Andriej Żdanow

Andriej Żdanow należał do najbliższego otoczenia Józefa Stalina od połowy lat trzydziestych aż do śmierci w 1948 roku. Jako szef partii w Leningradzie przeprowadził w tym mieście czystkę po zabójstwie Kirowa i podpisywał listy skazanych w czasie wielkiego terroru. W latach 1939–1940 był człowiekiem Kremla od spraw Bałtyku: zasiadał w radzie wojennej wojsk, które napadły na Finlandię, podpisał pokój moskiewski, a w czerwcu 1940 roku przyjechał do Tallinna, by wyreżyserować przewrót, który zakończył niepodległość Estonii. W czasie wojny kierował obroną oblężonego Leningradu, a po niej dał nazwisko „żdanowszczyźnie”, kampanii przeciw pisarzom, kompozytorom i wpływom Zachodu, i współtworzył Kominform. Przez kilka lat uchodził za możliwego następcę Stalina.

Młodość i rewolucja

Urodził się 26 lutego (14 lutego według kalendarza juliańskiego) 1896 roku w Mariupolu nad Morzem Azowskim. Ojciec był inspektorem szkół ludowych, a dziadek ze strony matki rektorem Moskiewskiej Akademii Duchownej. Po śmierci ojca w 1909 roku rodzina przeniosła się do guberni twerskiej, gdzie Andriej skończył szkołę realną. W 1915 roku wstąpił do partii bolszewików. W 1916 roku powołano go do wojska. Ukończył szkołę chorążych w Tyflisie i od lutego 1917 roku służył w 139 zapasowym pułku piechoty w Szadrinsku na Uralu, gdzie po rewolucji lutowej został przewodniczącym miejscowego komitetu bolszewików. Po przewrocie październikowym budował władzę radziecką w powiecie, a w czasie wojny domowej był pracownikiem politycznym w Armii Czerwonej i działaczem partyjnym w Twerze, gdzie redagował gazety i kierował gubernialnym komitetem wykonawczym.

Od Niżnego Nowogrodu do Kremla

W 1922 roku trafił do Niżnego Nowogrodu, przemianowanego w 1932 roku na Gorki, i w latach 1924–1934 był pierwszym sekretarzem tamtejszej organizacji partyjnej. Region stał się w czasie pierwszej pięciolatki jednym z ośrodków industrializacji, z fabryką samochodów budowaną przy pomocy firmy Forda. Żdanow, od 1925 roku zastępca członka, a od 1930 roku członek Komitetu Centralnego, poparł Stalina we wszystkich starciach z opozycją. Na XVII zjeździe partii w lutym 1934 roku został sekretarzem KC odpowiedzialnym za ideologię. W sierpniu tego roku otworzył I Zjazd Pisarzy Radzieckich, na którym powtórzył słowa Stalina o pisarzach jako „inżynierach dusz ludzkich” i ogłosił realizm socjalistyczny obowiązującą metodą literatury.

Leningrad i wielki terror

1 grudnia 1934 roku w Smolnym zastrzelono szefa partii w Leningradzie Siergieja Kirowa. Żdanow przyjechał do miasta razem ze Stalinem, a w grudniu zastąpił zamordowanego na stanowisku pierwszego sekretarza komitetów obwodowego i miejskiego. W lutym 1935 roku został zastępcą członka Biura Politycznego. Leningrad stał się pierwszym miastem, w którym terror nabrał masowego charakteru. Wiosną 1935 roku Żdanow i szef leningradzkiego NKWD Leonid Zakowski przeprowadzili wysiedlenie tak zwanych byłych ludzi, czyli osób pochodzenia szlacheckiego i burżuazyjnego. Według zachowanych sprawozdań objęło ono około 11 tysięcy osób. Równocześnie z partii usuwano dawnych zwolenników Zinowjewa i Trockiego.

25 września 1936 roku, na urlopie w Soczi, Żdanow podpisał razem ze Stalinem depeszę do Biura Politycznego, w której domagali się zastąpienia szefa NKWD Gienricha Jagody przez Nikołaja Jeżowa. Otworzyło to najkrwawszy okres wielkiej czystki. Żdanow, wymieniony w akcie oskarżenia pierwszego procesu moskiewskiego wśród rzekomych celów terrorystów, należał do wąskiego grona członków kierownictwa, którzy zatwierdzali listy osób przeznaczonych do rozstrzelania. Według zestawień Stowarzyszenia Memoriał podpisał 176 takich list. Jesienią 1937 roku jako wysłannik Stalina przeprowadzał czystki w Baszkirii, Tatarii i obwodzie orenburskim. Był jednym z niewielu szefów regionalnych, którzy przetrwali terror na stanowisku. W 1938 roku stanął na czele Rady Najwyższej Rosyjskiej FSRR i nowego wydziału propagandy i agitacji KC. Na XVIII zjeździe w marcu 1939 roku, gdy Stalin uznał, że czystka spełniła już swoje zadanie, Żdanow wygłosił referat o zaniechaniu masowych czystek w partii, które według niego wykorzystywali „wrogowie”. Na tym samym zjeździe został pełnym członkiem Biura Politycznego.

