Archibald Wavell

Archibald Wavell był w pierwszych dwóch latach II wojny światowej najważniejszym brytyjskim dowódcą lądowym walczącym z nieprzyjacielem. Jako naczelny dowódca na Bliskim Wschodzie odpowiadał za obszar od Libii po Irak i od Turcji po Kenię. Zimą 1940 i 1941 roku jego wojska rozbiły włoską armię w Libii i podbiły Włoską Afrykę Wschodnią, odnosząc pierwsze wielkie zwycięstwa lądowe Wielkiej Brytanii w tej wojnie. Wiosną 1941 roku musiał jednak równocześnie prowadzić kampanie w Grecji, na Krecie, w Iraku, Syrii i na pustyni libijskiej, a klęski, które tam poniósł, kosztowały go stanowisko. Potem dowodził w Indiach i w Azji Południowo-Wschodniej w najgorszych miesiącach wojny z Japonią, a jako wicekról Indii prowadził rokowania, które poprzedziły koniec brytyjskiego panowania. Był żołnierzem o rzadkiej kulturze, autorem książek o wojsku i miłośnikiem poezji. Winston Churchill nigdy nie darzył go zaufaniem.

Młodość i pierwsze wojny

Archibald Percival Wavell urodził się 5 maja 1883 roku w Colchesterze, w rodzinie o tradycjach wojskowych. Jego ojciec był oficerem armii brytyjskiej, później generałem majorem, a dzieciństwo chłopiec spędził częściowo w Indiach. Uczył się w elitarnym Winchester College, gdzie był stypendystą, a dyrektor szkoły podobno przekonywał ojca, że syn ma dość zdolności, by zrobić karierę poza wojskiem. Wavell wybrał jednak armię. Po ukończeniu Królewskiego Kolegium Wojskowego w Sandhurst w maju 1901 roku został podporucznikiem szkockiego pułku piechoty Black Watch i trafił do Afryki Południowej na końcowe miesiące II wojny burskiej. Od 1903 roku służył z pułkiem w Indiach i w 1908 roku walczył przeciw plemionom na pograniczu północno-zachodnim.

Należał do oficerów, którzy traktowali swój zawód poważnie. W latach 1909–1910 ukończył z wyróżnieniem Akademię Sztabu w Camberley, a w 1911 roku spędził rok w Rosji, ucząc się języka i obserwując rosyjską armię. Potem pracował w rosyjskiej sekcji Ministerstwa Wojny w Londynie. Podczas jednej z kolejnych podróży do Rosji, w 1913 roku, został zatrzymany jako podejrzany o szpiegostwo.

I wojna światowa

Po wybuchu wojny w 1914 roku Wavell pojechał do Francji jako oficer sztabu Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, a w listopadzie został szefem sztabu 9 Brygady Piechoty. W 1915 roku pod Ypres został ciężko ranny i stracił lewe oko. Otrzymał Krzyż Wojskowy. Po wyleczeniu wrócił do sztabu, a w 1916 roku, jako znawca Rosji, został oficerem łącznikowym przy armii rosyjskiej walczącej z Turkami na Kaukazie. W 1917 roku przeniesiono go na Bliski Wschód, do sztabu Egipskich Sił Ekspedycyjnych gen. Edmunda Allenby’ego, które zdobywały Palestynę. W 1918 roku jako tymczasowy generał brygady był szefem sztabu XX Korpusu. Allenby stał się dla niego wzorem dowódcy. Wavell napisał później historię jego kampanii palestyńskich (1928) i jego biografię (1940).

Między wojnami

Po wojnie Wavell, jak wielu oficerów, wrócił do niższego stopnia i przez lata pracował w sztabach i Ministerstwie Wojny, kilka razy pozostając czasowo bez przydziału. W 1930 roku objął dowództwo 6 Brygady Piechoty, którą wykorzystywano do doświadczeń z nowymi metodami walki ruchowej, w 1933 roku został generałem majorem, a w 1935 roku dowódcą 2 Dywizji Piechoty. Zyskał opinię jednego z najbardziej myślących dowódców armii brytyjskiej, wymagającego, ale bliskiego żołnierzom, oszczędnego w słowach. W 1936 roku był w grupie brytyjskich oficerów, którzy obserwowali wielkie manewry Armii Czerwonej na Białorusi, z masowymi desantami spadochronowymi.

