Upadek Jawy

5 marca 1942 roku japońscy żołnierze weszli do Batawii, stolicy Holenderskich Indii Wschodnich. Nie musieli jej zdobywać. Dzień wcześniej, a według części relacji tego samego dnia, władze kolonialne ogłosiły Batawię miastem otwartym, wyprowadziły z niej wojsko i urzędy do Bandungu w głębi wyspy, a w mieście pozostała tylko miejska straż i policja, które miały przekazać je Japończykom bez walki. Chronologie, które piszą o „zdobyciu Batawii”, upraszczają więc sprawę: 5 marca stolica kolonii zmieniła właściciela bez jednego wystrzału, a jej utrata była już tylko jednym z objawów rozpadu obrony Jawy. Cztery dni później, 9 marca, holenderska armia na wyspie skapitulowała.

Pięć dni po lądowaniu

W nocy z 28 lutego na 1 marca 16 Armia generała porucznika Hitoshiego Imamury wylądowała na Jawie w trzech miejscach: w zatoce Bantam i pod Merakiem na zachodnim krańcu wyspy, pod Eretan Wetan w połowie jej północnego wybrzeża oraz pod Kragan na wschodzie. Flota, która mogła temu przeszkodzić, zginęła dwa dni wcześniej w bitwie na Morzu Jawajskim razem z kontradmirałem Karelem Doormanem, a ostatnie ocalałe krążowniki poszły na dno w Cieśninie Sundajskiej. Wyspa była już wcześniej odcięta od Australii, bo Bali i Timor padły 19 i 20 lutego, a sojusznicze dowództwo ABDA generała Archibalda Wavella rozwiązano 25 lutego. Obrona Jawy spoczywała odtąd na Holendrach: na lądzie dowodził generał porucznik Hein ter Poorten, dowódca Królewskiej Holenderskiej Armii Indii Wschodnich (KNIL).

Pierwsze dni pokazały, że ta obrona nie ma oparcia. Japońskie lotnictwo panowało nad wyspą od pierwszej godziny, a już 1 marca oddział pułkownika Toshinariego Shōjiego, który wylądował pod Eretan Wetan, zajął lotnisko Kalidjati, kilkadziesiąt kilometrów od Bandungu. Holenderskie kontrataki z 2 i 3 marca załamały się pod nalotami. Na zachodzie 2 Dywizja generała porucznika Masao Maruyamy rozdzieliła się na kolumny: jedne szły wzdłuż wybrzeża na Batawię, inne na Buitenzorg, letnią siedzibę gubernatora generalnego, by przeciąć drogę z Batawii do Bandungu. Holendrzy wysadzili most pod Leuwiliang, a australijski Blackforce brygadiera Arthura Blackburna, wzmocniony przez teksański dywizjon artylerii, od 2 do 4 marca odpierał tam próby przeprawy i obejścia. Gdy holenderskie oddziały na skrzydłach się wycofały, Australijczycy musieli pójść w ich ślady, przez Buitenzorg na Sukabumi. 4 marca Shōji zajął Purwakartę, a wojska z rejonu Batawii i Buitenzorgu odchodziły na płaskowyż Bandungu.

Batawia miastem otwartym

Decyzja o oddaniu stolicy bez walki wynikała z tej samej logiki, która rządziła całą obroną. Ter Poorten nie miał sił, by bronić długiego wybrzeża i wielkich miast, i postanowił skupić wojsko w górach wokół Bandungu, gdzie od lutego mieściły się dowództwo armii, magazyny, warsztaty i część urzędów. Batawię od połowy lutego bombardowało japońskie lotnictwo, a gubernator generalny Alidius Tjarda van Starkenborgh Stachouwer przeniósł się do Bandungu już wcześniej. Obrona otwartego, płaskiego miasta, w którym mieszkało kilkaset tysięcy ludzi, skończyłaby się jego zniszczeniem bez żadnego pożytku dla obrony wyspy. Ogłoszenie Batawii miastem otwartym oznaczało, że wojsko opuszcza miasto, a jego mieszkańcy nie będą stawiać oporu.