Człowiek od Bałtyku

Wiosną i latem 1939 roku, gdy Moskwa prowadziła rozmowy z Wielką Brytanią i Francją o sojuszu przeciw Niemcom, Żdanow opublikował 29 czerwca w „Prawdzie” artykuł, w którym, zastrzegając, że to jego „osobisty” pogląd, dowodził, że rządy brytyjski i francuski nie chcą równoprawnego układu z ZSRR. Z perspektywy czasu był to jeden z pierwszych publicznych sygnałów zwrotu, który doprowadził do paktu Ribbentrop-Mołotow.

Jako szef partii w Leningradzie i członek rady wojennej Leningradzkiego Okręgu Wojskowego oraz Głównej Rady Wojennej floty Żdanow był zainteresowany wypchnięciem granicy dalej od miasta i rozbudową radzieckiej obecności na Bałtyku. Jesienią 1939 roku współprzygotowywał wojnę z Finlandią. Rozkaz dla wojsk okręgu z 29 listopada, podpisany przez Kiriłła Mierieckowa i Żdanowa, zapewniał, że Armia Czerwona wkracza do Finlandii jako „wyzwoliciel” fińskiego narodu, a strzały pod Mainilą, które dały pretekst do napaści, część historyków wiąże z materiałami z jego archiwum. Był obecny przy zawarciu układu z marionetkowym rządem Ottona Kuusinena. Gdy wojna zimowa przyniosła klęski, wszedł do rady wojennej nowego Frontu Północno-Zachodniego Siemiona Timoszenki, a 12 marca 1940 roku razem z Wiaczesławem Mołotowem podpisał pokój moskiewski. Odrzucił wtedy prośbę Risto Rytiego, by mieszkańcy oddawanej Karelii mogli pozostać w domach.

W czerwcu 1940 roku, po radzieckim ultimatum i wkroczeniu Armii Czerwonej do Estonii, Stalin wysłał go do Tallinna jako pełnomocnika KC. Żdanow przyjechał 19 czerwca specjalnym pociągiem, odwiedził prezydenta Konstantina Pätsa, a w raporcie do Moskwy kpił z jego zapewnień o lojalności. Ułożył skład nowego rządu, polecił miejscowym komunistom zorganizować wiece i 21 czerwca, pod osłoną radzieckich wozów pancernych, przeprowadził „ludowy” przewrót, po którym Päts musiał mianować premierem Johannesa Varesa. Do sierpnia nadzorował sfałszowane wybory i przyłączenie Estonii do ZSRR. Po wojnie amerykańska komisja Kongresu badająca aneksję państw bałtyckich, tak zwana komisja Kerstena, wymieniła go wśród odpowiedzialnych za agresję.

Oblężony Leningrad

Klęski wojny zimowej i fiasko polityki wobec Hitlera, z którą był publicznie kojarzony, osłabiły pozycję Żdanowa. We wrześniu 1940 roku stracił bezpośrednie kierownictwo propagandy na rzecz ludzi swojego rywala Gieorgija Malenkowa, a po napaści Niemiec w czerwcu 1941 roku nie wszedł do Państwowego Komitetu Obrony. Jako członek rad wojennych kierunku północno-zachodniego, a od sierpnia 1941 roku Frontu Leningradzkiego, przez cały okres oblężenia był w mieście, najpierw u boku Gieorgija Żukowa, potem kolejnych dowódców frontu. Kierował mobilizacją ludności, produkcją zbrojeniową, ewakuacją i zaopatrzeniem, także przez lodową Drogę Życia na Jeziorze Ładoga.

Ocena tej roli jest niejednoznaczna. Radziecka propaganda czyniła z niego bohatera obrony, choć sam Stalin skąpił mu uznania. Krytycy obciążają władze miasta, a więc i Żdanowa, odpowiedzialnością za zbyt późną ewakuację i brak zapasów żywności w chwili zamknięcia pierścienia we wrześniu 1941 roku. W czasie blokady, która trwała do stycznia 1944 roku, zmarło według różnych szacunków od około 650 tysięcy do ponad miliona mieszkańców, w ogromnej większości z głodu. W 1944 roku Żdanow otrzymał stopień generała pułkownika. Po rozejmie z Finlandią we wrześniu 1944 roku stanął na czele Sojuszniczej Komisji Kontroli w Helsinkach, która nadzorowała wykonanie warunków rozejmu przez rząd prezydenta Carla Gustafa Mannerheima, aż do traktatu pokojowego w 1947 roku. Kierownictwo partii w Leningradzie przekazał swojemu wychowankowi Aleksiejowi Kuzniecowowi.

