Sukarno

Sukarno był przywódcą indonezyjskiego ruchu narodowego, a od 1945 do 1967 roku pierwszym prezydentem Indonezji. Inżynier z wykształcenia i znakomity mówca, w latach dwudziestych założył partię, która jako pierwsza postawiła sobie za cel pełną niepodległość Holenderskich Indii Wschodnich, za co Holendrzy na ponad dekadę zamknęli go w więzieniu i na zesłaniu. Japońska okupacja w latach 1942–1945 dała mu trybunę, a zarazem uwikłała go we współpracę z okupantem, także w werbunek robotników przymusowych. 17 sierpnia 1945 roku, dwa dni po kapitulacji Japonii, razem z Mohammadem Hattą proklamował niepodległość Indonezji, co otworzyło czteroletnią walkę z powracającymi Holendrami. Rządził potem coraz bardziej autorytarnie, aż po wydarzeniach 1965 roku władzę przejął od niego generał Suharto.

Dzieciństwo i nauka (1901–1926)

Urodził się 6 czerwca 1901 roku w Surabai na wschodniej Jawie. Jego ojciec, Raden Soekemi Sosrodihardjo, był jawajskim nauczycielem szkoły ludowej z niższej szlachty, matka, Ida Ayu Nyoman Rai, pochodziła z Bali. Chłopiec otrzymał imię Kusno; gdy często chorował, rodzice zgodnie z jawajskim zwyczajem zmienili mu je na Sukarno. Jak wielu Jawajczyków używał tylko jednego imienia, a w holenderskiej pisowni zapisywano je jako Soekarno. Dzieciństwo spędził w Mojokerto i u dziadków w Tulungagung.

Dzięki znajomości holenderskiego dostał się do elitarnej szkoły średniej HBS w Surabai. Mieszkał tam od 1916 roku w domu Omara Saida Tjokroaminoto, przywódcy Sarekat Islam, pierwszej masowej organizacji politycznej Indonezyjczyków. U niego poznał działaczy całego spektrum, od muzułmańskich reformatorów po komunistów, i uczył się sztuki przemawiania do tłumu; poślubił też jego córkę Oetari. W 1921 roku rozpoczął studia w Wyższej Szkole Technicznej w Bandungu, jednej z pierwszych uczelni wyższych w kolonii, i w 1926 roku uzyskał dyplom inżyniera budownictwa. Wcześniej rozwiódł się z Oetari i ożenił z Inggit Garnasih, starszą od siebie żoną gospodarza, u którego mieszkał w Bandungu; Inggit rozwiodła się, by go poślubić w 1923 roku.

Partia Narodowa, więzienie i zesłanie (1926–1942)

W Bandungu Sukarno prowadził biuro architektoniczne, ale coraz więcej czasu poświęcał polityce. W 1926 roku ogłosił esej „Nacjonalizm, islam i marksizm”, w którym przekonywał, że te trzy nurty powinny działać razem przeciw kolonializmowi. 4 lipca 1927 roku założył z kolegami ze studenckiego klubu dyskusyjnego organizację przemianowaną wkrótce na Indonezyjską Partię Narodową (PNI). Partia żądała pełnej niepodległości i odmawiała współpracy z holenderskimi instytucjami. W ciągu dwóch lat zyskała około 10 tysięcy członków, a jej przywódca stał się najbardziej znanym mówcą ruchu narodowego.

Władze kolonialne uznały go za zagrożenie. 29 grudnia 1929 roku Sukarno został aresztowany w Yogyakarcie, a w 1930 roku stanął przed sądem w Bandungu. Jego mowa obrończa, wydana później jako „Indonezja oskarża”, była oskarżeniem systemu kolonialnego i krążyła po całym archipelagu. Skazano go na cztery lata więzienia, ale pod wpływem protestów, także w Holandii, wypuszczono go już w ostatnich dniach 1931 roku. PNI tymczasem rozwiązała się, a ruch rozpadł się na dwa nurty: Sukarno przystąpił do masowej partii Partindo, Hatta i Sutan Syahrir budowali mniejszą organizację kadrową.

