Louis Mountbatten

Louis Mountbatten, od 1947 roku hrabia Mountbatten of Burma, był jedną z najbarwniejszych i najbardziej spornych postaci brytyjskiej wojny. Prawnuk królowej Wiktorii, oficer marynarki i ulubieniec Winstona Churchilla, przeszedł w ciągu czterech lat drogę od dowódcy flotylli niszczycieli do naczelnego dowódcy sił sprzymierzonych w Azji Południowo-Wschodniej. Jako szef operacji połączonych odpowiadał za śmiałe rajdy na wybrzeża okupowanej Europy, w tym za krwawą klęskę pod Dieppe, a jako dowódca SEAC kierował wojną, która odebrała Japończykom Birmę. Po wojnie, jako ostatni wicekról Indii, przeprowadził w pośpiechu przekazanie władzy i podział kraju na Indie i Pakistan. Zginął w 1979 roku w zamachu bombowym Irlandzkiej Armii Republikańskiej.

Książę Battenberg

Urodził się 25 czerwca 1900 roku we Frogmore House w parku zamku Windsor jako książę Louis Francis Albert Victor Nicholas Battenberg, najmłodsze dziecko księcia Ludwika Aleksandra Battenberga, oficera Royal Navy, i księżniczki Wiktorii Heskiej, wnuczki królowej Wiktorii. Na chrzcie jednym z jego rodziców chrzestnych był car Mikołaj II, mąż siostry matki, Aleksandry Fiodorowny. W rodzinie nazywano go „Dickie”. Jako chłopiec bywał na dworze w Petersburgu i przez całe życie przechowywał wspomnienie o carskich kuzynkach zamordowanych w 1918 roku. Jego starsza siostra Alicja była matką księcia Filipa, przyszłego męża królowej Elżbiety II.

W 1913 roku wstąpił do kolegium marynarki wojennej w Osborne. Rok później jego ojciec, od 1912 roku Pierwszy Lord Morski, czyli zawodowy szef Royal Navy, musiał ustąpić pod naciskiem kampanii prasowej przeciw „Niemcowi” na czele floty – upokorzenie, które syn zapamiętał na zawsze. W lipcu 1916 roku szesnastoletni kadet trafił jako midszypmen na krążownik liniowy HMS „Lion”, flagowy okręt admirała Beatty’ego, a potem na pancernik HMS „Queen Elizabeth”. W 1917 roku, gdy dynastia przyjęła nazwę Windsor, Battenbergowie zangielszczyli nazwisko na Mountbatten, a ojciec otrzymał tytuł markiza Milford Haven. Młodszy syn markiza był odtąd znany jako lord Louis Mountbatten.

Między wojnami

Po wojnie studiował przez dwa semestry w Christ’s College w Cambridge, a w latach 1920–1922 towarzyszył następcy tronu, przyszłemu królowi Edwardowi VIII, w podróżach do Australii, Indii i Japonii. Zaprzyjaźnił się z nim na długie lata. W lipcu 1922 roku poślubił Edwinę Ashley, wnuczkę i dziedziczkę finansisty sir Ernesta Cassela, co uczyniło go jednym z najbogatszych oficerów marynarki. Para prowadziła wystawne, światowe życie, a małżeństwo, choć trwałe, było pełne napięć i romansów po obu stronach.

Mimo rozgłosu Mountbatten traktował służbę poważnie. Specjalizował się w łączności radiowej, ukończył kursy w szkole sygnałowej w Portsmouth i w Greenwich, w latach 20. i 30. był oficerem łączności Floty Śródziemnomorskiej, a przy okazji stał się zapalonym graczem w polo, o którym napisał podręcznik. W 1934 roku objął pierwsze dowództwo, niszczyciel HMS „Daring”. W 1936 roku pracował w wydziale lotnictwa morskiego Admiralicji, opowiadając się za przekazaniem lotnictwa pokładowego marynarce, a w czerwcu 1937 roku awansował na komandora. W czerwcu 1939 roku objął dowództwo nowego niszczyciela HMS „Kelly” i 5 Flotylli Niszczycieli.

