Stefan Rowecki

Stefan Rowecki, „Grot”, był twórcą i pierwszym dowódcą Armii Krajowej – największej podziemnej armii okupowanej Europy. Legionista Piłsudskiego, oficer sztabowy i autor podręczników o walkach ulicznych i fortyfikacji polowej, w 1939 roku dowodził improwizowaną brygadą pancerno-motorową, a po klęsce wrześniowej został jednym z założycieli konspiracji wojskowej. Od czerwca 1940 roku kierował Związkiem Walki Zbrojnej, od lutego 1942 roku – Armią Krajową. 30 czerwca 1943 roku aresztowało go gestapo. Po roku więzienia w Sachsenhausen, w pierwszych dniach powstania warszawskiego, został zamordowany na rozkaz Himmlera.

Harcerz i legionista

Urodził się 25 grudnia 1895 roku w Piotrkowie Trybunalskim, w zaborze rosyjskim, jako syn Stefana i Zofii z Chrzanowskich. Od 1906 roku uczył się w polskim gimnazjum w rodzinnym mieście, od 1908 roku należał do skautingu, a w 1911 roku współtworzył i prowadził pierwszy, tajny zastęp skautowy w Piotrkowie. W 1912 roku rozpoczął studia techniczne w warszawskiej szkole Wawelberga i Rotwanda, a rok później wstąpił do Polskich Drużyn Strzeleckich, gdzie używał pseudonimu Stefan Radecki.

W sierpniu 1914 roku wstąpił do Legionów Polskich. Służył w 1, a od 1915 roku w 5 pułku piechoty I Brygady i przeszedł z nim cały szlak bojowy – walczył m.in. pod Krzywopłotami, Łowczówkiem i Kostiuchnówką. Był trzykrotnie ranny. Po kryzysie przysięgowym w 1917 roku Niemcy internowali go w obozie w Beniaminowie, skąd wyszedł w styczniu 1918 roku. Wykładał potem umocnienia polowe w szkole podchorążych w Ostrowi Mazowieckiej i wydał na ten temat pierwsze podręczniki.

Oficer II Rzeczypospolitej

W listopadzie 1918 roku wstąpił do Wojska Polskiego. W czasie wojny polsko-bolszewickiej pracował w wywiadzie, w oddziałach II sztabów frontowych i armijnych; za wojnę otrzymał Srebrny Krzyż Virtuti Militari. W 1922 roku ukończył kurs w Wyższej Szkole Wojennej i został oficerem Sztabu Generalnego. W latach 1923–1926 kierował wydziałem naukowym Wojskowego Instytutu Naukowo-Wydawniczego; założył i redagował „Przegląd Wojskowy”. Był jednym z najbardziej płodnych autorów wojskowych swojego pokolenia – pisał o fortyfikacji, o Armii Czerwonej i o propagandzie, a w 1928 roku wydał podręcznik „Walki uliczne”. W czasie przewrotu majowego 1926 roku, choć był piłsudczykiem, nie stanął po stronie marszałka; źródła różnią się co do tego, czy opowiedział się za legalnymi władzami, czy zachował neutralność.

W latach 1930–1935 dowodził 55 Poznańskim Pułkiem Piechoty w Lesznie, a następnie Brygadą KOP „Podole” na granicy z ZSRR. Latem 1938 roku został dowódcą piechoty dywizyjnej 2 Dywizji Piechoty Legionów w Kielcach. W czerwcu 1939 roku powierzono mu sformowanie Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej – drugiej takiej jednostki w Wojsku Polskim. Decyzja zapadła za późno, by brygadę wyszkolić i zgrać przed wojną.

Wrzesień 1939 i konspiracja

W kampanii wrześniowej brygada Roweckiego walczyła w składzie Armii „Lublin” nad środkową Wisłą, a potem w pierwszej bitwie pod Tomaszowem Lubelskim. Po kapitulacji uniknął niewoli i wrócił do Warszawy, gdzie na początku października 1939 roku został zastępcą gen. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego, dowódcy Służby Zwycięstwu Polski. Po przekształceniu SZP w Związek Walki Zbrojnej objął komendę obszaru warszawskiego, a 30 czerwca 1940 roku – po klęsce Francji i przeniesieniu ośrodka decyzji do kraju – został komendantem głównym ZWZ i dowódcą sił zbrojnych w kraju. Od 3 maja 1940 roku był generałem brygady.

Budowanie podziemnej armii w społeczeństwie rozgoryczonym klęską nie było łatwe. W grudniu 1941 roku Rowecki pisał, że „to uporczywe obarczanie nas odpowiedzialnością za wrzesień” utrudnia stworzenie atmosfery, „która powinna otaczać wojsko w konspiracji”. Zbudował jednak sieć okręgów i obwodów na całym obszarze przedwojennej Rzeczypospolitej, rozbudowany wywiad i propagandę. Z jego polecenia w Biurze Informacji i Propagandy utworzono komórkę „N”, która prowadziła wojnę psychologiczną wymierzoną w Niemców (akcja N), a pod koniec 1941 roku powstała organizacja dywersyjna „Wachlarz”. Najważniejszym jego celem było scalenie podziemia w jedno ponadpartyjne wojsko.