W 1937 roku wysłano go do Mandatu Palestyny, gdzie trwało powstanie arabskie. Jako dowódca wojsk brytyjskich w Palestynie i Transjordanii przez kilka miesięcy prowadził walkę z partyzantami, a w styczniu 1938 roku awansował na generała porucznika. W kwietniu 1938 roku objął Dowództwo Południowe w Anglii, a w lutym 1939 roku wygłosił w Cambridge cykl wykładów o dowodzeniu, wydany później jako „Generals and Generalship”.

Naczelny dowódca na Bliskim Wschodzie

Latem 1939 roku, w czasie narastającego kryzysu wokół Gdańska, Wavell został wyznaczony na naczelnego dowódcę nowo utworzonego Dowództwa Bliskiego Wschodu w Kairze. Podlegały mu wojska lądowe w Egipcie, Sudanie, Palestynie, Transjordanii i na Cyprze, a z czasem także w Afryce Wschodniej, Iraku i Grecji. Pierwsze miesiące wojny były na Bliskim Wschodzie spokojne, Włochy pozostawały bowiem poza wojną. Wavell wykorzystał je na planowanie i rozmowy z sojusznikami, m.in. z gen. Maxime’em Weygandem, dowódcą francuskiej armii w Lewancie.

Kiedy 10 czerwca 1940 roku Włochy przystąpiły do wojny, a w Libii dowództwo objął wkrótce marszałek Graziani, położenie Wavella stało się trudne. W Egipcie miał około 36 tysięcy żołnierzy, naprzeciw ponad dwustu tysięcy Włochów w Libii i jeszcze większej armii we Włoskiej Afryce Wschodniej. Po kapitulacji Francji stracił francuskie wsparcie w Tunezji, Dżibuti i Syrii. Wybrał strategię elastycznej obrony: zmotoryzowane oddziały gen. Richarda O’Connora nękały Włochów na granicy libijskiej, a na pozostałych frontach Wavell oddawał teren, by zyskać czas. Pod jego dowództwem w Palestynie znalazła się od 30 czerwca 1940 roku polska Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich, która przeszła tam z francuskiej Syrii. Jesienią przerzucono ją do Egiptu, ale ponieważ Polska nie była formalnie w stanie wojny z Włochami, nie skierowano jej na pierwszą linię.

W sierpniu 1940 roku Włosi zajęli Somali Brytyjskie. Wavell, który był wtedy w Londynie i po raz pierwszy spotkał się z Churchillem, poparł decyzję o ewakuacji. Gdy premier uznał, że niewielkie straty dowodzą zbyt słabej obrony, Wavell odpowiedział mu, że wysoki „rachunek rzeźnika” nie świadczy o dobrej taktyce. Churchill nie zapomniał mu tego zdania. Uważał go za człowieka zbyt ostrożnego, a jego małomówność brał za brak ducha walki. Wavella bronił minister wojny Anthony Eden, z którym generał się zaprzyjaźnił.

13 września 1940 roku Włosi wkroczyli do Egiptu, rozpoczynając inwazję, która po czterech dniach marszu utknęła pod Sidi Barrani. Wavell nie zamierzał bronić granicy: osłona 7 Dywizji Pancernej cofała się, a decydująca bitwa miała się rozegrać pod Marsa Matruh. Rodolfo Graziani zatrzymał się jednak w Sidi Barrani, a Wavell wykorzystał trzy miesiące przerwy, by przygotować kontrnatarcie. Mimo że w Londynie i w Atenach coraz głośniej domagano się pomocy dla Grecji, zaatakowanej przez Włochy w październiku, zachował w tajemnicy plan uderzenia na pustyni.

Compass i Afryka Wschodnia

9 grudnia 1940 roku wojska O’Connora uderzyły na włoskie obozy pod Sidi Barrani. Wavell przedstawił to dziennikarzom jako „ważny rajd”, a nie ofensywę, operacja szybko jednak przerosła pierwotne zamiary. W operacji Compass Brytyjczycy i Australijczycy zdobyli Bardię i Tobruk, a w lutym 1941 roku pod Beda Fomm odcięli i zniszczyli resztki włoskiej 10 Armii. Do niewoli trafiło około 130 tysięcy żołnierzy, a cała Cyrenajka znalazła się w rękach brytyjskich. Było to pierwsze wielkie lądowe zwycięstwo Wielkiej Brytanii w tej wojnie. Wavell zabrał przy tym z pustyni zaraz po pierwszych sukcesach 4 Dywizję Indyjską i wysłał ją do Sudanu, co O’Connor uważał za błąd.

