Siergiej Kirow

Siergiej Mironowicz Kirow, właściwie Kostrikow, był jednym z ludzi, na których Józef Stalin oparł swoją władzę. Przez dziewięć lat rządził partią w Leningradzie, drugim mieście Związku Radzieckiego, do którego wysłano go, by rozbił zaplecze Grigorija Zinowjewa. Był członkiem Biura Politycznego, sprawnym mówcą i przywódcą lubianym przez wielu leningradczyków, a zarazem bezwzględnym wykonawcą kolektywizacji i terroru. Do historii przeszedł jednak przede wszystkim przez swoją śmierć. 1 grudnia 1934 roku zastrzelił go w Smolnym Leonid Nikołajew, a Stalin wykorzystał tę zbrodnię jako pretekst do rozprawy z dawną opozycją, która w latach 1937–1938 przerodziła się w wielki terror. Po śmierci Kirowa powstała legenda, że był rywalem Stalina i alternatywą dla jego rządów. Współcześni historycy w większości ją odrzucają.

Dzieciństwo i młodość

Urodził się 27 marca 1886 roku (15 marca według kalendarza juliańskiego) w Urżumie w guberni wiackiej, jako Siergiej Kostrikow. Ojciec porzucił rodzinę, a matka zmarła na gruźlicę, gdy chłopiec miał kilka lat. Siostry wychowywała babka, a Siergieja oddano do miejskiego przytułku dla sierot. Był zdolnym uczniem. W 1901 roku dzięki stypendium miejscowych dobroczyńców wyjechał do Kazania, gdzie ukończył średnią szkołę mechaniczno-techniczną.

W 1904 roku przeniósł się do Tomska na Syberii, pracował jako kreślarz w zarządzie miasta i uczył się na kursach przygotowawczych do instytutu technologicznego. Jeszcze w tym samym roku wstąpił do Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji. W czasie rewolucji 1905 roku organizował demonstracje i strajki, między innymi na węźle kolejowym Tajga, kilka razy go aresztowano. W 1906 roku zatrzymano go w nielegalnej drukarni partyjnej i skazano na rok i cztery miesiące twierdzy.

Władykaukaz i rewolucja

Po wyjściu z więzienia działał w Irkucku, a w 1909 roku wyjechał do Władykaukazu na Kaukazie Północnym. Pracował tam jako dziennikarz liberalnej gazety „Terek”, pisał recenzje teatralne i artykuły, chodził po górach i wszedł na Kazbek i Elbrus. Tam poznał Marię Markus, z którą żył do końca życia, choć związku nie zalegalizowali. W 1912 roku po raz pierwszy podpisał artykuł pseudonimem „S. Kirow”, od imienia Kir, rosyjskiej formy imienia Cyrus.

Oficjalne biografie radzieckie przedstawiały go jako niezłomnego leninowca. Nowsze badania pokazują, że w latach przed 1917 rokiem jego poglądy były bardziej umiarkowane, a po rewolucji lutowej popierał Rząd Tymczasowy i współpracował z mienszewikami. W listopadzie 1917 roku był delegatem na II Ogólnorosyjski Zjazd Rad w Piotrogrodzie, a dopiero po przewrocie październikowym opowiedział się zdecydowanie po stronie bolszewików. W 1929 roku przeciwnicy w Leningradzie próbowali go obalić, wytykając mu pracę w „burżuazyjnej” prasie. Obronił go Stalin.

Wojna domowa

W czasie wojny domowej Kirow był komisarzem na Kaukazie Północnym i w dolnym biegu Wołgi. Od lutego 1919 roku stał na czele komitetu rewolucyjnego w Astrachaniu, strategicznym porcie u ujścia Wołgi. W marcu 1919 roku bolszewicy krwawo stłumili tam wystąpienia robotników i zbuntowanych czerwonoarmistów. Według różnych źródeł rozstrzelano od kilkuset do kilku tysięcy ludzi. Kirow był potem członkiem rady wojennej 11 Armii, z którą w kwietniu 1920 roku wkroczył do Baku, kończąc niepodległość Azerbejdżanu.

Latem 1920 roku został przedstawicielem Rosji Radzieckiej w Tbilisi, stolicy niepodległej Gruzji, z którą Moskwa właśnie zawarła traktat pokojowy. Placówka dyplomatyczna służyła jednak przygotowaniu przewrotu. W lutym 1921 roku Armia Czerwona najechała Gruzję, która stała się republiką radziecką.

Baku i Leningrad

W latach 1921–1926 Kirow był pierwszym sekretarzem Komunistycznej Partii Azerbejdżanu. Zajmował się odbudową naftowych zagłębi Baku i był lojalnym stronnikiem Stalina w walkach o schedę po Leninie. W 1923 roku wszedł do Komitetu Centralnego.

Na XIV Zjeździe partii w grudniu 1925 roku Stalin pokonał „nową opozycję” Zinowjewa i Lwa Kamieniewa, która miała oparcie w potężnej organizacji leningradzkiej. Na początku 1926 roku Kirow pojechał do Leningradu, by przejąć miasto. Przemawiał na setkach zebrań w fabrykach i w ciągu kilku miesięcy odebrał zinowjewowcom kontrolę nad partią. Został pierwszym sekretarzem leningradzkiego komitetu partii i zastępcą członka Biura Politycznego, a w lipcu 1930 roku jego pełnym członkiem.