1 sierpnia 1933 roku Sukarno został aresztowany ponownie i tym razem bez sądu zesłany decyzją gubernatora generalnego. Od 1934 roku przebywał w miasteczku Ende na wyspie Flores, gdzie pisał sztuki teatralne dla miejscowej trupy, a w 1938 roku przeniesiono go do Bengkulu na Sumatrze. Tam uczył w szkole muzułmańskiej organizacji Muhammadijah i poznał uczennicę Fatmawati, którą w 1943 roku poślubił. Hatta i Syahrir spędzili te same lata w obozie Boven-Digoel na Nowej Gwinei i na wyspie Banda. W chwili wybuchu wojny na Pacyfiku najważniejsi przywódcy ruchu narodowego byli więc odcięci od polityki.

Pod okupacją japońską (1942–1945)

W styczniu 1942 roku Japonia rozpoczęła inwazję na Holenderskie Indie Wschodnie. Gdy wojska japońskie zbliżały się do Sumatry, Holendrzy wywieźli Sukarno z Bengkulu w stronę Padangu, zamierzając ewakuować go z wyspy, ale w zamieszaniu zostawili go na miejscu. Po upadku Jawy w marcu 1942 roku zgłosili się do niego japońscy oficerowie, a latem tego roku władze okupacyjne przewiozły go na Jawę. Tam wraz z Hattą, którego Holendrzy zdążyli wcześniej sprowadzić z zesłania, zgodził się na współpracę z okupantem. Obaj liczyli, że w ten sposób zdołają chronić ludność i zbudować podstawy przyszłego państwa. Według późniejszych relacji uczestników Syahrir pozostał wówczas na uboczu i utrzymywał kontakty z ukrytą opozycją.

Japońska 16 Armia Hitoshiego Imamury i jego następców potrzebowała Sukarno do mobilizacji ludności Jawy. W marcu 1943 roku stanął on na czele Centrum Siły Ludowej (Putera), kierowanego razem z Hattą, pedagogiem Ki Hadjarem Dewantarą i muzułmańskim duchownym Masem Mansurem, a w październiku 1943 roku został przewodniczącym Centralnej Rady Doradczej przy japońskiej administracji. W 1944 roku Puterę zastąpiła ściślej kontrolowana przez Japończyków organizacja Jawa Hōkōkai (Stowarzyszenie Służby Jawy), w której Sukarno był głównym indonezyjskim przywódcą. Swobodnie przemawiał przez radio i na wiecach w całej wyspie; w przemówieniach wychwalał Japonię i „Wielką Azję Wschodnią”, ale zarazem, po raz pierwszy w historii, do milionów słuchaczy docierało hasło Indonezji jako jednego narodu. Popierał też utworzenie w październiku 1943 roku ochotniczej armii PETA, która stała się później jednym z zalążków wojska republiki. W listopadzie 1943 roku odwiedził Tokio, gdzie przyjął go cesarz Hirohito.

Najcięższym obciążeniem tej współpracy był udział Sukarno w werbunku romusha, robotników przymusowych wysyłanych na budowy i do kopalń na Jawie i w całej Azji Południowo-Wschodniej. Ich liczbę szacuje się na kilkaset tysięcy, według różnych szacunków od 200 do 500 tysięcy samych mieszkańców Jawy, a wielu z nich nie wróciło. Sukarno pozował do propagandowych zdjęć wśród ochotników i nawoływał do zgłaszania się do pracy. W autobiografii spisanej w 1965 roku przez amerykańską dziennikarkę Cindy Adams przyznawał, że to on posyłał tych ludzi na śmierć, i bronił się, że była to cena za zdobycie niepodległości. Historycy oceniają tę rolę różnie: jedni podkreślają jej moralny ciężar, inni wskazują, że administracja okupacyjna i tak prowadziłaby werbunek, a Sukarno wykorzystywał swoją pozycję do budowania ruchu narodowego.

Gdy losy wojny odwróciły się, Japonia zaczęła składać obietnice. 7 września 1944 roku premier Kuniaki Koiso zapowiedział niepodległość Indii Wschodnich „w przyszłości”, a w 1945 roku władze okupacyjne powołały Komitet Badania Przygotowań do Niepodległości. Na jego posiedzeniu 1 czerwca 1945 roku Sukarno wygłosił przemówienie, w którym przedstawił pięć zasad przyszłego państwa, nazwanych Pancasila: jedność narodową, humanitaryzm i współpracę międzynarodową, demokrację opartą na naradzie i porozumieniu, sprawiedliwość społeczną oraz wiarę w Boga. Pancasila miała pogodzić muzułmańską większość z chrześcijanami, hinduistami i świeckimi nacjonalistami i do dziś pozostaje oficjalną podstawą ideologiczną Indonezji.