Japońskie kolumny 2 Dywizji, nadchodzące od zachodu przez Tangerang, wkroczyły do Batawii 5 marca; w tych samych dniach padł Buitenzorg. W porcie Tanjung Priok Holendrzy zdążyli wcześniej zniszczyć urządzenia portowe i zatopić statki, których nie dało się wyprowadzić w morze. W kilku miastach Jawy, w tym w okolicach Batawii, w dniach między odejściem holenderskiej administracji a przybyciem Japończyków doszło do grabieży sklepów i domów Europejczyków i Chińczyków; nowe władze dopiero po kilku tygodniach przywróciły porządek. Imamura urządził w Batawii swoją kwaterę, a sama nazwa miasta, pochodząca z czasów Kompanii Wschodnioindyjskiej, przetrwała tylko kilka miesięcy: japońskie władze wojskowe przywróciły mu jeszcze w 1942 roku dawną nazwę Dżakarta.

Tego samego 5 marca, według holenderskich opracowań, gubernator generalny przekazał ter Poortenowi najwyższe dowództwo nad siłami zbrojnymi kolonii, z zastrzeżeniem, że Bandung, pełen uciekinierów, nie powinien stać się polem bitwy. Ter Poorten uważał potem, że w ten sposób zrzucono na niego odpowiedzialność za klęskę, której wszyscy się spodziewali. Na wschodzie wyspy 48 Dywizja posuwała się równie szybko: 5 marca zdobyła most na Brantas w Kediri, a oddział generała majora Shizuo Sakaguchiego wszedł do Yogyakarty i parł ku Tjilatjap, ostatniemu portowi, przez który można było jeszcze ewakuować ludzi. Z Jawy uciekali do Australii ci, którzy mogli, morzem i samolotami; część z tych samolotów, przepełnionych holenderskimi uciekinierami, Japończycy zniszczyli 3 marca podczas nalotu na Broome.

Przełęcz Tjiater

O losie Bandungu przesądziła walka na przełęczy Tjiater. Płaskowyż, na którym leży miasto, był od północy dostępny tylko kilkoma górskimi drogami, a jedną z nich, prowadzącą z Subangu obok wulkanu Tangkuban Perahu, Holendrzy zamknęli umocnieniami z okopami, schronami i zasiekami. Pozycją dowodził pułkownik Willem Johannes de Veer z grupy bandungskiej generała majora Jacoba Pesmana. 5 marca po południu czołówki oddziału Shōjiego natrafiły na pierwsze stanowiska i po kilku godzinach wdarły się w część pozycji. 6 marca, wspierani przez niemal bez przerwy atakujące lotnictwo, lekkie czołgi i moździerze, Japończycy przełamali obronę i oskrzydlili holenderskie stanowiska. De Veer poległ. Według badań holenderskiego historyka P.C. Boera w walkach o przełęcz zginęło około 180 żołnierzy KNIL, w tym około siedemdziesięciu jeńców zamordowanych po kapitulacji okrążonych oddziałów; tylko nieliczni przeżyli egzekucje, bo zostawiono ich, biorąc za martwych.

7 marca przełęcz była w rękach Japończyków, a ich oddziały doszły do Lembang, kilkanaście kilometrów od Bandungu. Tego dnia z Bandungu wyjechał do Shōjiego parlamentariusz z białą flagą, by rozmawiać o poddaniu samego miasta. Wcześniej, w nocy z 6 na 7 marca, z prowizorycznego lądowiska na przedmieściach odleciały do Australii ostatnie samoloty holenderskiej linii lotniczej KNILM z zastępcą gubernatora generalnego Hubertusem van Mookiem, dowódcą lotnictwa Ludolphem van Oyenem i grupą urzędników i oficerów. Wiceadmirał Conrad Helfrich już wcześniej odleciał na Cejlon. Gubernator generalny postanowił zostać.

Kalidjati

8 marca rano Tjarda van Starkenborgh Stachouwer i ter Poorten, wezwani przez Japończyków, pojechali na lotnisko Kalidjati, gdzie Imamura przybył z Batawii. Japoński dowódca zażądał bezwarunkowej kapitulacji wszystkich sił zbrojnych w Holenderskich Indiach Wschodnich. Gubernator generalny odpowiedział, że nie ma już władzy nad wojskiem i może rozmawiać tylko o sprawach administracji cywilnej; Imamura odesłał go więc z sali i zajął się ter Poortenem. Holenderski generał próbował ograniczyć kapitulację do Bandungu i jego okolic. Imamura odmówił, zagroził, że będzie walczył aż do zniszczenia KNIL, i zapowiedział bombardowanie Bandungu. Relacje różnią się co do tego, ile czasu dał na odpowiedź, od kilku minut do następnego dnia, ale co do wyniku są zgodne: ter Poorten przyjął japońskie warunki. Przewidywały one natychmiastowe przerwanie walk, rozbrojenie wszystkich oddziałów do południa 9 marca, zakaz niszczenia urządzeń wojskowych i zerwanie łączności z zagranicą. Wieczorem ter Poorten zawiadomił telefonicznie brytyjskie dowództwo, że armia holenderska kapituluje.