W Leningradzie przeprowadził kolektywizację wsi i wysiedlenia „kułaków” z północno-zachodniej Rosji, rozbudował przemysł, w tym zbrojeniowy, i zasiadał w trojce, która wydawała wyroki śmierci w sprawach o „kontrrewolucję”. Latem 1933 roku płynął ze Stalinem i Woroszyłowem nowym Kanałem Białomorsko-Bałtyckim, zbudowanym przez więźniów łagrów, wśród których zmarły tysiące ludzi. Był człowiekiem towarzyskim i bezpośrednim, chętnie przemawiał na wiecach, lubił teatr i balet, zgromadził dużą bibliotekę. Mołotow wspominał po latach, że był słabym organizatorem, ale dobrym „masowikiem” i ulubieńcem Stalina.

Zjazd zwycięzców

Na XVII Zjeździe partii, od 26 stycznia do 10 lutego 1934 roku, Kirow wygłosił przemówienie pod tytułem „Mowa towarzysza Stalina to program naszej partii”, w którym wychwalał Stalina i wyśmiał pokonanych przeciwników, Bucharina, Rykowa i Tomskiego. Został sekretarzem Komitetu Centralnego i członkiem Biura Organizacyjnego. Stalin chciał go przenieść do Moskwy, ale Kirow się wymawiał.

Według opowieści, która pojawiła się dopiero po śmierci Stalina i którą spopularyzował Nikita Chruszczow, na tym zjeździe część delegatów chciała uczynić Kirowa sekretarzem generalnym zamiast Stalina, a w tajnym głosowaniu Stalin dostał znacznie więcej głosów przeciw niż on, co miało zostać ukryte. Badacze, którzy pracowali na otwartych po 1991 roku archiwach, jak Oleg Chlewniuk i Alla Kirilina, nie znaleźli potwierdzenia tej wersji ani dowodów, że Kirow różnił się ze Stalinem w ważnych sprawach. Latem 1934 roku spędzał z nim urlop w Soczi, a we wrześniu pojechał na jego polecenie do Kazachstanu, by nadzorować skup zboża.

Śmierć

1 grudnia 1934 roku po południu Kirow przyszedł do Smolnego, siedziby władz partyjnych Leningradu. Na korytarzu trzeciego piętra, przy jego gabinecie, czekał Leonid Nikołajew, bezrobotny, wykluczony wcześniej z partii były funkcjonariusz, który strzelił mu z rewolweru w tył głowy. Kirow zginął na miejscu. Jego ochroniarz był wtedy kilkadziesiąt kroków z tyłu, a następnego dnia zginął w podejrzanym wypadku ciężarówki NKWD.

Zabójstwo Kirowa stało się początkiem wielkiej fali represji. Jeszcze tego samego dnia wydano dekret o trybie przyspieszonym w sprawach o terroryzm, a Stalin, który osobiście przesłuchał zabójcę, polecił szukać sprawców wśród zinowjewowców. Nikołajewa i trzynastu innych oskarżonych rozstrzelano 29 grudnia, a Zinowjewa i Kamieniewa skazano w styczniu 1935 roku na więzienie, w pierwszym procesie moskiewskim w 1936 roku na śmierć. Z Leningradu wysiedlono tysiące „byłych ludzi”.

Kto stał za zabójcą, nie wiadomo do dziś. Chruszczow, Robert Conquest i Amy Knight uważali, że zbrodnię zlecił lub przynajmniej dopuścił do niej Stalin. Kolejne radzieckie komisje, ostatnia w latach 1989–1990, nie znalazły na to dowodów, a wielu współczesnych historyków, opierając się na dzienniku Nikołajewa, uważa za najbardziej prawdopodobne, że działał sam z osobistych pobudek.

Pamięć

Kirowa pochowano z wielkimi honorami 6 grudnia 1934 roku w murze kremlowskim, w obecności całego kierownictwa partii ze Stalinem na czele. Jego imię nadano setkom miejsc i instytucji: dawnej Wiatce, teatrowi Maryjskiemu w Leningradzie, dawnym Zakładom Putiłowskim, które jako Fabryka Kirowa produkowały w czasie wojny czołgi, azerbejdżańskiej Gandży, ukraińskiemu Jelizawietgradowi, który wcześniej nosił imię Zinowjewa, a dziś nazywa się Kropywnycki, a także krążownikom radzieckiej floty. Po 1991 roku wiele z tych nazw zmieniono.

Znaczenie

Kirow był typowym przedstawicielem pokolenia, które Stalin wyniósł do władzy: działaczem zaprawionym w podziemiu i wojnie domowej, przekonanym, że przemoc jest dopuszczalnym narzędziem budowy socjalizmu. Mit „dobrego Kirowa”, rzekomej łagodniejszej alternatywy dla Stalina, ukształtował się dopiero po jego śmierci i w czasach odwilży.

Dla drogi do drugiej wojny światowej ważniejsza od jego życia okazała się jego śmierć. Zabójstwo w Smolnym dało Stalinowi pretekst, prawo i aparat do rozprawy ze wszystkimi rzeczywistymi i wyimaginowanymi wrogami. Do 1938 roku zginęła większość dawnych przywódców partii i znaczna część dowództwa Armii Czerwonej. Państwo, które w 1939 roku zawarło pakt z Hitlerem i zaatakowało Polskę, było już całkowicie podporządkowane jednemu człowiekowi.