Dowódca Armii Krajowej

14 lutego 1942 roku gen. Władysław Sikorski przemianował ZWZ na Armię Krajową, a Rowecki został jej dowódcą. W ciągu kolejnych miesięcy do AK weszła m.in. Narodowa Organizacja Wojskowa, a liczba zaprzysiężonych żołnierzy rosła z około 100 tysięcy do kilkuset tysięcy. Od grudnia 1942 roku Rowecki był zarazem Delegatem Ministra Obrony Narodowej w kraju. Za jego dowództwa przygotowywano plan powstania powszechnego na chwilę załamania się Niemiec; w wersji z marca 1942 roku miało ono zostać wsparte przez przerzucone do Polski siły alianckie. Był przeciwny współpracy z komunistami z Polskiej Partii Robotniczej, a wejście Armii Czerwonej na ziemie polskie uważał za jedno z największych zagrożeń, przed którymi stanie podziemie.

W listopadzie 1942 roku uznał Żydowską Organizację Bojową i polecił nawiązać z nią kontakt; w grudniu AK przekazała do getta pierwszą broń, a po styczniowej samoobronie w 1943 roku – kolejne transporty. Jego meldunki do Londynu były jednym z głównych kanałów, którymi rząd emigracyjny dowiadywał się o sytuacji w kraju, także o zagładzie Żydów. W 1942 roku otrzymał Złoty Krzyż Virtuti Militari.

Niemcy uważali go za „wroga numer jeden”. Figurował na pierwszym miejscu ich listy przywódców polskiego podziemia, a gestapo powołało specjalną komórkę do jego ujęcia. Sam Rowecki nie lubił ścisłych reguł konspiracji: po Warszawie poruszał się zwykle bez ochrony, ufając znajomości miasta, zmienionemu wyglądowi i dobrze podrobionym dokumentom.

Aresztowanie i śmierć

Rano 30 czerwca 1943 roku gestapo zatrzymało go w lokalu konspiracyjnym przy ul. Spiskiej 14 na Ochocie, krótko przed odprawą Komendy Głównej. Zatrzymanie łączy się z grupą agentów gestapo wywodzących się z wywiadu AK – Ludwikiem Kalksteinem, Blanką Kaczorowską i Eugeniuszem Świerczewskim, który znał generała jeszcze z 1920 roku. Szczegóły zdrady pozostają sporne: część historyków uważa, że „Grot” był śledzony i wydany, inni, że wpadł w dużej mierze przypadkiem. Dowództwo AK przejął jego zastępca, gen. Tadeusz Komorowski „Bór”.

Roweckiego przewieziono samolotem do Berlina, gdzie stanowczo odrzucił propozycję współpracy, m.in. udziału w akcji przeciw ZSRR. W połowie lipca 1943 roku osadzono go w specjalnym bloku więziennym (Zellenbau) obozu koncentracyjnego Sachsenhausen, początkowo jako więźnia honorowego; potem na polecenie z Berlina odcięto go od wszelkich kontaktów z innymi więźniami. 14 marca 1944 roku Naczelny Wódz gen. Kazimierz Sosnkowski awansował go na generała dywizji ze starszeństwem od 1 stycznia 1944 roku.

Po wybuchu powstania warszawskiego Heinrich Himmler rozkazał natychmiast go zgładzić. Historycy długo podawali, że zginął w nocy z 1 na 2 sierpnia 1944 roku. Śledztwo pionu śledczego IPN, umorzone w 2007 roku z powodu śmierci sprawców, ustaliło, że został zamordowany między 2 a 7 sierpnia, prawdopodobnie w obozowym krematorium; rozkaz wykonania egzekucji otrzymali komendant obozu Anton Kaindl i komendant Zellenbau Kurt Eccarius. Pisemnego rozkazu nie odnaleziono, bezpośrednich zabójców nie ustalono. IPN uznał zabójstwo za zbrodnię przeciwko ludzkości. Miejsce pochówku generała pozostaje nieznane; jego symboliczny grób znajduje się na cmentarzu Powązkowskim.

Pamięć

W Polsce Ludowej, zwłaszcza w latach stalinowskich, ocena Roweckiego była jednostronna: propaganda oskarżała dowództwo AK o współpracę z Niemcami, a „Grota” przedstawiano zwykle jako ofiarę przeciwstawianą „sanacyjnym” oficerom Komendy Głównej. Pierwszy jego biogram ukazał się dopiero w 1959 roku; z czasem pojawiły się wspomnienia jego współpracowników i biografia autorstwa Tomasza Szaroty (1985). 1 sierpnia 1980 roku na kamienicy przy Spiskiej 14 odsłonięto tablicę pamiątkową, a w 1981 roku jego imię otrzymał nowy most na Wiśle w Warszawie.

W 1995 roku został pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego. Sejm ogłosił rok 2004 Rokiem Stefana Roweckiego; w 2005 roku u zbiegu Alej Ujazdowskich i ul. Chopina w Warszawie stanął jego pomnik, a w 2014 roku upamiętniono go także na terenie byłego obozu Sachsenhausen. Jego imię nosi dziś m.in. jednostka wojskowa Agat, a jego pseudonim – produkowany w Radomiu karabinek „Grot”.

Był dwukrotnie żonaty; z pierwszego małżeństwa miał córkę Irenę, która po wojnie spisała wspomnienia o ojcu. Jego młodszy brat Stanisław, adwokat, był w czasie okupacji doradcą prawnym Komendy Głównej ZWZ-AK.