„Kelly”

We wrześniu 1939 roku „Kelly” przywiózł z Francji do Anglii księcia Windsoru, byłego króla Edwarda VIII. W maju 1940 roku niszczyciele Mountbattena próbowały przebić się do Namsos podczas kampanii norweskiej, a następnie uczestniczyły w ewakuacji alianckich żołnierzy. W nocy z 9 na 10 maja 1940 roku „Kelly” został storpedowany przez niemiecki ścigacz u wybrzeży Holandii; Mountbatten doprowadził ciężko uszkodzony okręt do portu. W listopadzie 1940 roku, prowadząc flotyllę na niszczycielu „Javelin”, stracił w starciu z niemieckimi niszczycielami dziobową i rufową część okrętu – zwrot, który wykonał, uznano później za niefortunny. W Admiralicji zyskał przydomek „Master of Disaster”, lecz także opinię dowódcy odważnego i lubianego przez marynarzy.

Wiosną 1941 roku flotylla trafiła na Morze Śródziemne. 23 maja 1941 roku, podczas bitwy o Kretę, niemieckie bombowce nurkujące zatopiły „Kelly’ego” i „Kashmira”; zginęła mniej więcej połowa załogi, a Mountbatten ocalał, płynąc do ostatniej chwili przy przewróconym okręcie. Historia „Kelly’ego” stała się podstawą filmu „Nasz okręt” (1942) jego przyjaciela Noëla Cowarda, który wplótł do scenariusza przemówienia Mountbattena do załogi. W sierpniu 1941 roku Mountbatten objął dowództwo lotniskowca HMS „Illustrious”, remontowanego w Stanach Zjednoczonych; odwiedził wówczas Pearl Harbor i według własnej relacji ostrzegał przed nieprzygotowaniem bazy na atak z powietrza.

Operacje połączone i Dieppe

27 października 1941 roku Churchill odwołał go z Ameryki i powierzył mu – w miejsce admirała Rogera Keyesa – Dowództwo Operacji Połączonych, odpowiedzialne za rajdy komandosów i przygotowanie przyszłej inwazji na kontynent. W marcu 1942 roku 41-letni komandor otrzymał tymczasowy stopień wiceadmirała i honorowe stopnie generała porucznika i marszałka lotnictwa, a wbrew zastrzeżeniom szefa Imperialnego Sztabu Generalnego Alana Brooke’a zasiadł w Komitecie Szefów Sztabów. Pod jego kierunkiem przeprowadzono rajd na Vågsøy w grudniu 1941 roku, operację Biting w Bruneval w lutym 1942 roku, która przyniosła części niemieckiego radaru, i rajd na Saint-Nazaire w marcu 1942 roku. Jego sztab przygotował też plan desantu na Madagaskar, a później zajmował się sprzętem i metodami, które miały posłużyć w Normandii: barkami i okrętami desantowymi, sztucznymi portami Mulberry i podmorskim rurociągiem PLUTO. Do jego bardziej fantastycznych pomysłów należał projekt „Habakuk” – lotniskowca z mieszanki lodu i trocin.

Najcięższym obciążeniem jego kariery stał się rajd na Dieppe 19 sierpnia 1942 roku. Mountbatten był jednym z głównych orędowników i planistów operacji, którą po odwołaniu w lipcu wznowiono w zmienionej postaci. Desant zakończył się klęską: z około 6 tysięcy żołnierzy, w większości Kanadyjczyków, blisko 60 procent zginęło, odniosło rany lub dostało się do niewoli. Mountbatten do końca życia twierdził, że lekcje z Dieppe uratowały tysiące istnień w Normandii. Krytycy, m.in. gen. Julian Thompson i kanadyjscy historycy, uważają, że te wnioski można było wyciągnąć bez takiej ofiary, a odpowiedzialność za niedostatki planu rozkłada się między Mountbattena, dowództwo kanadyjskie i brytyjskich szefów sztabów. W Kanadzie wielu weteranów nigdy mu tej operacji nie wybaczyło.

