Aleksandr Kołczak

Admirał Aleksandr Wasiljewicz Kołczak był jedną z najbardziej tragicznych postaci rosyjskiej wojny domowej. Zanim został politykiem, zdążył zasłynąć jako badacz Arktyki, obrońca Port Artura, mistrz wojny minowej na Bałtyku i najmłodszy wiceadmirał floty rosyjskiej. W listopadzie 1918 roku oficerowie w Omsku oddali mu władzę dyktatorską, a admirał przyjął tytuł Najwyższego Władcy Rosji, uznany przez innych przywódców białych. Wiosną 1919 roku jego armie doszły niemal do Wołgi, ale jesienią rozpadły się, a on sam, wydany przez Czechosłowaków, zginął z rąk bolszewików. Jego klęska oddała Syberię i rosyjski Daleki Wschód w ręce władzy radzieckiej, a przegrana białych przesądziła o powstaniu państwa, z którym dwadzieścia lat później musiała się liczyć cała Europa.

Pochodzenie i Arktyka

Urodził się 16 listopada 1874 roku (4 listopada według kalendarza juliańskiego) w Aleksandrowskoje pod Petersburgiem, w osiedlu przy zakładach zbrojeniowych, gdzie jego ojciec, emerytowany generał major artylerii morskiej i weteran obrony Sewastopola z wojny krymskiej, pracował jako inżynier. W 1888 roku wstąpił do Morskiego Korpusu Kadeckiego i ukończył go w 1894 roku z wyróżnieniem. Pływał po Bałtyku i Pacyfiku i publikował prace z hydrologii.

W latach 1900–1902 jako hydrolog i kartograf brał udział w rosyjskiej wyprawie polarnej barona Eduarda Tolla na statku „Zaria”, która badała Półwysep Tajmyr i Wyspy Nowosyberyjskie. Toll z trzema towarzyszami poszedł dalej na północ i zaginął. W 1903 roku Kołczak poprowadził wyprawę ratunkową, która w łodziach i na saniach dotarła do Wyspy Bennetta i znalazła ślady i notatki Tolla, ale nie jego samego. Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne przyznało mu Wielki Złoty Medal Konstantyna, a w marynarce nazywano go odtąd „Kołczakiem Polarnym”. Jego praca o lodach mórz Karskiego i Syberyjskiego przez dziesięciolecia uchodziła za podstawowe opracowanie tematu.

Port Artur

Wiadomość o wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej zastała go w Jakucji, w drodze powrotnej z Arktyki. 5 marca 1904 roku w Irkucku poślubił czekającą na niego od lat narzeczoną Sofię Omirową i od razu pojechał do Port Artura. Admirał Stiepan Makarow, którego Kołczak uważał za swojego nauczyciela, przydzielił go na krążownik „Askold”. Po śmierci Makarowa Kołczak dowodził niszczycielem „Sierdityj”. Według rosyjskich źródeł na minach, które postawił w sierpniu 1904 roku, zatonął w grudniu japoński krążownik „Takasago”. Jesienią przeszedł na ląd i do kapitulacji twierdzy dowodził baterią artylerii. Chory na reumatyzm i ranny, trafił do japońskiej niewoli i do szpitala w Nagasaki, skąd zwolniono go do Rosji. Za Port Artur dostał złotą szablę „Za męstwo”.

Odbudowa floty i Bałtyk

Po klęsce, która zniszczyła niemal całą flotę rosyjską, Kołczak należał do grupy młodych oficerów, którzy w 1906 roku stworzyli Morski Sztab Generalny. Przekonywał posłów do Dumy, że Rosja potrzebuje nowoczesnych okrętów, okrętów podwodnych i lotnictwa morskiego. W latach 1909–1910 dowodził lodołamaczem „Wajgacz” w wyprawie hydrograficznej na Morze Czukockie. W 1912 roku przeszedł do Floty Bałtyckiej admirała Nikołaja von Essena.

W pierwszej wojnie światowej był jednym z twórców rosyjskiej wojny minowej. Planował zagrodzenie minami Zatoki Fińskiej, a w latach 1914–1915 przygotował i sam prowadził nocne wyprawy niszczycieli, które stawiały miny na podejściach do niemieckich portów na południowym Bałtyku. Od jesieni 1915 roku dowodził Dywizją Minową i obroną Zatoki Ryskiej. W 1916 roku awansował najpierw na kontradmirała, a latem tego samego roku na wiceadmirała i objął Flotę Czarnomorską, jako najmłodszy wiceadmirał w historii floty rosyjskiej.

