Władysław Sikorski

Władysław Sikorski był najważniejszym polskim przywódcą pierwszych lat drugiej wojny światowej. Zaczynał jako współtwórca strzeleckiej konspiracji w Galicji i organizator Legionów, w 1920 roku dowodził armią w bitwie warszawskiej, a w latach 1922–1923 był premierem. Po przewrocie majowym znalazł się na marginesie, odsunięty przez Józefa Piłsudskiego i jego obóz, i przez dekadę ostrzegał przed odradzającą się potęgą Niemiec. Po klęsce wrześniowej 1939 roku stanął na czele rządu na uchodźstwie i odbudował polskie wojsko najpierw we Francji, potem w Wielkiej Brytanii. Dzięki niemu Polska pozostała w wojnie jako sojusznik, a nie tylko jako okupowany kraj. Próbował ułożyć stosunki ze Związkiem Radzieckim, który w 1939 roku wspólnie z Niemcami napadł na Polskę, i zawarł z nim układ, który wyprowadził z sowieckich łagrów dziesiątki tysięcy Polaków. Zginął w katastrofie lotniczej w Gibraltarze w lipcu 1943 roku, kilka miesięcy po ujawnieniu zbrodni katyńskiej i zerwaniu stosunków przez Moskwę.

Inżynier i strzelec

Urodził się 20 maja 1881 roku w Tuszowie Narodowym koło Mielca, w Galicji, w rodzinie wiejskiego nauczyciela i organisty, który zmarł, gdy Władysław miał cztery lata. Uczył się w seminarium nauczycielskim w Rzeszowie i gimnazjum we Lwowie, a potem studiował budowę dróg i mostów na Politechnice Lwowskiej. Jako inżynier pracował przy regulacji Sanu. W latach 1904–1905 odbył jednoroczną służbę w armii austriackiej i został oficerem rezerwy.

Około 1907 roku zbliżył się do niepodległościowego skrzydła ruchu socjalistycznego i poznał Piłsudskiego. W 1908 roku we Lwowie był jednym ze współzałożycieli tajnego Związku Walki Czynnej, a w 1910 roku jawnego Związku Strzeleckiego. W Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych odpowiadał za sprawy wojskowe. Strzelcy mieli być kadrą przyszłej armii polskiej w wojnie między zaborcami.

Legiony i rozstanie z Piłsudskim

Po wybuchu wojny w 1914 roku Sikorski został szefem Departamentu Wojskowego krakowskiego Naczelnego Komitetu Narodowego, który organizował Legiony Polskie przy armii austro-węgierskiej. Odpowiadał za werbunek, zaopatrzenie i szkolenie. W 1916 roku jego drogi rozeszły się z Piłsudskim. Komendant uznał, że bez politycznych ustępstw ze strony państw centralnych nie należy dalej zaciągać Polaków do wojska. Sikorski chciał kontynuować współpracę z Austrią i werbunek. Po kryzysie przysięgowym w 1917 roku, gdy Piłsudski trafił do niemieckiego więzienia, Sikorski działał w Polskim Korpusie Posiłkowym. Po traktacie brzeskim z lutego 1918 roku, który oddawał Chełmszczyznę Ukrainie, zaprotestował i został internowany przez Austriaków. Ten konflikt z 1916 roku zaważył na relacjach obu ludzi na całe życie.

Wojny o granice

Jesienią 1918 roku, gdy rozpadały się Austro-Węgry, Sikorski z polecenia generała Tadeusza Rozwadowskiego tworzył polskie wojsko w Galicji. W wojnie polsko-ukraińskiej dowodził grupami operacyjnymi pod Lwowem. W wojnie z bolszewikami dowodził 9 Dywizją Piechoty i Grupą Poleską, w której jednym z dowódców pułków był Władysław Anders. 6 sierpnia 1920 roku, w najtrudniejszym momencie wojny, objął dowództwo nowej 5 Armii, która miała bronić przedpola Warszawy na północ od Modlina, między Narwią a Wkrą. W bitwie warszawskiej jego armia powstrzymała sowieckie natarcie na stolicę od północy i przeszła do kontrataku nad Wkrą, zanim ruszyło główne uderzenie Piłsudskiego znad Wieprza. W tych dniach współpracował z przybyłą do Polski misją sprzymierzonych, w której był generał Maxime Weygand. Bitwę opisał później w książce „Nad Wisłą i Wkrą”. W 1921 roku został szefem Sztabu Generalnego.

Premier i minister

16 grudnia 1922 roku, w dniu zabójstwa prezydenta Gabriela Narutowicza, marszałek Sejmu Maciej Rataj powierzył mu urząd premiera i ministra spraw wewnętrznych. Sikorski wprowadził stan wyjątkowy i opanował napięcie po zamachu. Jego rząd uzyskał 15 marca 1923 roku uznanie wschodnich granic Polski przez Radę Ambasadorów, co zamknęło okres wojen o granice. Nie miał jednak stałego zaplecza w Sejmie i po zawarciu przez prawicę i ludowców paktu lanckorońskiego ustąpił pod koniec maja 1923 roku. Od lutego 1924 do listopada 1925 roku był ministrem spraw wojskowych w rządzie Władysława Grabskiego i przygotowywał ustawy o organizacji wojska, które ograniczały władzę generalnego inspektora, czym jeszcze bardziej zraził do siebie Piłsudskiego. Potem dowodził Okręgiem Korpusu we Lwowie.