Dowódca w Azji Południowo-Wschodniej

W sierpniu 1943 roku na konferencji w Quebecu Churchill zaproponował, a Amerykanie przyjęli, kandydaturę Mountbattena na naczelnego dowódcę nowego Dowództwa Azji Południowo-Wschodniej (SEAC), z tymczasowym stopniem admirała. Jego zastępcą został amerykański gen. Joseph Stilwell. Mountbatten przyleciał do Indii na początku października, a w połowie miesiąca w Chongqingu przyczynił się do zażegnania kryzysu wokół Stilwella, którego odwołania domagał się Czang Kaj-szek. Dowództwo formalnie przejęło działania w połowie listopada 1943 roku, a w kwietniu 1944 roku przeniosło kwaterę z Delhi do Kandy na Cejlonie.

SEAC przez cały czas cierpiał na brak środków, bo okręty desantowe i samoloty szły przede wszystkim do Europy i na Pacyfik, a Brytyjczycy i Amerykanie różnili się co do celu wojny w tym regionie – dla jednych była nim odbudowa imperium, dla drugich droga do Chin. Mountbatten nie był dowódcą polowym; rzeczywistą kampanię lądową prowadził gen. William Slim na czele 14 Armii. Zasługą naczelnego dowódcy była jednak poprawa morale „zapomnianej armii”, walka z malarią, decyzja o kontynuowaniu działań w porze monsunowej i zręczne godzenie interesów Brytyjczyków, Amerykanów i Chińczyków. Jego bardziej śmiałe pomysły, jak desanty na Sumatrę czy w okolicach Rangunu, studził doświadczony sztab. W 1944 roku japońska ofensywa na Indie załamała się pod Imphalem i Kohimą, a w latach 1944–1945 wojska SEAC odbiły Birmę i w maju 1945 roku zajęły Rangun.

Mountbatten wykazywał zrozumienie dla ruchów narodowych, które wyrosły pod japońską okupacją. W 1945 roku zgodził się na współpracę z Aung Sanem i jego Birmańską Armią Narodową, która zwróciła się przeciw Japończykom, wbrew opiniom części brytyjskich urzędników kolonialnych. 12 września 1945 roku przyjął w Singapurze kapitulację japońskich wojsk w Azji Południowo-Wschodniej, podpisaną przez gen. Seishirō Itagakiego. Później musiał rozbrajać Japończyków, ratować jeńców i przywracać władzę kolonialną w Indonezji i Indochinach, gdzie doszło do walk z ruchami niepodległościowymi. Japończykom do końca życia nie wybaczył traktowania jeńców. W 1946 roku otrzymał tytuł wicehrabiego Mountbatten of Burma i Order Podwiązki.

Ostatni wicekról

W lutym 1947 roku premier Clement Attlee mianował go wicekrólem Indii z zadaniem przekazania władzy w ręce Indusów najpóźniej do czerwca 1948 roku, w miarę możliwości przy zachowaniu jedności kraju. Mountbatten objął urząd 24 marca 1947 roku, w chwili gdy Pendżab i Bengal ogarniały zamieszki między hinduistami, sikhami i muzułmanami. Szybko uznał, że utrzymanie jednolitych Indii jest niemożliwe wobec stanowiska przywódcy Ligi Muzułmańskiej Muhammada Alego Jinnaha, i że zwłoka grozi wojną domową. Plan z 3 czerwca 1947 roku przewidywał podział, a termin przekazania władzy przyspieszono do 15 sierpnia 1947 roku. Granice wytyczyła w pośpiechu komisja sir Cyrila Radcliffe’a, a ich przebieg ogłoszono dopiero po uzyskaniu niepodległości.

Podziałowi towarzyszyły masowe ucieczki i rzezie. Według różnych szacunków przesiedlenia objęły od 10 do kilkunastu milionów ludzi, a liczbę zabitych szacuje się na od około 200 tysięcy do 2 milionów. Ocena roli Mountbattena pozostaje sporna. Krytycy, wśród nich ekonomista John Kenneth Galbraith i część historyków brytyjskich, zarzucają mu, że pośpiechem i odwlekaniem ogłoszenia granic przyczynił się do rozlewu krwi, a Pakistańczycy oskarżali go o stronniczość na rzecz Indii, zwłaszcza przy wytyczaniu granicy w Pendżabie. Obrońcy, jak Lawrence James, wskazują, że ładu nie dało się już utrzymać, a Wielka Brytania nie miała ani sił, ani woli, by tkwić w Indiach w czasie wojny domowej.