Tego samego dnia Japończycy byli już w Surabai, głównej bazie holenderskiej floty, i w Tjilatjap. Wieczorem 8 marca holenderska rozgłośnia NIROM zakończyła ostatnią wolną audycję. Spiker Bert Garthoff pożegnał słuchaczy słowami: „Kończymy, słuchacze. Żegnajcie, do lepszych czasów. Niech żyje ojczyzna, niech żyje królowa!”. Rozgłośnia, przejęta przez Japończyków, nadawała jeszcze przez kilka dni, a jej pracownicy, ku zdumieniu słuchaczy, kończyli program melodią Wilhelmusa. Gdy Japończycy zorientowali się, co to za muzyka, trzech z nich, według holenderskich relacji dyrektora i dwóch techników, stracono.

Rano 9 marca radio podało komunikat o kapitulacji: Japończycy przełamali obronę i wdarli się na płaskowyż Bandungu, panują w powietrzu, a dalszy opór nie ma sensu. Oddziały KNIL miały złożyć broń. Do Bandungu wszedł oddział Shōjiego. Od lądowania na Jawie minęło dziewięć dni.

Kapitulacja sojuszników

Brytyjczycy i Australijczycy nie zostali zapytani o zdanie. Generał major Hervey Sitwell, dowódca sił brytyjskich, i Blackburn wyprowadzili swoje oddziały na południe od Bandungu, w okolice Garutu, z zamiarem dalszej walki w górach. Szybko okazało się, że to nierealne: nie mieli zaopatrzenia, wsparcia ludności ani łączności, a lekarze ostrzegli Blackburna, że w porze deszczowej choroby tropikalne wykończą żołnierzy w ciągu kilku tygodni. Warunki przyjęte przez ter Poortena obejmowały zresztą wszystkie wojska na wyspie. Blackforce złożył broń 11 marca, a 12 marca sojuszniczy dowódcy podpisali formalną kapitulację w japońskiej kwaterze w Bandungu. Według australijskich danych w walkach na Jawie zginęło 36 Australijczyków, a 60 zostało rannych. Do niewoli trafili także teksańscy artylerzyści, 534 żołnierzy, nazwani później „zaginionym batalionem”, bo w Stanach Zjednoczonych aż do jesieni 1944 roku nie wiedziano, co się z nimi stało.

Walki na archipelagu nie skończyły się wszędzie jednocześnie: na północy Sumatry holenderskie oddziały broniły się do 28 marca, a na Timorze australijscy komandosi prowadzili partyzantkę przez cały następny rok. Na Jawie wojna jednak się skończyła. Według zestawienia przytaczanego w literaturze Japończycy wzięli na całym archipelagu do niewoli 82 618 żołnierzy alianckich: 66 219 z KNIL, 10 626 Brytyjczyków, 4890 Australijczyków i 883 Amerykanów. Do niewoli poszli też ter Poorten, Pesman, Sitwell i Blackburn, a także gubernator generalny, który odmówił specjalnego traktowania. Tjarda van Starkenborgh Stachouwer i ter Poorten trafili w końcu, przez kolejne obozy, do obozu dla najwyższych rangą jeńców w Mandżurii, gdzie odzyskali wolność w sierpniu 1945 roku.