Proklamacja niepodległości (sierpień 1945)

7 sierpnia 1945 roku, dzień po ataku atomowym na Hiroszimę, Japończycy zgodzili się na powołanie Komitetu Przygotowawczego Niepodległości Indonezji z Sukarno jako przewodniczącym. Sukarno, Hatta i lekarz Radjiman Wedyodiningrat polecieli do Dalat w Indochinach, gdzie 12 sierpnia marszałek Hisaichi Terauchi, dowódca japońskich wojsk w Azji Południowo-Wschodniej, zapowiedział im rychłe przekazanie niepodległości. Wrócili do Dżakarty 14 sierpnia, a następnego dnia nadeszła wiadomość o kapitulacji Japonii.

Młodzi działacze ruchu narodowego, tzw. pemuda, żądali natychmiastowej proklamacji, bez udziału i zgody Japończyków. Sukarno i Hatta wahali się: obawiali się starcia z wciąż uzbrojoną japońską armią i chcieli działać przez Komitet Przygotowawczy. Rankiem 16 sierpnia grupa pemuda wywiozła obu przywódców do Rengasdengklok pod Dżakartą, by wymusić decyzję. Wieczorem wrócili do miasta, a nocą z 16 na 17 sierpnia w rezydencji kontradmirała Tadashiego Maedy, oficera łącznikowego japońskiej marynarki, który według relacji uczestników udostępnił swój dom i nie przeszkadzał w obradach, ułożyli krótki tekst proklamacji. Dowództwo 16 Armii odmówiło zgody, ale nie interweniowało.

17 sierpnia 1945 roku około godziny 10 Sukarno odczytał proklamację przed swoim domem przy ulicy Pegangsaan Timur 56 w Dżakarcie, w obecności kilkuset osób. Podpisał ją „w imieniu narodu Indonezji” razem z Hattą. Podniesiono czerwono-białą flagę uszytą przez Fatmawati. Następnego dnia Komitet Przygotowawczy przyjął tymczasową konstytucję i wybrał Sukarno prezydentem, a Hattę wiceprezydentem. Proklamacja była wymierzona przede wszystkim w powrót władzy holenderskiej, którą rząd w Hadze uważał za oczywisty.

Rewolucja narodowa (1945–1949)

Kraj, którym Sukarno miał rządzić, nie miał wojska ani uznania. Pod koniec września 1945 roku wylądowały w Dżakarcie, a potem w innych miastach Jawy i Sumatry, wojska brytyjskie z dowództwa Louisa Mountbattena, mające rozbroić Japończyków i uwolnić internowanych; za nimi wracała administracja holenderska. Jesienią wybuchły walki, w tym krwawa bitwa o Surabaję w listopadzie 1945 roku, a okres zamętu nazwany bersiap przyniósł także zabójstwa Holendrów, Indoeuropejczyków, Chińczyków i Indonezyjczyków posądzanych o kolaborację. W listopadzie 1945 roku Sukarno zgodził się na rząd parlamentarny z Syahrirem jako premierem, sam pozostając symbolem republiki; na początku 1946 roku władze przeniosły się do Yogyakarty.

Lata rewolucji narodowej przyniosły przeplatające się rokowania i walki: porozumienie z Linggadjati (1946–1947), dwie holenderskie ofensywy, nazywane przez Hagę „akcjami policyjnymi”, w lipcu 1947 i grudniu 1948 roku, a w 1948 roku także komunistyczne powstanie w Madiun, stłumione przez wojsko republiki. 19 grudnia 1948 roku Holendrzy zajęli Yogyakartę i internowali Sukarno, Hattę i większość rządu. Walka partyzancka trwała jednak dalej, a naciski Stanów Zjednoczonych i ONZ zmusiły Holandię do ustępstw. Na konferencji Okrągłego Stołu w Hadze uzgodniono przekazanie suwerenności, które nastąpiło 27 grudnia 1949 roku. Sukarno został prezydentem federacyjnych Stanów Zjednoczonych Indonezji, w sierpniu 1950 roku przekształconych w unitarną Republikę Indonezji.