Równocześnie Wavell prowadził kampanię wschodnioafrykańską. Z Sudanu, gdzie w lipcu Włosi zdobyli Kassalę, gen. William Platt uderzył na Erytreę i po ciężkiej bitwie pod Keren w marcu 1941 roku otworzył sobie drogę do Asmary i Massawy. Z Kenii gen. Alan Cunningham, brat admirała Andrew Cunninghama, zajął Somali Włoskie i doszedł do Addis Abeby. Do stolicy wrócił 5 maja 1941 roku cesarz Hajle Syllasje, a w maju skapitulował wicekról Amedeo d’Aosta. Wavell od dawna popierał etiopskie powstanie i zgodził się na działania partyzanckie Orde Wingate’a.

Wiosna klęsk

Zwycięstwa nad Włochami sprowadziły jednak na Bliski Wschód Niemców. W lutym 1941 roku do Libii zaczęły przybywać pierwsze oddziały gen. Erwina Rommla, a w Kairze Eden i szef Imperialnego Sztabu Generalnego John Dill przekonali Wavella do wysłania korpusu ekspedycyjnego do Grecji. Wavell, który wcześniej był temu przeciwny, zmienił zdanie i wziął na siebie współodpowiedzialność za decyzję, uznając ją za zobowiązanie honorowe wobec sojusznika. Na pustyni zostały słabe, niedoświadczone oddziały. 31 marca Rommel przeszedł do natarcia i w ciągu dwóch tygodni odepchnął Brytyjczyków do granicy egipskiej. Do niewoli trafił O’Connor. Wavell zdecydował wtedy o obronie Tobruku, który okrążony przetrwał do końca roku.

W kwietniu Niemcy zaatakowali Jugosławię i Grecję, a korpus brytyjski, australijski i nowozelandzki gen. Henry’ego Maitlanda Wilsona musiał ewakuować się z kontynentu, zostawiając cały ciężki sprzęt. W maju niemieccy spadochroniarze zdobyli Kretę, a bitwa o Kretę kosztowała Royal Navy kilka okrętów. W tym samym czasie w Iraku władzę przejął proniemiecki Raszid Ali al-Kilani, a Wavell, który nie chciał rozpraszać sił, dopiero pod naciskiem Londynu wysłał z Palestyny kolumnę na pomoc oblężonej bazie lotniczej Habbaniya. W czerwcu musiał jeszcze uderzyć na Syrię kontrolowaną przez Vichy w operacji Exporter. Bywały tygodnie, w których prowadził jednocześnie pięć kampanii, mając do dyspozycji wojska rozproszone i wyczerpane.

Churchill, który wysłał mu przez Morze Śródziemne konwój z czołgami, domagał się szybkiej ofensywy na pustyni. Operacja Brevity w maju i operacja Battleaxe w połowie czerwca 1941 roku zakończyły się niepowodzeniem, w dużej mierze z powodu niemieckich dział przeciwlotniczych kal. 88 mm użytych przeciw czołgom. Pod koniec czerwca 1941 roku premier poinformował Wavella, że zamienia się stanowiskami z dotychczasowym naczelnym dowódcą w Indiach, gen. Claude’em Auchinleckiem. Wavell przyjął decyzję spokojnie. Auchinleck pisał później z uznaniem o solidnych podstawach, które zastał w Kairze.

Indie i wojna z Japonią

W Indiach Wavell w sierpniu 1941 roku kierował brytyjską częścią wspólnej z ZSRR operacji przeciw Iranowi. Po wybuchu wojny na Pacyfiku w grudniu 1941 roku znów znalazł się tam, gdzie było najtrudniej. W styczniu 1942 roku objął dowództwo amerykańsko-brytyjsko-holendersko-australijskie ABDA z kwaterą na Jawie, które miało bronić Malajów, Singapuru, Holenderskich Indii Wschodnich i Birmy. Nie miał na to ani wojsk, ani samolotów. Podczas ostatniej wizyty w Singapurze w nocy z 10 na 11 lutego spadł w ciemności z nabrzeża i doznał urazu kręgosłupa. Kilka dni później Singapur skapitulował, a pod koniec lutego dowództwo ABDA rozwiązano.