Zamiast kolonii okupacja

Imamura rządził Jawą i Madurą jako dowódca 16 Armii i szef administracji wojskowej z siedzibą w Batawii, przemianowanej na Dżakartę. Sumatrę podporządkowano 25 Armii w Singapurze, a Borneo i wschodnie wyspy japońskiej marynarce. Na początku Imamura prowadził politykę łagodniejszą, niż oczekiwali przełożeni w Dowództwie Grupy Armii Południe i w Tokio: zwolnił do domów wielu indonezyjskich żołnierzy KNIL, zabiegał o współpracę miejscowych elit i pozwalał na pewną swobodę życia publicznego. Część Indonezyjczyków witała Japończyków jako wyzwolicieli spod holenderskiej władzy, a hasło „Azja dla Azjatów” trafiało na podatny grunt. Latem 1942 roku Japończycy sprowadzili z Sumatry przywódcę ruchu narodowego Sukarno i razem z Mohammadem Hattą wciągnęli go do współpracy.

Dla Europejczyków okupacja od początku oznaczała obozy. Holendrzy, którzy w większości nie wyjechali, licząc, że Japończycy będą potrzebować ich do zarządzania kolonią, zostali usunięci ze stanowisk; jeńców zamknięto w obozach wojskowych, a cywilów, łącznie około stu tysięcy kobiet, mężczyzn i dzieci, internowano w ciągu następnych miesięcy w obozach, w których według holenderskich szacunków zmarło kilkanaście tysięcy osób. Język niderlandzki zniknął z urzędów i szkół. Jeńców z Jawy wysyłano później do budowy Kolei Birmańskiej, do kopalń i stoczni w Japonii, wielu zginęło na zatopionych transportach.

Najwyższą cenę zapłacili jednak sami mieszkańcy wyspy. Gospodarkę Jawy podporządkowano potrzebom wojny, rekwirowano ryż, a setki tysięcy ludzi, według różnych szacunków od 200 do 500 tysięcy, zmobilizowano jako robotników przymusowych, romusha, do pracy na Jawie i w całej Azji Południowo-Wschodniej. Kobiety zmuszano do niewolnictwa seksualnego w wojskowych domach publicznych. W ostatnich latach okupacji wyspę dotknął głód. Późniejszy raport ONZ mówił o czterech milionach ofiar głodu i pracy przymusowej w całej Indonezji; historycy traktują tę liczbę jako szacunek, którego nie da się dokładnie zweryfikować. Imamura nie zobaczył już tych lat na Jawie: w listopadzie 1942 roku objął dowództwo 8 Armii Obszarowej w Rabaulu.

Miejsce w wojnie

Upadek Jawy zamknął kampanię w Holenderskich Indiach Wschodnich i całą pierwszą, południową fazę japońskiej ofensywy. W ciągu trzech miesięcy od wybuchu wojny na Pacyfiku Japonia zajęła Malaje, Singapur, Holenderskie Indie Wschodnie i większość Filipin, a pierwsze wspólne dowództwo sojusznicze, powołane na konferencji Arcadia, skończyło się klęską. Japonia zdobyła ropę, kauczuk i cynę, dla których rozpoczęła wojnę, a po odbudowie zniszczonych szybów i rafinerii ropa z archipelagu zasilała jej flotę, dopóki amerykańskie okręty podwodne nie przerwały szlaków żeglugowych. Granica japońskiego obszaru sięgała teraz Morza Timor i Oceanu Indyjskiego, a w Australii obawiano się inwazji. Obrona przeniosła się na Nową Gwineę i Ocean Indyjski, a niebawem do Australii przybył z Filipin generał Douglas MacArthur, który miał stamtąd poprowadzić kontrofensywę. Samej Jawy alianci nie odbili do końca wojny; Japończycy oddali ją dopiero po kapitulacji we wrześniu 1945 roku.

Dla Holandii i rządu królowej Wilhelminy w Londynie utrata Jawy była utratą najcenniejszej posiadłości i źródła dochodów, które od trzech stuleci decydowały o pozycji kraju w świecie. Królowa w grudniu 1942 roku obiecała przez radio przebudowę stosunków z koloniami po wojnie, ale było już za późno. Szybka klęska Holendrów zburzyła mit niezwyciężoności białych władców, a japońska okupacja, choć okrutna, dała indonezyjskim przywódcom organizację, propagandę i pierwsze oddziały zbrojne. 17 sierpnia 1945 roku, dwa dni po ogłoszeniu kapitulacji Japonii, Sukarno i Hatta proklamowali w Dżakarcie niepodległość Indonezji. Holendrzy wrócili, ale po czterech latach walk i rokowań w grudniu 1949 roku uznali suwerenność nowego państwa. Marzec 1942 roku okazał się końcem holenderskich Indii Wschodnich.