Od demokracji parlamentarnej do „demokracji kierowanej” (1950–1965)

W pierwszych latach niepodległości rzeczywista władza należała do zmieniających się rządów parlamentarnych, a Sukarno był przede wszystkim mówcą i symbolem jedności. Na arenie międzynarodowej wyrósł na jednego z przywódców krajów wyzwalających się spod władzy kolonialnej: w kwietniu 1955 roku gościł w Bandungu konferencję państw Azji i Afryki, z której wyrósł potem Ruch Państw Niezaangażowanych. W kraju narastały jednak napięcia: w 1956 roku Hatta zrezygnował z wiceprezydentury, w 1957 roku wprowadzono stan wojenny, a na Sumatrze i Celebesie wybuchły regionalne bunty, wspierane po cichu przez Stany Zjednoczone. W lipcu 1959 roku Sukarno dekretem rozwiązał zgromadzenie konstytucyjne, przywrócił konstytucję z 1945 roku i ogłosił „demokrację kierowaną”, w której opierał się na równowadze między wojskiem a Komunistyczną Partią Indonezji.

Polityka zagraniczna stawała się coraz bardziej konfrontacyjna. Pod groźbą zbrojnej interwencji Indonezja wymusiła w 1962 roku porozumienie nowojorskie, na mocy którego w 1963 roku przejęła Irian Zachodni, ostatnią holenderską posiadłość w regionie. Od 1963 roku Sukarno prowadził konfrontację z Malezją, uznając nową federację za twór brytyjskiego neokolonializmu, a w styczniu 1965 roku wycofał Indonezję z ONZ. Gospodarka pogrążała się w hiperinflacji, a w 1963 roku tymczasowe zgromadzenie ludowe ogłosiło go prezydentem dożywotnim.

Upadek i śmierć (1965–1970)

W nocy z 30 września na 1 października 1965 roku grupa oficerów, określająca się jako Ruch 30 Września, zamordowała sześciu generałów. Dowódca rezerwy strategicznej generał Suharto stłumił akcję, a wojsko obarczyło odpowiedzialnością komunistów; rola samej partii i wiedza Sukarno pozostają przedmiotem sporów historyków. W kolejnych miesiącach wojsko i współpracujące z nim bojówki dokonały masowych mordów rzeczywistych i domniemanych komunistów; liczbę ofiar szacuje się najczęściej na 500 tysięcy do miliona. Sukarno nie zdołał ich powstrzymać ani odbudować swojej pozycji. 11 marca 1966 roku podpisał dokument przekazujący Suharto pełnomocnictwa do przywrócenia porządku, w marcu 1967 roku zgromadzenie ludowe odebrało mu władzę, a w 1968 roku Suharto został prezydentem.

Ostatnie lata Sukarno spędził w areszcie domowym, najpierw w Bogorze, potem w Dżakarcie, odcięty od polityki i pozbawiony właściwej opieki lekarskiej. Zmarł 21 czerwca 1970 roku w szpitalu wojskowym w Dżakarcie na niewydolność nerek. Wbrew jego życzeniu pochowano go nie w pobliżu Bogoru, lecz obok matki w Blitarze na wschodniej Jawie.

Znaczenie

Sukarno był jednym z twórców nowoczesnego narodu indonezyjskiego: dał mu ideologię Pancasila, język polityczny i symbol w osobie ojca proklamacji. Jego droga do niepodległości prowadziła jednak przez współpracę z japońskim okupantem i odpowiedzialność za werbunek romusha, a rządy po 1959 roku zakończyły się ruiną gospodarki i katastrofą 1965 roku. Dla dziejów drugiej wojny światowej jest najważniejszym przykładem tego, jak japońska okupacja, łamiąc władzę europejskich mocarstw w Azji Południowo-Wschodniej, przyspieszyła powstanie niepodległych państw. Za Suharto jego pamięć była przez lata ograniczana, ale w 1986 roku uznano go wraz z Hattą za „bohaterów proklamacji”, a w latach 2001–2004 prezydentem Indonezji była jego córka Megawati Soekarnoputri.