Śmierć Lenina

W poniedziałek 21 stycznia 1924 roku o 18.50 w podmoskiewskiej posiadłości Gorki zmarł Włodzimierz Lenin, twórca partii bolszewickiej i państwa radzieckiego, przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych Związku Radzieckiego. Miał 53 lata. Od blisko dwóch lat był ciężko chory, a od marca 1923 roku, po trzecim udarze, nie mógł mówić i nie brał udziału w rządzeniu. Jego śmierć nie była więc zaskoczeniem dla kierownictwa partii, ale dla milionów ludzi w kraju i na świecie była wstrząsem. Bolszewicy urządzili mu pogrzeb, jakiego Rosja nie widziała od czasów carów, a wbrew woli wdowy zabalsamowali jego ciało i wystawili je w mauzoleum na placu Czerwonym. Z wodza partii zrobili przedmiot kultu, którym przez następne dziesięciolecia legitymizowali swoją władzę. W tym samym czasie rozpoczęła się walka o schedę po nim, którą w ciągu pięciu lat wygrał Józef Stalin.

Choroba

Lenin chorował od 1921 roku. Skarżył się na bóle głowy, bezsenność i wyczerpanie, a lekarze, w tym sprowadzeni za wielkie pieniądze specjaliści niemieccy, nie potrafili postawić pewnej diagnozy. Część podejrzewała zatrucie ołowiem z kul, które tkwiły w jego ciele od zamachu w sierpniu 1918 roku. W kwietniu 1922 roku usunięto mu jedną z nich, ale nic to nie zmieniło. 25 maja 1922 roku przeszedł pierwszy udar: stracił na pewien czas mowę i władzę w prawej ręce. Jesienią wrócił do pracy, ale w grudniu przyszły kolejne udary. 18 grudnia 1922 roku Komitet Centralny powierzył Stalinowi, od kwietnia sekretarzowi generalnemu partii, nadzór nad leczeniem chorego i nad tym, kto może go odwiedzać.

W ostatnich tygodniach, w których mógł jeszcze pracować, Lenin dyktował sekretarkom notatki i artykuły. Najsłynniejszy z tych tekstów, „List do zjazdu”, nazwany później testamentem Lenina, oceniał najważniejszych przywódców partii. O Stalinie pisał, że skupił w swoich rękach „ogromną władzę” i nie wiadomo, czy zawsze będzie umiał z niej korzystać z dostateczną ostrożnością. Lwa Trockiego nazywał najzdolniejszym członkiem Komitetu Centralnego, ale zarzucał mu nadmierną pewność siebie. Przypominał, że Grigorij Zinowjew i Lew Kamieniew w październiku 1917 roku sprzeciwiali się powstaniu. W dopisku z 4 stycznia 1923 roku, po kłótni Stalina z jego żoną, Nadieżdą Krupską, poszedł dalej: Stalin jest „zbyt grubiański” i należy pomyśleć o usunięciu go ze stanowiska sekretarza generalnego. W marcu 1923 roku Lenin zagroził Stalinowi zerwaniem stosunków. Kilka dni później trzeci udar odebrał mu mowę.

Od maja 1923 roku Lenin przebywał w Gorkach. Latem jego stan nieco się poprawił. Uczył się na nowo mówić i pisać lewą ręką, jeździł na przejażdżki, a w październiku po raz ostatni odwiedził Moskwę i swój gabinet na Kremlu. W styczniu 1924 roku stan chorego nagle się pogorszył. 21 stycznia po południu przyszedł atak, po którym Lenin stracił przytomność i wieczorem zmarł. Przy łóżku był wtedy z przywódców partii tylko Nikołaj Bucharin. Sekcja zwłok wykazała zaawansowaną miażdżycę naczyń mózgowych, a jako bezpośrednią przyczynę śmierci podano wylew krwi do mózgu. Już w latach dwudziestych krążyły pogłoski, że Lenin chorował na kiłę. Część badaczy uważa ją za możliwą, większość lekarzy, którzy analizowali zachowaną dokumentację, przyjmuje jednak oficjalną diagnozę.

Pogrzeb

Wiadomość o śmierci Lenina ogłosił delegatom obradującego w Moskwie zjazdu rad przewodniczący Centralnego Komitetu Wykonawczego Michaił Kalinin. Ogłoszono żałobę narodową, a organizację pogrzebu powierzono komisji, na której czele stanął Feliks Dzierżyński. 23 stycznia trumnę przewieziono pociągiem z Gorek do Moskwy i wystawiono w Sali Kolumnowej Domu Związków. Przez cztery dni i noce, w trzaskającym mrozie, przed trumną przeszły setki tysięcy ludzi. Amerykańska historyczka Nina Tumarkin szacowała, że mogło ich być do pół miliona.