Na marginesie

W czasie przewrotu majowego w 1926 roku Sikorski formalnie nie stanął po żadnej ze stron, choć według relacji jego współpracowników pomagał wojskom rządowym. Zwycięzcy mu nie ufali. W 1928 roku odebrano mu dowództwo okręgu i do 1939 roku pozostawał generałem „w dyspozycji” ministra, bez przydziału. Dużo czasu spędzał we Francji, z którą wiązały go przyjaźnie z francuskimi wojskowymi i politykami, i pisał. W książce „Przyszła wojna” z 1934 roku przewidywał, że następna wojna będzie wojną manewrową, rozstrzyganą przez broń pancerną i lotnictwo, a nie przez linie okopów. W artykułach w „Kurierze Warszawskim” ostrzegał przed remilitaryzacją Niemiec Hitlera i skutkami ustępstw zachodnich mocarstw. Opowiadał się za ścisłym sojuszem z Francją.

W lutym 1936 roku razem z Ignacym Janem Paderewskim, generałem Józefem Hallerem i Wojciechem Korfantym zawiązał w szwajcarskiej willi Paderewskiego Front Morges, porozumienie centroprawicowej opozycji przeciw sanacji, które domagało się demokratyzacji i ściślejszej współpracy z Francją. Z niego wyrosło w 1937 roku Stronnictwo Pracy. Gdy w sierpniu 1939 roku wojna stała się nieunikniona, Sikorski prosił marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego o przydział frontowy. Nie dostał go.

Premier rządu na uchodźstwie

Po agresji Niemiec 1 września i Związku Radzieckiego 17 września 1939 roku władze polskie przekroczyły granicę rumuńską i zostały internowane. Sikorski przedostał się przez Rumunię do Paryża. Nowy prezydent Władysław Raczkiewicz 30 września 1939 roku powierzył mu urząd premiera, a 7 listopada został też Naczelnym Wodzem. Rząd, z siedzibą najpierw w Paryżu, a potem w Angers, uznały Francja, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone. W jego składzie znaleźli się ludzie Frontu Morges, socjaliści, ludowcy i narodowcy z obozu Romana Dmowskiego, a zarazem przedstawiciele sanacji. W grudniu 1939 roku powstała Rada Narodowa, namiastka parlamentu, z Paderewskim jako przewodniczącym. Rząd uznał Niemcy za głównego wroga, ale zapowiadał także odzyskanie ziem zajętych przez ZSRR.

Sikorski odbudował wojsko. Do wiosny 1940 roku we Francji było ponad 80 tysięcy polskich żołnierzy, ochotników z emigracji i ludzi, którzy przedostali się z kraju przez Rumunię i Węgry. Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich walczyła pod Narwikiem, a dwie dywizje w obronie Francji. Klęska Francji w czerwcu 1940 roku była dla Sikorskiego, który całe życie wierzył w jej potęgę, ogromnym wstrząsem. 19 czerwca spotkał się w Londynie z premierem Winstonem Churchillem i zapewnił go, że Polacy będą walczyć u boku Brytyjczyków do końca. Do Wielkiej Brytanii udało się ewakuować część wojska. Polscy lotnicy wzięli udział w bitwie o Anglię, w której wsławił się Dywizjon 303, a polska flota walczyła na Atlantyku. Na Bliskim Wschodzie powstawała Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich, która w 1941 roku broniła Tobruku. W okupowanym kraju Sikorski był niezwykle popularny, a ludzie powtarzali: „Gdy słoneczko wyżej, to Sikorski bliżej”.

Układ z Moskwą

Już latem 1940 roku Sikorski uważał, że trzeba szukać porozumienia ze Związkiem Radzieckim, który prędzej czy później zderzy się z Niemcami. Ten pogląd kosztował go niemal stanowisko: w lipcu 1940 roku prezydent Raczkiewicz próbował go odwołać i wycofał się dopiero pod naciskiem wojska i Rady Narodowej. Po ataku Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 roku Sikorski uznał, że nadszedł czas. Pod naciskiem Brytyjczyków, którym zależało na nowym sojuszniku, negocjował z ambasadorem sowieckim w Londynie Iwanem Majskim. 30 lipca 1941 roku podpisał układ Sikorski–Majski. Związek Radziecki uznał, że jego traktaty z Niemcami z 1939 roku, w tym pakt Ribbentrop-Mołotow zawarty przez Wiaczesława Mołotowa, straciły moc w sprawie zmian terytorialnych w Polsce. Zgodził się na „amnestię” dla polskich obywateli w więzieniach i łagrach oraz na utworzenie w ZSRR polskiej armii.

