Ignacy Mościcki

Ignacy Mościcki był uczonym, który przypadkiem historii został głową państwa. Chemik i wynalazca o europejskiej renomie, w młodości socjalista i spiskowiec, w 1926 roku z woli Józefa Piłsudskiego został prezydentem Rzeczypospolitej i sprawował ten urząd dłużej niż ktokolwiek przed nim, aż do września 1939 roku. Za życia Piłsudskiego pełnił głównie funkcje reprezentacyjne, po jego śmierci stał się jednym z dwóch filarów obozu rządzącego, obok marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego. To on podpisywał akty, z którymi Polska weszła w wojnę, i to on, internowany w Rumunii, przekazał urząd następcy na emigracji, dzięki czemu państwo polskie zachowało legalne władze uznawane przez aliantów.

Młodość i spisek

Urodził się 1 grudnia 1867 roku w Mierzanowie koło Ciechanowa, w Królestwie Polskim, w rodzinie szlacheckiej o tradycjach powstańczych: dziadek walczył w powstaniu listopadowym, ojciec i stryjowie w styczniowym. Uczył się w gimnazjach w Płocku i Zamościu, a uciekając przed rusyfikacją, maturę zdał w warszawskiej szkole realnej. W 1891 roku ukończył studia chemiczne na politechnice w Rydze. Tam związał się z Ligą Narodową i ze Związkiem Młodzieży Polskiej „Zet”, ale szybko przeszedł do niepodległościowego ruchu socjalistycznego. W 1892 roku, już żonaty z kuzynką Michaliną Czyżewską, uczestniczył w Warszawie w przygotowaniach członków II Proletariatu do zamachu bombowego na generał-gubernatora warszawskiego Iosifa Hurkę. Spisek wykryto. Mościcki, uprzedzony o grożącym aresztowaniu, uciekł z żoną przez Niemcy do Londynu.

W Londynie przez kilka lat żył w biedzie, pracując jako robotnik, a jednocześnie uczył się i działał w Związku Zagranicznym Socjalistów Polskich, zapleczu emigracyjnym Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1896 roku poznał tam Piłsudskiego. Ta znajomość, podtrzymywana przez następne dziesięciolecia, zaważyła na całym jego późniejszym życiu.

Wynalazca

W 1897 roku Mościcki przeniósł się do Szwajcarii i został asystentem fizyka Józefa Wierusza-Kowalskiego na uniwersytecie we Fryburgu. Zajął się wiązaniem azotu z powietrza w łuku elektrycznym, czyli produkcją kwasu azotowego bez chilijskiej saletry, a przy okazji skonstruował i opatentował wysokonapięciowe kondensatory, które stosowano w całej Europie. Opracowana przez niego metoda posłużyła do budowy fabryki kwasu azotowego w Chippis w Szwajcarii, uruchomionej w 1910 roku. Fryburg był też miejscem, w którym zatrzymywał się Piłsudski w czasie podróży po Europie.

W 1912 roku Mościcki przyjął profesurę na Politechnice Lwowskiej. We Lwowie pracował nad przetwórstwem ropy naftowej i gazu ziemnego, zgromadził dziesiątki patentów i w czasie wojny założył instytut badawczy „Metan”, z którego w 1922 roku wyrósł Chemiczny Instytut Badawczy w Warszawie. Po przyznaniu Polsce części Górnego Śląska objął w 1922 roku dyrekcję przejętej od Niemców fabryki związków azotowych w Chorzowie. Mimo odejścia niemieckiej kadry i braku dokumentacji uruchomił ją w krótkim czasie i znacznie zwiększył produkcję nawozów. W 1925 roku wybrano go na rektora Politechniki Lwowskiej, ale przeniósł się na Politechnikę Warszawską. Później, już jako prezydent, był inicjatorem budowy Państwowych Zakładów Związków Azotowych pod Tarnowem, uruchomionych w latach 1929–1930. Dzielnica fabryczna otrzymała nazwę Mościce.