Flota Czarnomorska i rewolucja

Na Morzu Czarnym Kołczak kazał zaminować wyjście z Bosforu i porty bułgarskie, co zamknęło w cieśninach niemiecko-turecki krążownik liniowy „Goeben” i krążownik „Breslau” i niemal sparaliżowało turecką żeglugę. Flota wspierała wojska rosyjskie na Kaukazie, a admirał przygotowywał plan desantu nad Bosforem, który miał dać Rosji Konstantynopol. Najcięższą stratą jego dowództwa był wybuch prochowni na pancerniku „Impieratrica Marija” w Sewastopolu 20 października 1916 roku (7 października st. st.). Przyczyny nigdy nie wyjaśniono.

Rewolucja lutowa zastała go w Batumi. Był monarchistą i do końca bronił przysięgi złożonej carowi. Generał Michaił Aleksiejew, który pytał dowódców frontów o zdanie w sprawie abdykacji Mikołaja II, nie pytał dowódców flot. Kołczak uznał Rząd Tymczasowy dopiero wtedy, gdy potwierdziła to Kwatera Główna. Przez kilka miesięcy utrzymywał dyscyplinę we flocie lepiej niż ktokolwiek inny w Rosji, ale latem 1917 roku pod wpływem bolszewickich agitatorów marynarze zażądali rozbrojenia oficerów. Gdy 19 czerwca 1917 roku (6 czerwca st. st.) na pancerniku „Gieorgij Pobiedonosiec” przyszła kolej na niego, wyrzucił za burtę swoją złotą szablę spod Port Artura i złożył dowództwo.

W Piotrogrodzie prawica widziała w nim kandydata na dyktatora, obok generała Ławra Korniłowa. Aleksander Kiereński pozbył się kłopotliwego admirała, wysyłając go z misją wojskową do Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, gdzie miał doradzać w wojnie minowej i w planowanej rzekomo operacji w Dardanelach. Okazało się, że Amerykanie żadnej takiej operacji nie planowali. W październiku przyjął go prezydent Woodrow Wilson.

Z Japonii do Omska

O przewrocie bolszewickim dowiedział się w Japonii, w drodze powrotnej. Nie uznał nowej władzy ani odrębnego pokoju z Niemcami i zaproponował Brytyjczykom, że będzie walczył w ich armii choćby jako szeregowiec. Skierowano go do Mezopotamii, ale w Singapurze zawrócono i wysłano do Mandżurii. Wiosną 1918 roku w Harbinie miał zorganizować z oddziałów strzegących Kolei Wschodniochińskiej siłę zbrojną przeciw bolszewikom, ale skłócił się z atamanem Grigorijem Siemionowem i z Japończykami, którzy woleli posłusznych atamanów niż niezależnego admirała. Zaprzyjaźnił się natomiast z szefem brytyjskiej misji wojskowej, generałem Alfredem Knoksem.

Jesienią 1918 roku przez Władywostok dotarł do Omska, siedziby Ogólnorosyjskiego Rządu Tymczasowego, zwanego Dyrektoriatem, w którym przeważali eserowcy. Na początku listopada został w nim ministrem wojny i marynarki. W nocy z 17 na 18 listopada 1918 roku kozacy aresztowali eserowskich członków Dyrektoriatu, a Rada Ministrów oddała Kołczakowi władzę dyktatorską z tytułem Najwyższego Władcy Rosji. Admirał zapewniał, że nie pójdzie „drogą reakcji” i że po zwycięstwie naród sam wybierze ustrój. W ciągu 1919 roku jego zwierzchnictwo uznali Anton Denikin na południu, generał Nikołaj Judenicz pod Piotrogrodem i rząd północny w Archangielsku.

Najwyższy Władca

Kołczak nie znał się na wojnie lądowej ani na polityce i sam nazywał się „technikiem wojskowym”. Historyk Richard Pipes pisał, że był człowiekiem honoru i patriotą, ale fatalnym administratorem, w którego imieniu popełniano korupcję i okrucieństwa, jakimi sam się brzydził. Jego rząd przywrócił prywatną własność ziemi i fabryk, rozwiązał rady i zwalczał socjalistów. W grudniu 1918 roku w Omsku stłumiono powstanie robotnicze, a w więzieniach zamordowano bez sądu kilku byłych członków Zgromadzenia Ustawodawczego. Oddziały karne, atamani i generałowie tacy jak Siergiej Rozanow palili wsie i rozstrzeliwali zakładników, co pchało chłopów do partyzantki. Na rozkaz Kołczaka śledczy Nikołaj Sokołow badał zabójstwo rodziny carskiej w Jekaterynburgu.