Układ nie przesądzał jednak granicy wschodniej, a słowo „amnestia” sugerowało, że Polacy popełnili jakieś przestępstwa. Na znak protestu z rządu odeszli minister spraw zagranicznych August Zaleski, generał Kazimierz Sosnkowski i Marian Seyda. Sikorski uważał jednak, że każdy dzień zwłoki to kolejne ofiary wśród setek tysięcy deportowanych. Dowódcą armii w ZSRR został uwolniony z więzienia na Łubiance generał Anders. Na początku grudnia 1941 roku Sikorski poleciał do ZSRR i rozmawiał na Kremlu z Józefem Stalinem. Zapytany o tysiące zaginionych polskich oficerów, Stalin odpowiedział, że zapewne uciekli do Mandżurii. Spotkanie zakończyło się wspólną deklaracją o przyjaźni i współpracy. W 1942 roku, po sporach o zaopatrzenie i liczebność wojska, armię Andersa wraz z tysiącami cywilów ewakuowano do Iranu. Sikorski uważał to za zło konieczne.

Od początku 1942 roku stawało się jasne, że Stalin chce zachować ziemie zagarnięte w 1939 roku i przesunąć granicę Polski na zachód, do tak zwanej linii Curzona. Sikorski stanowczo odmawiał zmian granic w czasie wojny, powołując się na Kartę Atlantycką i traktat ryski. Kilkakrotnie jeździł do Waszyngtonu, gdzie rozmawiał z prezydentem Franklinem Delano Rooseveltem. Zabiegał też o powojenną konfederację z Czechosłowacją jako zaporę przeciw Niemcom.

Katyń i Gibraltar

13 kwietnia 1943 roku Niemcy ogłosili, że w lesie katyńskim pod Smoleńskiem odkryli masowe groby polskich oficerów. Była to część zbrodni katyńskiej, w której NKWD wiosną 1940 roku zamordowało około 22 tysięcy polskich jeńców i więźniów. Moskwa oskarżyła o zbrodnię Niemców. Rząd Sikorskiego zwrócił się do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o zbadanie sprawy, a ZSRR, oskarżając Polaków o współpracę z Hitlerem, w nocy z 25 na 26 kwietnia 1943 roku zerwał z nim stosunki dyplomatyczne. Stalin zaczął tworzyć zależne od siebie polskie ośrodki, Związek Patriotów Polskich i dywizję Zygmunta Berlinga. Równocześnie narastał spór Sikorskiego z Andersem, który uważał politykę wobec Moskwy za złudzenie i w liście do prezydenta Raczkiewicza opowiadał się za zmianą rządu.

Wiosną 1943 roku Sikorski poleciał na Bliski Wschód, by wizytować wojsko i załagodzić nastroje. W drodze powrotnej, 4 lipca 1943 roku około godziny 23, jego samolot Liberator spadł do morza kilkanaście sekund po starcie z lotniska w Gibraltarze. Zginęło szesnaście osób, w tym córka generała Zofia i szef sztabu Naczelnego Wodza generał Tadeusz Klimecki. Przeżył tylko czeski pilot Eduard Prchal. Brytyjska komisja ustaliła, że przyczyną było zablokowanie steru wysokości, ale nie wyjaśniła, jak do niego doszło. Okoliczności śmierci szybko obrosły spekulacjami o zamachu, sowieckim, brytyjskim lub polskim, które do dziś nie znalazły dowodów. Śledztwo Instytutu Pamięci Narodowej i badanie szczątków po ekshumacji w 2008 roku wykluczyły, by generał został zastrzelony lub uduszony przed katastrofą.

Sikorskiego pochowano na cmentarzu polskich lotników w Newark w Anglii. W 1993 roku jego szczątki przeniesiono do krypty na Wawelu.

Znaczenie

Śmierć Sikorskiego była dla polskiej sprawy ciosem, którego nikt nie zdołał zrównoważyć. Jego następcy, premier Stanisław Mikołajczyk i Naczelny Wódz Sosnkowski, nie mieli ani jego autorytetu u aliantów, ani jego popularności w kraju. Cztery miesiące później, na konferencji w Teheranie, Churchill i Roosevelt zgodzili się ze Stalinem, że wschodnia granica Polski przebiegnie w przybliżeniu wzdłuż linii Curzona. Historycy spierają się, czy Sikorski, gdyby przeżył, mógłby to zmienić. Jedni uważają, że jego polityka wobec Moskwy była jedyną realistyczną próbą ratowania polskiej niepodległości, inni, że od początku była złudzeniem.

Niezależnie od tych sporów to Sikorski sprawił, że po wrześniu 1939 roku Polska nie zniknęła ze sceny wojny. Miała uznawany przez aliantów rząd, armię, lotnictwo i flotę, które walczyły do 1945 roku. Jego życie spina całą epokę: od strzeleckiej konspiracji przeciw Rosji, przez wojnę z bolszewikami i rządy w odrodzonym państwie, po wojnę, która to państwo zniszczyła.