26 stycznia obradujący w Moskwie II Zjazd Rad ZSRR postanowił przemianować Piotrogród, kolebkę rewolucji, na Leningrad. Na tym samym posiedzeniu Stalin wygłosił mowę, którą zapamiętano jako „przysięgę”. W stylu przypominającym cerkiewną litanię, którą znał z seminarium duchownego, powtarzał: „Odchodząc od nas, towarzysz Lenin przykazał nam…”, a po każdym z przykazań, od jedności partii po wierność Międzynarodówce Komunistycznej, składał ślubowanie: „Przysięgamy ci, towarzyszu Leninie, że z honorem wypełnimy i to twoje przykazanie”. Wielu słuchaczy było zaskoczonych tym tonem, ale to Stalin, a nie bardziej błyskotliwi rywale, wystąpił tego dnia w roli wiernego ucznia i strażnika spuścizny.

27 stycznia trumnę przeniesiono na plac Czerwony. Przemawiali przywódcy partii i państwa, a o czwartej po południu, gdy składano ją do grobowca pod murem Kremla, w całym kraju na kilka minut zatrzymano pociągi i fabryki, a syreny i gwizdki parowozów oddały zmarłemu hołd. Na pogrzebie zabrakło Trockiego. Chorował i jechał na leczenie nad Morze Czarne, do Suchumi. O śmierci Lenina dowiedział się w Tyflisie z telegramu Stalina, który według jego relacji podał mu termin pogrzebu tak, że i tak nie zdążyłby wrócić, a potem pogrzeb przesunięto. Część historyków przyjmuje tę wersję, inni uważają, że Trocki po prostu źle ocenił znaczenie chwili. Tak czy inaczej, w dniach, w których partia żegnała Lenina, jego najbardziej znany towarzysz broni był nieobecny, a ludzie pytali, dlaczego.

Mauzoleum

Grobowiec, który 27 stycznia przyjął trumnę, był prowizoryczną drewnianą budowlą, wzniesioną w trzy dni według projektu architekta Aleksieja Szczusiewa. Pierwotnie ciało miało być zachowane tylko na czas pożegnań. Kierownictwo partii postanowiło jednak, wbrew sprzeciwowi Krupskiej, rodzeństwa Lenina i części bolszewików, zachować je na zawsze. Krupska w liście opublikowanym w „Prawdzie” prosiła, by nie stawiać Leninowi pomników i nie oddawać mu czci, lecz realizować jego idee. Wiosną 1924 roku anatom Władimir Worobjow i biochemik Borys Zbarski opracowali metodę długotrwałego balsamowania, a 1 sierpnia otwarto większe, choć nadal drewniane mauzoleum. Kamienne Mauzoleum Lenina, z granitu i porfiru, ukończono w 1930 roku. Mózg Lenina wyjęto i przekazano specjalnemu instytutowi, który miał w nim szukać materialnych śladów geniuszu.

Wokół zmarłego szybko wyrósł kult na skalę nieznaną dotąd w świecie socjalizmu. Jego popiersia i portrety pojawiły się w każdym urzędzie i szkole, a dzieła stały się świętymi tekstami „leninizmu”. W lutym 1924 roku partia ogłosiła tak zwany zaciąg leninowski: w ciągu trzech miesięcy przyjęto ponad 200 tysięcy robotników, a w latach 1924–1925 łącznie ponad 600 tysięcy nowych członków. Kampanię przygotowano jeszcze przed śmiercią Lenina, ale jego imię nadało jej rozmach. Nowi członkowie, słabo wykształceni i bez doświadczenia sporów ideowych, byli posłuszni aparatowi partyjnemu, a aparatem kierował sekretarz generalny.

Walka o schedę

Lenin nie wskazał następcy, a partia formalnie nie miała jednego przywódcy. Jego funkcję przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych objął w lutym 1924 roku Aleksiej Rykow, ale prawdziwa władza leżała w Biurze Politycznym. Od 1923 roku Zinowjew, Kamieniew i Stalin działali w nim wspólnie jako „trojka” przeciw Trockiemu, który w październiku 1923 roku zaatakował biurokratyzację partii. Kilka dni przed śmiercią Lenina, na konferencji partyjnej w połowie stycznia 1924 roku, poglądy Trockiego i jego zwolenników potępiono jako „drobnomieszczańskie odchylenie”. Wcześniej, jesienią 1923 roku, kierownictwo skompromitował nieudany „niemiecki październik”, którego jedyną zbrojną odsłoną było powstanie hamburskie.