Prezydent z wyboru Piłsudskiego

Po przewrocie majowym w 1926 roku Zgromadzenie Narodowe 31 maja wybrało na prezydenta Piłsudskiego, ale ten wyboru nie przyjął, uważając, że konstytucja marcowa daje głowie państwa zbyt mało władzy. Premier Kazimierz Bartel zaproponował wtedy kandydaturę Mościckiego, a marszałek przyjął ją z zadowoleniem. 1 czerwca 1926 roku, w drugim głosowaniu, Mościcki pokonał kandydata prawicy Adolfa Bnińskiego i został trzecim prezydentem Rzeczypospolitej, po Gabrielu Narutowiczu i Stanisławie Wojciechowskim. Zamieszkał na Zamku Królewskim.

Do 1935 roku rzeczywistą władzę sprawował Piłsudski. Prezydent, wzmocniony formalnie przez nowelę sierpniową, podpisywał decyzje marszałka o rozwiązaniu parlamentu, dymisjach i nominacjach rządów, a sam zajmował się przede wszystkim gospodarką i przemysłem. Piłsudski otaczał go ostentacyjnym szacunkiem, ale opozycja widziała w nim marionetkę. Mościcki firmował też najciemniejsze karty tych lat: rozprawę z opozycją Centrolewu, aresztowanie jej przywódców przed wyborami 1930 roku i ich uwięzienie w twierdzy brzeskiej. 8 maja 1933 roku, przy bojkocie części opozycji, wybrano go na drugą kadencję. Jako głowa państwa ratyfikował traktaty, które kształtowały położenie Polski między Niemcami a ZSRR, m.in. polsko-niemiecką deklarację o niestosowaniu przemocy z 1934 roku. Życie prywatne prezydenta wywołało w 1933 roku skandal: rok po śmierci pierwszej żony poślubił swoją sekretarkę, Marię Nagórną, żonę swojego adiutanta, której poprzednie małżeństwo unieważniły władze kościelne.

Duumwirat z Rydzem-Śmigłym

W kwietniu 1935 roku weszła w życie konstytucja kwietniowa, która uczyniła prezydenta najważniejszym organem państwa, „odpowiedzialnym przed Bogiem i historią”. Miesiąc później zmarł Piłsudski. Część jego współpracowników, z Walerym Sławkiem na czele, oczekiwała, że Mościcki ustąpi i zrobi miejsce Sławkowi, którego marszałek widział podobno jako swojego następcę. Prezydent odmówił. Zawarł nieformalne porozumienie z nowym Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych, Rydzem-Śmigłym, i razem odsunęli Sławka od władzy. W 1936 roku obaj ustalili skład rządu premiera Felicjana Sławoja Składkowskiego, w którym zasiadali zarówno ludzie prezydenta, z wicepremierem Eugeniuszem Kwiatkowskim, twórcą Centralnego Okręgu Przemysłowego, jak i ludzie generała. 10 listopada 1936 roku Mościcki wręczył Rydzowi buławę marszałka Polski.

W ten sposób powstał duumwirat „Zamku” i Generalnego Inspektora, w którym prezydent odpowiadał głównie za gospodarkę, a Rydz-Śmigły za wojsko i, wspólnie z ministrem Józefem Beckiem, za politykę zagraniczną. Prezydent rzadko się jej sprzeciwiał. Wiosną 1939 roku Beck relacjonował mu niemieckie żądania w sprawie Gdańska i autostrady, a obóz rządzący jednomyślnie je odrzucił. Latem tego roku Mościcki, podobnie jak Rydz, nie zgodził się na utworzenie rządu jedności narodowej z udziałem opozycji. Pod koniec sierpnia odpowiedział pozytywnie na apel Franklina Delano Roosevelta o pokojowe rozwiązanie sporu, zgadzając się na rokowania lub koncyliację, a 29 sierpnia, na wniosek Rydza, postanowił ogłosić mobilizację powszechną, którą pod naciskiem ambasadorów Wielkiej Brytanii i Francji odroczono o dzień.

