronu nowy władca zaciął się przy odczytywaniu mowy. Najstarsi mężowie stanu, genrō, z marszałkiem Aritomo Yamagatą na czele, od początku nie wierzyli w jego zdolności i starali się go kontrolować. Yoshihito odpłacał Yamagacie niechęcią i unikał go, jak mógł. Bardziej lubił ludzi, z którymi mógł swobodnie porozmawiać, jak Shigenobu Ōkuma czy Takashi Hara, późniejszy premier, którego dziennik jest jednym z najważniejszych źródeł o cesarzu.

Pierwsze miesiące panowania przyniosły kryzys polityczny, który zapoczątkował erę Taishō. Jesienią 1912 roku cesarz zaproponował Katsurze godność marszałka, która wykluczałaby go z polityki partyjnej. Katsura odmówił, w grudniu sam został premierem i zaczął wykorzystywać cesarskie reskrypty do rozgrywek z parlamentem, co oburzyło opozycję i tłumy w Tokio. W lutym 1913 roku musiał ustąpić. Także w kolejnych kryzysach rządowych cesarz nieopatrznie wypowiadał się o kandydatach na premiera, zanim zabrali głos genrō, i Yamagata kilka razy go upominał. Te epizody umocniły przekonanie, że cesarz nie może mieć realnego wpływu na politykę.

Za jego panowania Japonia weszła do I wojny światowej. 23 sierpnia 1914 roku w imieniu cesarza wypowiedziała wojnę Niemcom, w listopadzie zdobyła niemiecką twierdzę Tsingtao w dzierżawie Jiaozhou, zajęła niemieckie wyspy na Pacyfiku, a w 1915 roku narzuciła Chinom dwadzieścia jeden żądań. Uroczysta intronizacja Yoshihito, odłożona z powodu żałoby po śmierci cesarzowej wdowy, odbyła się w listopadzie 1915 roku w pałacu cesarskim w Kioto, z przepychem, którego sam cesarz wolałby uniknąć. W 1918 roku Brytyjczycy mianowali go honorowym feldmarszałkiem armii brytyjskiej, a Japonia wysłała wojska na Syberię w ramach interwencji przeciw bolszewikom. Gdy latem 1918 roku przez kraj przetoczyły się zamieszki z powodu drożyzny ryżu, cesarz przekazał na pomoc dla potrzebujących 3 miliony jenów ze swojego majątku. Zamieszki obaliły gabinet Terauchiego, a nowym premierem został Hara, przywódca Rikken Seiyūkai, pierwszy szef rządu niebędący arystokratą. W 1919 roku Japonia wystąpiła na konferencji pokojowej w Paryżu jako jedno z pięciu wielkich mocarstw.

Choroba i regencja

Po intronizacji stan cesarza zaczął się pogarszać, a od 1918 roku nie był już w stanie uczestniczyć w manewrach, uroczystościach wojskowych i rytuałach. Mówił z coraz większym trudem, tracił równowagę i pamięć. W grudniu 1919 roku po raz ostatni próbował przygotować się do otwarcia sesji parlamentu, ale nie zdołał opanować mowy tronowej. 30 marca 1920 roku ministerstwo dworu po raz pierwszy ogłosiło, że cesarz jest chory, choć ukrywało prawdziwe objawy. Pod koniec 1921 roku, po powrocie Hirohito z podróży do Europy, lord strażnik pieczęci Masayoshi Matsukata i minister dworu Nobuaki Makino doprowadzili do ustanowienia regencji. 25 listopada 1921 roku, trzy tygodnie po zamordowaniu premiera Hary, następca tronu został regentem. Według świadków Yoshihito niechętnie oddał pieczęć, a jeszcze w grudniu zapewniał otoczenie, że nic mu nie dolega.