Na prośbę Jawaharlala Nehru Mountbatten pozostał pierwszym gubernatorem generalnym niepodległych Indii do czerwca 1948 roku. Pomógł nakłonić niemal wszystkie księstwa do przyłączenia się do Indii lub Pakistanu; z nierozstrzygniętej sprawy Kaszmiru wyrosła jednak pierwsza wojna indyjsko-pakistańska, a za jego radą Indie wniosły ją w styczniu 1948 roku na forum ONZ. Bliska przyjaźń Edwiny Mountbatten z Nehru do dziś budzi spekulacje. W 1947 roku Mountbatten otrzymał tytuł hrabiego Mountbatten of Burma, a jego siostrzeniec Filip, który przyjął nazwisko Mountbatten, poślubił następczynię tronu Elżbietę.

Pierwszy Lord Morski

Po powrocie z Indii Mountbatten wrócił do marynarki jako dowódca eskadry krążowników na Malcie, w 1952 roku objął dowództwo Floty Śródziemnomorskiej i sojuszniczych sił morskich NATO na Morzu Śródziemnym, a w kwietniu 1955 roku – stanowisko Pierwszego Lorda Morskiego, które przed czterdziestu laty musiał opuścić jego ojciec. W 1956 roku odradzał premierowi Anthony’emu Edenowi interwencję w czasie kryzysu sueskiego, ale podporządkował się decyzji rządu. W latach 1959–1965 jako szef Sztabu Obrony doprowadził do połączenia ministerstw trzech rodzajów sił zbrojnych w jedno Ministerstwo Obrony, budząc przy tym nieufność wielu kolegów. Edwina zmarła w 1960 roku podczas podróży inspekcyjnej na Borneo. Na emeryturze Mountbatten był gubernatorem wyspy Wight, patronował ruchowi United World Colleges, starannie pielęgnował własną legendę i był mentorem wnuka swojej siostry Alicji, księcia Karola, późniejszego króla Karola III.

Zamach w Mullaghmore

Lata spędzał w zamku Classiebawn w Mullaghmore w irlandzkim hrabstwie Sligo, niedaleko granicy z Irlandią Północną. 27 sierpnia 1979 roku członek Tymczasowej IRA Thomas McMahon zdetonował bombę podłożoną poprzedniej nocy na jego łodzi rybackiej „Shadow V”. Zginęli 79-letni Mountbatten, jego 14-letni wnuk Nicholas Knatchbull i 15-letni pomocnik z Enniskillen Paul Maxwell; następnego dnia zmarła 83-letnia lady Doreen Brabourne, teściowa jego córki. Tego samego dnia IRA zabiła pod Warrenpoint w Irlandii Północnej 18 brytyjskich żołnierzy. McMahona skazano w Irlandii na dożywocie; wyszedł na wolność w 1998 roku na mocy porozumienia wielkopiątkowego. Mountbatten otrzymał uroczysty pogrzeb w Opactwie Westminsterskim i spoczął w opactwie w Romsey.

Znaczenie

Mountbatten był postacią wielkich zdolności i równie wielkiej próżności. Jego biograf Philip Ziegler pisał, że i wady, i zalety miał „na największą skalę” i że był raczej wykonawcą niż twórcą polityki, którą jednak przyswajał sobie tak całkowicie, że uchodził za jej autora. Dla dziejów II wojny światowej ważne są trzy etapy jego kariery: operacje połączone, które od Saint-Nazaire i Dieppe prowadziły do techniki desantu w Normandii; dowództwo w Azji Południowo-Wschodniej, które przywróciło wiarę armii walczącej w Birmie; i rola ostatniego wicekróla, który zamknął dzieje brytyjskich Indii. Spory o Dieppe i o podział Indii trwają do dziś. Po jego śmierci pojawiły się też oskarżenia dotyczące życia prywatnego; część z nich odrzuciły oficjalne dochodzenia, a inne pozostają niewyjaśnione.