Michaił Aleksiejew

Generał Michaił Wasiljewicz Aleksiejew był najważniejszym sztabowcem armii rosyjskiej w pierwszej wojnie światowej. W 1914 roku współtworzył zwycięstwo w Galicji, w 1915 roku wyprowadził armie rosyjskie z Królestwa Polskiego, a od września 1915 roku jako szef sztabu cara Mikołaja II faktycznie kierował wszystkimi operacjami Rosji. W marcu 1917 roku jego telegramy do dowódców frontów przesądziły o abdykacji cesarza. Po przewrocie bolszewickim stworzył na Donie zalążek białej Armii Ochotniczej, której istnienie zapoczątkowało wojnę domową. Syn żołnierza, który dosłużył się stopnia oficerskiego, skromny i niezwykle pracowity, był jednym z nielicznych rosyjskich generałów, którzy doszli na szczyt bez koneksji na dworze. Jego decyzje z lat 1915–1917 pomogły zamknąć epokę imperium i otworzyć epokę, w której Rosja stała się państwem bolszewickim.

Pochodzenie i droga do sztabu

Urodził się 15 listopada 1857 roku (3 listopada według kalendarza juliańskiego) w Wiaźmie w guberni smoleńskiej. Jego ojciec, weteran obrony Sewastopola, zaczynał służbę jako szeregowiec i dosłużył się stopnia kapitana. Michaił wstąpił do wojska jako ochotnik, a w 1876 roku ukończył moskiewską szkołę junkrów. W wojnie z Turcją w latach 1877–1878 był ordynansem generała Michaiła Skobielewa i został ranny pod Plewną. Przez kilkanaście lat służył w pułku, zanim w 1890 roku jako najlepszy na roku ukończył Nikołajewską Akademię Sztabu Generalnego. Później wykładał w niej historię rosyjskiej sztuki wojennej i pracował w Sztabie Generalnym.

Wojna z Japonią

Po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej Aleksiejew pojechał do Mandżurii. W październiku 1904 roku został generałem kwatermistrzem 3 Armii Mandżurskiej, czyli jej głównym planistą. Jego armia walczyła w wielkiej bitwie pod Mukdenem w lutym i marcu 1905 roku, która zakończyła się odwrotem Rosjan na północ. Za służbę w Mandżurii dostał złotą szablę i ordery. Wojna przekonała go, jak bardzo armii brakuje sprawnego sztabu, łączności i odwodów, a dowódcom samodzielności. Te doświadczenia wykorzystywał później, gdy przygotowywał plany na wypadek wojny w Europie.

Planista wojny z Austro-Węgrami

Po powrocie pracował w Sztabie Generalnym nad planami wojny z Austro-Węgrami. Od 1908 roku był szefem sztabu Kijowskiego Okręgu Wojskowego, którym dowodził generał Nikołaj Iwanow. Od 1912 roku dowodził XIII Korpusem w Smoleńsku. Uchodził za świetnego teoretyka i organizatora, który wszystko robił sam i niechętnie dzielił się pracą z podwładnymi.

Galicja i wielki odwrót

W sierpniu 1914 roku Aleksiejew został szefem sztabu Frontu Południowo-Zachodniego Iwanowa. Rosyjski plan, który sam współtworzył, zakładał okrążenie armii austro-węgierskich w Galicji. Po porażkach na północy, pod Kraśnikiem i Komarowem, wojska frontu wygrały bitwę galicyjską i na początku września zajęły Lwów. Aleksiejew dostał za to Order Świętego Jerzego IV klasy i awans na generała piechoty. Wielu współczesnych, jak późniejszy generał Anton Denikin, uważało go za rzeczywistego autora tego zwycięstwa. Zimą razem z Iwanowem przekonywał dowództwo, że droga do zwycięstwa prowadzi przez Karpaty na Węgry, co kosztowało Rosjan krwawe walki w górach.