Wrzesień 1939

Atak Niemiec zastał prezydenta w Spale. Rano 1 września Polskie Radio nadało jego orędzie: „Obywatele Rzeczypospolitej! Nocy dzisiejszej odwieczny wróg nasz rozpoczął działania zaczepne wobec Państwa Polskiego, co stwierdzam wobec Boga i Historii”. Tego dnia mianował Rydza-Śmigłego Naczelnym Wodzem i, zgodnie z art. 24 konstytucji, wyznaczył go na swojego następcę na wypadek opróżnienia urzędu w czasie wojny. 3 września podpisał dekret o utworzeniu Legionu Czechów i Słowaków. Wraz z postępami Niemców prezydent kolejno zmieniał siedzibę: z okolic Warszawy przeniósł się 8 września do Ołyki na Wołyniu, a około 14 września do Załucza nad Czeremoszem, przy granicy z Rumunią.

Po wkroczeniu Armii Czerwonej 17 września władze postanowiły przejść do Rumunii, licząc na przejazd do Francji. Mościcki przejechał przez most graniczny w Kutach o 21.45. Rumunia, naciskana przez Niemcy, internowała go wraz z rządem i Naczelnym Wodzem. Prezydenta umieszczono pod strażą w Bicaz w Karpatach Wschodnich. Wiedząc, że stamtąd nie może rządzić, Mościcki postanowił przekazać urząd. Najpierw, w zalakowanej kopercie przesłanej do ambasady w Paryżu, wyznaczył na następcę ambasadora w Rzymie gen. Bolesława Wieniawę-Długoszowskiego. Gdy nominacji sprzeciwił się rząd francuski i opozycja skupiona wokół gen. Władysława Sikorskiego, Wieniawa zrezygnował, a prezydent wskazał Władysława Raczkiewicza. 29 września wieczorem Mościcki zrzekł się urzędu, a 30 września Raczkiewicz złożył w Paryżu przysięgę i powołał rząd Sikorskiego. Ten akt, dokonany zgodnie z konstytucją, zapewnił ciągłość państwa polskiego, którego istnienia nie uznawały Niemcy i Związek Radziecki.

Szwajcaria

Były prezydent chciał wyjechać do Szwajcarii, której obywatelem był w latach 1908–1920. Niemcy się temu sprzeciwiały, ale po interwencji amerykańskiej rząd rumuński w grudniu 1939 roku pozwolił mu wyjechać. Przez Włochy dotarł do Fryburga, gdzie przez pewien czas wykładał na uniwersytecie, a potem przeniósł się do Genewy i pracował w laboratorium chemicznym. Nowe władze emigracyjne, obwiniające sanację o klęskę, nie dopuszczały go do polityki. Spisywał wspomnienia i wspierał finansowo polskich żołnierzy i jeńców. Po 1943 roku jego zdrowie gwałtownie się pogorszyło. Zmarł 2 października 1946 roku w Versoix pod Genewą i został pochowany na tamtejszym cmentarzu. W 1993 roku jego szczątki przewieziono do Polski i złożono w krypcie archikatedry św. Jana w Warszawie.

Ocena

Mościcki był jednym z najwybitniejszych polskich chemików technologów swojego czasu, a jego zasługi dla budowy przemysłu chemicznego w odrodzonej Polsce są bezsporne. Jako polityk budzi znacznie więcej wątpliwości. Przez dziewięć lat firmował autorytarne rządy Piłsudskiego, łącznie z represjami wobec opozycji, a po 1935 roku, w duumwiracie z Rydzem-Śmigłym, współodpowiadał za system, który przed wojną odrzucił porozumienie z opozycją i nie zdołał przygotować państwa do wojny z dwoma potężniejszymi sąsiadami. Na emigracji i w PRL widziano w nim symbol sanacji i jej klęski, a nocny przejazd przez most w Kutach na długo stał się jednym z najbardziej gorzkich obrazów września. Historycy podkreślają jednak także, że jego ostatnia decyzja, przekazanie urzędu Raczkiewiczowi zgodnie z konstytucją, miała trwałe znaczenie: dzięki niej Polska przez całą wojnę miała prezydenta i rząd uznawane przez sojuszników, a państwo, które Niemcy i ZSRR uznały za nieistniejące, pozostało stroną wojny aż do jej końca.