Ostatnie lata życia spędził w cesarskich willach w Hayamie, Numazu i Nikkō. Tam też przebywał 1 września 1923 roku, gdy trzęsienie ziemi w Kantō zniszczyło Tokio. Nie było go na ślubie syna w styczniu 1924 roku ani na obchodach własnych srebrnych godów w maju 1925 roku. W tym czasie Japonia rządzona w jego imieniu przez regenta podpisała traktat waszyngtoński, wycofała wojska z Syberii, a w 1925 roku, po konwencji z ZSRR, także z północnego Sachalinu. W 1923 roku Polska odznaczyła cesarza Orderem Orła Białego, który rok wcześniej otrzymał regent. W 1925 roku wprowadzono powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn i ustawę o ochronie porządku publicznego, wymierzoną w komunistów.

Jesienią 1926 roku cesarz zachorował na zapalenie płuc. Zmarł w Hayamie 25 grudnia 1926 roku o 1.25 w nocy, w wieku 47 lat. Tron objął Hirohito, a nowa era otrzymała nazwę Shōwa. Zmarłemu nadano imię cesarza Taishō, a po nocnym pogrzebie w lutym 1927 roku pochowano go w mauzoleum Tama w Hachiōji. Był pierwszym cesarzem pochowanym w Tokio, a nie w okolicach Kioto. Jego żona, cesarzowa Teimei, zmarła w 1951 roku.

Człowiek i legenda

O cesarzu Taishō krążyło wiele plotek. Najsłynniejsza głosiła, że na otwarciu parlamentu zwinął tekst mowy w rulon i oglądał przez niego posłów jak przez lunetę. Opowieść, znana już w pierwszych latach Shōwa i karana jako obraza majestatu, pojawia się w różnych wersjach i z różnymi datami, a jej prawdziwości nie da się ustalić. Według jednej z relacji dworzan cesarz chciał po prostu sprawdzić, czy dobrze zwinął dokument. Historycy, jak Takahisa Furukawa, podkreślają, że wizerunek obłąkanego władcy jest krzywdzący. Zachowane dokumenty pokazują człowieka życzliwego, spontanicznego i bezpośredniego, który lubił wino, cygara, bilard, konne przejażdżki i zachodnie stroje, a podczas podróży zaglądał do zwykłych domów i barów. Napisał ponad 1300 wierszy w stylu chińskim, więcej niż jakikolwiek inny japoński cesarz. Przyczyny jego choroby nie są pewne. Lekarze dworu wiązali ją z chorobą przebytą w niemowlęctwie, a współcześni badacze, na przykład neuropsycholog Morihiro Sugishita, sugerują chorobę neurodegeneracyjną mózgu, która stopniowo odbierała mu mowę, pamięć i sprawność ruchową.

Znaczenie

Panowanie Yoshihito przypadło na lata, w których Japonia zdobywała pozycję mocarstwa, a w polityce wewnętrznej przez chwilę zdawało się, że zmierza w stronę parlamentaryzmu. Choroba cesarza przyczyniła się do obu tych procesów, bo władza naprawdę spoczywała w rękach ministrów, genrō i dworu. Pokazała jednak także słabość systemu, w którym wszystkie decyzje uświęcał tron, a nikt poza cesarzem nie stał formalnie ponad rządem i dowództwem wojskowym. Gdy na tronie zasiadł Hirohito, otoczenie, z ostatnim genrō Kinmochim Saionjim i Makino, chciało uczynić z niego przeciwieństwo ojca: monarchę sprawnego i otoczonego czcią. W następnych latach kult cesarza stał się jednym z filarów japońskiego militaryzmu, a armia coraz częściej powoływała się na jego wolę, by działać ponad głową rządu. Era Taishō, jak pisze wielu historyków, była krótkim liberalnym interludium między oligarchią Meiji a wojenną Japonią Shōwa, która w 1931 roku zajęła Mandżurię, w 1937 roku zaczęła wojnę z Chinami, a w 1941 roku zaatakowała Stany Zjednoczone. Prawnukiem Yoshihito jest obecny cesarz Japonii Naruhito.