W marcu 1915 roku objął dowództwo Frontu Północno-Zachodniego, największego zgrupowania armii rosyjskiej, które broniło Królestwa Polskiego. Gdy po przełamaniu pod Gorlicami w maju Niemcy i Austriacy wyparli Rosjan z Galicji, a w lipcu uderzyli na wysunięty „polski worek” jednocześnie z południa i z północy, znad Narwi, Aleksiejew uzyskał zgodę naczelnego wodza, wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza, na wycofanie armii znad Wisły. Odwrót przebiegał etapami. Rosjanie oddali Warszawę na początku sierpnia, ponieśli ogromne straty i stracili twierdze Kowno i Nowogieorgijewsk, ale Niemcom nie udało się okrążyć ich głównych sił. Za to właśnie Aleksiejewa ceniono najbardziej. Dla Polaków skutki odwrotu okazały się przełomowe: ziemie Królestwa przeszły pod okupację niemiecką i austro-węgierską, a sprawa polska stała się przedmiotem gry między mocarstwami, która w 1918 roku zakończyła się odzyskaniem niepodległości.

Szef sztabu cara

Gdy we wrześniu 1915 roku Mikołaj II sam objął naczelne dowództwo, Aleksiejew został jego szefem sztabu w Kwaterze Głównej w Mohylewie. Car nie miał doświadczenia w dowodzeniu i co rano wysłuchiwał raportu, zwykle zatwierdzając propozycje generała. W praktyce to Aleksiejew był naczelnym wodzem. Już w pierwszych tygodniach musiał ratować sytuację pod Wilnem, gdzie niemiecka kawaleria przedarła się na tyły frontu. Rosjanie oddali miasto, ale zamknęli wyrwę i jesienią front się ustabilizował.

W 1916 roku Rosja dotrzymywała zobowiązań wobec sojuszników, ale płaciła za to wysoką cenę. Marcowa ofensywa nad jeziorem Narocz, podjęta, by odciążyć Francuzów pod Verdun, załamała się w błocie i ogniu niemieckiej artylerii. Na lato Aleksiejew powierzył główne uderzenie Frontowi Zachodniemu generała Aleksieja Ewerta, a Frontowi Południowo-Zachodniemu generała Aleksieja Brusiłowa tylko pomocnicze. Tymczasem to Brusiłow przełamał front austro-węgierski, a Ewert ruszył z opóźnieniem i poniósł porażkę pod Baranowiczami. Aleksiejew przerzucał odwody na południe, ale ofensywa Brusiłowa wygasła jesienią w bagnach nad Stochodem. Długo wolał Rumunię neutralną niż sojuszniczą, a gdy w sierpniu przystąpiła do wojny i szybko poniosła klęskę, Rosja musiała bronić nowego, długiego frontu.

Aleksiejew był monarchistą, ale coraz bardziej niepokoił go stan zaplecza. Proponował carowi powołanie jednego ministra, który pokierowałby gospodarką wojenną, ale car odmówił. Nie ukrywał niechęci do Grigorija Rasputina. Cesarzowa mu nie ufała, zwłaszcza gdy w Piotrogrodzie zaczęły krążyć odpisy listów, które przysyłał mu przywódca październikowców Aleksandr Guczkow. Historycy do dziś spierają się, czy jesienią 1916 roku generał wiedział o spiskach przeciw carowi. Pewne jest, że w listopadzie ciężko zachorował na nerki i wyjechał na leczenie na Krym. Zastępował go generał Wasilij Gurko. Do Mohylewa wrócił na początku marca 1917 roku, kilka dni przed rewolucją.

Abdykacja

Gdy 12 marca w Piotrogrodzie zbuntował się garnizon i wybuchła rewolucja lutowa, Aleksiejew najpierw wykonywał rozkazy cara i przygotował wysłanie wojsk z frontu na stolicę. Szybko jednak uznał, że tylko porozumienie z Dumą uratuje armię przed rozkładem. Przewodniczący Dumy Michaił Rodzianko zapewniał go, że nowy rząd utworzą przywódcy Dumy, a nie rady, i Aleksiejew mu uwierzył. Wstrzymał wyprawę na stolicę i przygotował projekt manifestu o rządzie odpowiedzialnym przed Dumą. Gdy Rodzianko odpowiedział, że to za mało i potrzebna jest abdykacja, Aleksiejew 15 marca rozesłał dowódcom frontów zapis tej rozmowy i zapytał ich o zdanie, formułując pytanie tak, że sugerowało odpowiedź. Wszyscy, w tym wielki książę Mikołaj Mikołajewicz i generał Nikołaj Ruzski, opowiedzieli się za odejściem cara, który tego samego dnia abdykował. Według wspomnień generała Aleksandra Łukomskiego Aleksiejew powiedział mu później, że nigdy sobie nie wybaczy, iż uwierzył w szczerość niektórych ludzi i rozesłał ten telegram.