Testament Lenina mógł zakończyć karierę Stalina. Krupska przekazała go Komitetowi Centralnemu przed XIII Zjazdem partii w maju 1924 roku. Nie odczytano go jednak na sali obrad, lecz tylko poszczególnym delegacjom, z zastrzeżeniem, że Lenin był chory. Zinowjew i Kamieniew przekonali delegatów, że obawy Lenina się nie potwierdziły, a Stalin zachował stanowisko. Trocki milczał. Ten błąd kosztował go potem wszystko. Jesienią 1924 roku Trocki przypomniał w szkicu „Lekcje Października”, jak Zinowjew i Kamieniew w 1917 roku sprzeciwiali się powstaniu, a „trojka” odpowiedziała kampanią przeciw „trockizmowi”. W styczniu 1925 roku stracił komisariat wojny. Stalin ogłosił wtedy hasło budowy socjalizmu w jednym kraju, bez oglądania się na rewolucję w Europie.

Następnie Stalin rozprawił się z sojusznikami. Pod koniec 1925 roku, w sojuszu z Bucharinem i Rykowem, pokonał Zinowjewa i Kamieniewa, a gdy ci w 1926 roku połączyli siły z Trockim, rozbił także ich wspólną opozycję. W listopadzie 1927 roku Trockiego i Zinowjewa wykluczono z partii, w 1928 roku Trockiego zesłano do Ałma-Aty, a w 1929 roku wydalono z kraju. W tym samym roku Stalin odsunął Bucharina, a w grudniu 1929 roku jego 50. urodziny obchodzono już jak święto jedynowładcy.

Śmierć Lenina a „czystki”

Chronologie anglojęzyczne często piszą, że po śmierci Lenina Stalin „zaczął czystkę rywali”. To uproszczenie. W latach 1924–1929 Stalin pokonywał przeciwników środkami politycznymi: większością w głosowaniach, kontrolą nad kadrami i doborem delegatów, oskarżeniami o łamanie zakazu frakcji uchwalonego w 1921 roku jeszcze z inicjatywy Lenina. Pokonani tracili stanowiska, byli usuwani z partii, zsyłani, a w przypadku Trockiego wydaleni z kraju, ale nie zabijani. Czystki we właściwym sensie, z pokazowymi procesami, egzekucjami i masowymi aresztowaniami, zaczęły się dopiero po zabójstwie Siergieja Kirowa w grudniu 1934 roku, a apogeum osiągnęły w wielkiej czystce lat 1936–1938. Wtedy rozstrzelano Zinowjewa, Kamieniewa, Bucharina, Rykowa i tysiące innych bolszewików, a w 1940 roku agent radzieckiego wywiadu zabił Trockiego w Meksyku. Śmierć Lenina otworzyła drogę do dyktatury Stalina, ale droga ta trwała ponad dziesięć lat.

Znaczenie

Lenin zostawił następcom gotowe narzędzia: dyktaturę jednej partii, policję polityczną, zakaz frakcji, który pozwalał każdą krytykę przedstawić jako rozbijanie jedności, i Międzynarodówkę, która podporządkowywała Moskwie partie komunistyczne na całym świecie. Jego śmierć sprawiła, że o tym, kto i jak użyje tych narzędzi, rozstrzygnęła walka w aparacie, w której najlepiej odnalazł się ten, kto aparatem kierował. Kult Lenina, stworzony w styczniu 1924 roku, stał się zarazem fundamentem kultu Stalina, który przedstawiał się jako jego jedyny wierny uczeń.

Dla drogi do drugiej wojny światowej miało to znaczenie zasadnicze. Związek Radziecki pod rządami Stalina postawił na przymusową industrializację i zbrojenia, a jego polityka zagraniczna podporządkowana była interesom państwa, nie rewolucji. Komintern Stalina nakazał niemieckim komunistom walczyć z socjaldemokratami jako „socjalfaszystami”, co ułatwiło Hitlerowi drogę do władzy. Czystki z lat 1937–1938 zdziesiątkowały korpus oficerski Armii Czerwonej, a w sierpniu 1939 roku Stalin zawarł pakt z Hitlerem i we wrześniu wspólnie z nim podzielił Polskę. Ciało Lenina przetrwało wszystko. Latem 1941 roku, gdy Niemcy szli na Moskwę, potajemnie wywieziono je do Tiumeni na Syberii, a po wojnie wróciło do mauzoleum, w którym w latach 1953–1961 leżało obok ciała Stalina.