Żdanowszczyzna i Kominform

Pod koniec 1945 roku Stalin ściągnął go do Moskwy. Jako sekretarz KC Żdanow odpowiadał za ideologię i stosunki z partiami komunistycznymi za granicą, a w 1946 roku, gdy Malenkow chwilowo popadł w niełaskę, uchodził za drugą osobę w partii. W sierpniu 1946 roku, po uchwale KC o leningradzkich czasopismach „Zwiezda” i „Leningrad”, wygłosił referat, w którym nazwał Michaiła Zoszczenkę „szumowiną literatury”, a poezję Anny Achmatowej opisał słowami „pół zakonnica, pół nierządnica”. Obydwoje zostali wyrzuceni ze Związku Pisarzy. Kampania, zwana od jego nazwiska żdanowszczyzną, objęła teatr, film, filozofię i naukę. Pod hasłem walki z „kosmopolityzmem” i „płaszczeniem się przed Zachodem” niszczono kariery artystów i uczonych, a jej ofiarami padali też twórcy narodów nierosyjskich, w tym żydowscy i ukraińscy. W lutym 1948 roku, po trzydniowej naradzie z muzykami w Kremlu, uchwała KC potępiła za „formalizm” Dmitrija Szostakowicza, Siergieja Prokofjewa i innych kompozytorów.

We wrześniu 1947 roku Żdanow przewodził delegacji radzieckiej na naradzie partii komunistycznych w Szklarskiej Porębie, na której powołano Kominform, następcę rozwiązanego w 1943 roku Kominternu. W swoim referacie ogłosił, że świat podzielił się na dwa obozy, „imperialistyczny i antydemokratyczny” pod przywództwem Stanów Zjednoczonych oraz „antyimperialistyczny i demokratyczny” pod przywództwem ZSRR. Ta „doktryna Żdanowa”, radziecka odpowiedź na doktrynę Trumana i plan Marshalla, stała się ideologicznym fundamentem zimnej wojny i przyspieszyła stalinizację Europy Środkowej, także Polski.

Upadek i śmierć

Pozycja Żdanowa słabła równie szybko, jak urosła. Był ciężko chory na serce i według wspomnień Nikity Chruszczowa nadużywał alkoholu. Malenkow wrócił w lipcu 1948 roku do sekretariatu KC, a gdy na czerwcowej naradzie Kominformu w Bukareszcie potępiono Jugosławię, Stalin był niezadowolony z łagodniejszego tonu Żdanowa. W lipcu Żdanow wyjechał na leczenie do sanatorium KC nad Wałdajem i tam zmarł 31 sierpnia 1948 roku. Pochowano go z honorami pod murem kremlowskim, a jego rodzinny Mariupol nazwano jego imieniem. Kardiolog Lidija Timaszuk, która rozpoznała u niego zawał serca, czego inni lekarze nie przyjęli do wiadomości, pisała w tej sprawie skargi do władz. Kilka lat później posłużyły one jako jeden z pretekstów do tak zwanego spisku lekarzy kremlowskich, w którym oskarżono głównie żydowskich lekarzy o zamordowanie Żdanowa i innych przywódców.

Jego śmierć uderzyła w jego współpracowników. W sprawie leningradzkiej w latach 1949–1950 aresztowano setki działaczy z kręgu Żdanowa. Kuzniecow i przewodniczący Gospłanu Nikołaj Wozniesienski zostali rozstrzelani w październiku 1950 roku. Za intrygą stali Malenkow i Ławrientij Beria. Syn Żdanowa, chemik Jurij Żdanow, był w latach 1949–1952 mężem córki Stalina Swietłany Alliłujewej.

Znaczenie

W ZSRR Żdanow przez czterdzieści lat był patronem miast, uczelni, fabryk i okrętów. Mariupol nosił nazwę Żdanow od 1948 do 1989 roku. Dopiero w styczniu 1989 roku KC KPZR uchylił akty upamiętniające go, stwierdzając, że był jednym z organizatorów masowych represji lat trzydziestych i czterdziestych przeciw niewinnym obywatelom. Dla historii II wojny światowej ważny jest jako jeden z wykonawców radzieckiej ekspansji lat 1939–1940: wojny z Finlandią i aneksji Estonii, w której z przewrotu wyreżyserowanego przez Moskwę zrobiono „rewolucję ludową”. Ten sam scenariusz, z fasadą legalności, partiami-satelitami i sfałszowanymi wyborami, Kreml powtórzył po 1944 roku w Europie Środkowej, a Żdanow, ideolog dwóch obozów, nadał mu po wojnie teoretyczną oprawę.