Naczelny wódz w czasie rewolucji

Rząd Tymczasowy dopiero w kwietniu mianował go naczelnym wodzem. Aleksiejew próbował ratować dyscyplinę i sprzeciwiał się komitetom żołnierskim, które upowszechnił w armii rozkaz nr 1 Rady Piotrogrodzkiej, ale wojsko rozpadało się coraz szybciej. W czerwcu minister wojny Aleksander Kiereński doprowadził do zastąpienia go Brusiłowem, który miał poprowadzić letnią ofensywę.

We wrześniu, po buncie generała Ławra Korniłowa, przyjął na prośbę Kiereńskiego stanowisko szefa sztabu, by likwidacja buntu przebiegła możliwie łagodnie dla jego uczestników. 14 września aresztował w Mohylewie Korniłowa i jego oficerów, a kilkanaście dni później podał się do dymisji. Ten epizod na zawsze zaciążył na stosunkach obu generałów.

Armia Ochotnicza

Po rewolucji październikowej Aleksiejew w przebraniu opuścił Piotrogród i w połowie listopada dotarł do Nowoczerkaska, stolicy Kozaków dońskich. Ataman Aleksiej Kaledin przyjął go chłodno, ale pozwolił werbować ochotników. Z kilkuset oficerów, kadetów i studentów powstała tak zwana organizacja Aleksiejewa, a po przybyciu Korniłowa w grudniu Armia Ochotnicza. Dowództwo wojskowe objął Korniłow, a Aleksiejew zajmował się polityką, finansami i kontaktami z aliantami. Pieniądze dawali mu między innymi moskiewscy przemysłowcy i Guczkow.

Po samobójstwie Kaledina ochotnicy w nocy z 22 na 23 lutego 1918 roku opuścili Rostów i ruszyli na Kubań. Ciężko chory Aleksiejew odbył ten marsz lodowy w powozie. Po śmierci Korniłowa pod Jekaterynodarem w kwietniu dowództwo wojskowe objął Denikin, a Aleksiejew pozostał formalnie najwyższym zwierzchnikiem armii. Latem armia odbiła Kubań i zajęła Jekaterynodar. Aleksiejew zmarł tam 8 października 1918 roku, kilka tygodni przed końcem wielkiej wojny, w której był jednym z najważniejszych dowódców. Źródła mówią o niewydolności serca u człowieka od lat ciężko chorego na nerki. W 1920 roku, przed nadejściem bolszewików, rodzina przeniosła jego szczątki do Belgradu.

Ocena

Aleksiejew uchodzi za najzdolniejszego sztabowca armii carskiej. Zwolennicy podkreślają, że w 1915 roku uratował armię przed okrążeniem w Polsce, a w latach 1915–1916 odbudował ją po klęskach i koordynował działania frontów lepiej niż poprzednie dowództwo. Krytycy zwracają uwagę, że nie umiał narzucić woli dowódcom frontów, w 1916 roku nie zdołał wykorzystać jedynego wielkiego sukcesu armii rosyjskiej i gubił się w drobiazgach, które mógł powierzyć sztabowi.

Najbardziej sporna pozostaje jego rola w marcu 1917 roku. Część autorów, zwłaszcza z kręgów rosyjskich monarchistów, widziała w nim uczestnika spisku przeciw carowi. Większość badaczy uważa jednak, że nie należał do żadnego sprzysiężenia, a za abdykacją opowiedział się, bo wierzył zapewnieniom Rodzianki, że tylko ona pozwoli dalej prowadzić wojnę. Rozkład armii po upadku monarchii pokazał, że się mylił, a jego późniejsza walka z bolszewikami była także próbą naprawienia tego błędu.

Dla drogi do drugiej wojny światowej Aleksiejew jest postacią przełomu. Jego decyzja z marca 1917 roku przyspieszyła koniec monarchii, a armia, której nie zdołał uratować, nie obroniła potem Rządu Tymczasowego przed bolszewikami. Biała armia, którą stworzył, przegrała wojnę domową, a jej klęska utrwaliła władzę Włodzimierza Lenina i jego następcy Józefa Stalina. Tysiące jej żołnierzy rozproszyły się po Europie jako emigranci, a część z nich w latach drugiej wojny światowej znalazła się po różnych stronach frontu.