Wavell wrócił do Indii jako naczelny dowódca. Brytyjczycy stracili Birmę, a Indiom groziła japońska inwazja i wewnętrzny bunt: w sierpniu 1942 roku Kongres rozpoczął kampanię „Wyjdźcie z Indii” i Wavell musiał użyć wojska do tłumienia rozruchów. Jego ofensywa w Arakanie w latach 1942–1943 skończyła się porażką, a pierwszy rajd czinditów Wingate’a za liniami japońskimi w lutym 1943 roku miał głównie znaczenie moralne. 1 stycznia 1943 roku Wavell otrzymał stopień marszałka polnego.

Wicekról Indii

W czerwcu 1943 roku Churchill zaproponował mu urząd wicekróla Indii. Wavell otrzymał tytuł wicehrabiego i w październiku 1943 roku zastąpił w Delhi lorda Linlithgowa. Pierwszym jego zadaniem była walka z klęską głodu w Bengalu, która według różnych szacunków pochłonęła od dwóch do trzech milionów ofiar. Wavell skierował wojsko do rozdziału żywności i domagał się od Londynu zwiększenia importu zboża, ale gabinet wojenny przyznał znacznie mniej, niż prosił.

Premier spodziewał się w nim twardego obrońcy imperium, tymczasem Wavell doszedł do wniosku, że po wojnie Indie trzeba będzie szybko doprowadzić do samodzielności, i starał się do tego przygotować porozumienie. W maju 1944 roku zwolnił z więzienia chorego Mahatmę Gandhiego, a w czerwcu i lipcu 1945 roku zwołał do Simli konferencję przywódców indyjskich, która miała utworzyć rząd złożony z Indusów. Rozmowy rozbiły się o spór między Indyjskim Kongresem Narodowym a Ligą Muzułmańską Muhammada Alego Jinnaha. Po wojnie napięcia narastały: proces żołnierzy Indyjskiej Armii Narodowej, bunt w indyjskiej marynarce w lutym 1946 roku, a w sierpniu 1946 roku krwawe zamieszki w Kalkucie, w których zginęły tysiące ludzi. We wrześniu 1946 roku Wavell powołał rząd tymczasowy z Jawaharlalem Nehru na czele.

Przekonany, że brytyjska administracja się rozpada, zaproponował plan stopniowego wycofania się z Indii z wyznaczoną datą. Rząd Clementa Attleego stracił jednak do niego zaufanie. W lutym 1947 roku ogłoszono, że Brytyjczycy opuszczą Indie najpóźniej w czerwcu 1948 roku, a Wavella zastąpi lord Louis Mountbatten. W marcu 1947 roku Wavell przekazał mu urząd. Kilka miesięcy później, w sierpniu 1947 roku, Indie i Pakistan uzyskały niepodległość w warunkach podziału, który według różnych szacunków kosztował życie od kilkuset tysięcy do ponad miliona ludzi.

Ostatnie lata i znaczenie

Po powrocie do Anglii Wavell otrzymał tytuł hrabiego, był konstablem Tower i oddawał się pisaniu. Już w 1944 roku wydał antologię ulubionych wierszy, „Other Men’s Flowers”, którą znał w dużej części na pamięć, zamykając ją jednym wierszem własnym. Zmarł 24 maja 1950 roku w Londynie po operacji. Trumnę przewieziono Tamizą z Tower do Westminster, a pochowano go w krużganku Winchester College. Jego jedyny syn, drugi hrabia Wavell, zginął w 1953 roku w Kenii w walce z powstańcami Mau Mau.

Wavell pozostał w pamięci jako dowódca nieszczęśliwy, wysyłany tam, gdzie brakowało wszystkiego, i odwoływany, gdy klęski stawały się nieuniknione. Pod jego dowództwem Wielka Brytania odniosła jednak w latach 1940–1941 pierwsze zwycięstwa lądowe nad państwami Osi, uratowała Egipt i Kanał Sueski i zlikwidowała włoskie imperium w Afryce Wschodniej, w chwili gdy samotnie stawiała czoło Niemcom. Historycy wskazują, że część jego porażek wynikała z decyzji podejmowanych w Londynie, zwłaszcza z wyprawy do Grecji, a część z jego własnej ostrożności i niedoceniania Rommla. Jako wicekról był jednym z pierwszych brytyjskich polityków, którzy zrozumieli, że panowanie nad Indiami dobiega końca.