W marcu 1919 roku jego armie uderzyły na zachód, zajęły Ufę i pod koniec kwietnia doszły w pobliże Kazania i Samary. Mocarstwa, które nie uznały jego rządu, uzależniły dalszą pomoc od obietnic: zwołania nowego Zgromadzenia Ustawodawczego, nieprzywracania dawnego reżimu i uznania niepodległości Polski i Finlandii. Kołczak w czerwcu 1919 roku zgodził się na wszystkie warunki, niepodległość Finlandii uznając tylko faktycznie. Kontrofensywa czerwonych rozbiła jednak jego armie. Michaił Frunze odbił Ufę, a Michaił Tuchaczewski przeszedł przez Ural. 14 listopada 1919 roku padł Omsk. Pociągi Najwyższego Władcy, a z nimi rezerwa złota państwa rosyjskiego, posuwały się powoli na wschód po linii kolejowej kontrolowanej przez Korpus Czechosłowacki, który chciał już tylko wrócić do domu.

Irkuck

Pod koniec grudnia Czechosłowacy zatrzymali pociąg admirała w Niżnieudyńsku, a w Irkucku władzę przejęło Centrum Polityczne eserowców i mienszewików. 4 stycznia 1920 roku Kołczak zrzekł się władzy na rzecz Denikina, a na wschodzie oddał ją Siemionowowi. Pod osłoną flag alianckich pojechał do Irkucka, ale 15 stycznia Czechosłowacy, za zgodą szefa misji alianckiej, francuskiego generała Maurice’a Janina, wydali go władzom miasta w zamian za swobodny przejazd na wschód. Kilka dni później władzę w Irkucku przejęli bolszewicy. Komisja śledcza przesłuchiwała admirała przez dwa tygodnie, a protokoły tych przesłuchań są jednym z najważniejszych źródeł do jego biografii.

Gdy na odsiecz szły resztki białych wojsk generała Władimira Kappla, bolszewicki komitet rewolucyjny postanowił zabić więźnia bez sądu. Zachowała się szyfrowana notatka Włodzimierza Lenina, który polecał, by później przedstawić sprawę jako decyzję lokalnych władz, wymuszoną zagrożeniem ze strony białych. Wielu historyków widzi w niej rozkaz zabójstwa. W nocy z 6 na 7 lutego 1920 roku Kołczaka i jego premiera Wiktora Pepielajewa rozstrzelano, a ich ciała wrzucono do przerębli. Według świadków admirał był spokojny i prosił tylko, by przekazać żonie w Paryżu, że błogosławi syna.

Rodzina i pamięć

Żona Kołczaka, Sofia, wyjechała w 1919 roku z synem Rościsławem do Francji. Przez ostatnie lata życia admirał związany był z Anną Timiriową, żoną innego oficera, która dobrowolnie poszła z nim do więzienia w Irkucku, a potem przez dziesięciolecia była więziona i zsyłana przez władze radzieckie. Rościsław Kołczak w 1939 roku został zmobilizowany do armii francuskiej i w 1940 roku trafił do niemieckiej niewoli.

W Związku Radzieckim Kołczak był symbolem kontrrewolucji, a jego imię znikało z map, także z wyspy na Morzu Karskim. W Rosji po 1991 roku stał się dla jednych bohaterem, dla innych zbrodniarzem odpowiedzialnym za terror na Syberii. Rosyjskie sądy wojskowe i Sąd Najwyższy odmówiły w latach 1999 i 2001 jego rehabilitacji, mimo to w Petersburgu i Irkucku stanęły mu pomniki, a w 2008 roku powstał o nim film „Admirał”.

Dla drogi do drugiej wojny światowej klęska Kołczaka miała podwójne znaczenie. Utrwaliła władzę bolszewików na Syberii i przyczyniła się do zwycięstwa Lenina i jego następcy Józefa Stalina, a zarazem pokazała, jak nietrwałe jest poparcie mocarstw dla białej Rosji. Japonia, która wolała współpracować z atamanami niż z admirałem, pozostała na rosyjskim Dalekim Wschodzie do 1922 roku, a biali emigranci w Harbinie i Mandżurii stali się później narzędziem jej polityki. Na Syberii walczyła u boku białych polska 5 Dywizja Strzelców, której żołnierze w większości trafili w 1920 roku do radzieckiej niewoli. Postać Kołczaka do dziś dzieli Rosjan, jak cała wojna domowa, w której zginął.