Proklamacja niepodległości Indonezji

17 sierpnia 1945 roku o godzinie 10.00 czasu tokijskiego, obowiązującego na Jawie w czasie okupacji, przed niewielkim domem przy ulicy Pegangsaan Timur 56 w Dżakarcie Sukarno odczytał w obecności Mohammada Hatty dwuzdaniowy tekst: „My, naród Indonezji, niniejszym proklamujemy niepodległość Indonezji. Sprawy dotyczące przekazania władzy i inne zostaną przeprowadzone w sposób staranny i w możliwie najkrótszym czasie”. Pod tekstem, opatrzonym datą „17-8-05” według japońskiej rachuby lat, podpisali się obaj przywódcy „w imieniu narodu Indonezji”. Oficer ochotniczej armii PETA podniósł na bambusowym maszcie czerwono-białą flagę, a zebrani odśpiewali pieśń „Indonesia Raya”, późniejszy hymn państwowy.

W anglojęzycznych chronologiach wojny ten dzień opisuje się często zdaniem „Indonezja ogłasza niepodległość od Japonii”. To uproszczenie. Japonia była w sierpniu 1945 roku okupantem dawnych Holenderskich Indii Wschodnich, ale sama od roku zapowiadała Indonezyjczykom niepodległość, a w ostatnich dniach wojny przygotowywała jej proklamację. Akt z 17 sierpnia był wymierzony przede wszystkim w powrót władzy holenderskiej: ogłoszono go dwa dni po kapitulacji Japonii, zanim na archipelagu pojawiły się wojska alianckie, i właśnie Holendrzy, a nie Japończycy, stali się przeciwnikiem nowej republiki w czteroletniej wojnie o uznanie niepodległości.

Kolonia i ruch narodowy

Ruch niepodległościowy w Holenderskich Indiach Wschodnich narodził się w pierwszych dekadach XX wieku. W 1927 roku inżynier z Bandungu Sukarno założył stowarzyszenie, które w następnym roku przekształciło się w Indonezyjską Partię Narodową; w październiku 1928 roku kongres młodzieży w Batawii przyjął hasło jednej ojczyzny, jednego narodu i jednego języka – indonezyjskiego. Władze kolonialne odpowiedziały represjami. Sukarno był więziony, a od 1933 roku przebywał na zesłaniu na Flores i w Bengkulu; Hatta i Sutan Syahrir trafili do obozu Boven Digul na Nowej Gwinei. Umiarkowane petycje o samorząd, jak petycja Soetardjo z 1936 roku, rząd w Hadze odrzucił w 1938 roku. Gdy w maju 1940 roku Niemcy zajęły Holandię, rząd na uchodźstwie i królowa Wilhelmina obiecywali jedynie nieokreślone zmiany po wojnie.

Pod okupacją japońską

W styczniu 1942 roku Japończycy uderzyli na Holenderskie Indie Wschodnie, a 8 marca, po upadku Jawy, władze kolonialne skapitulowały. Archipelag podzielono na trzy strefy: Sumatrą rządziła 25 Armia, Jawą i Madurą 16 Armia, a Borneo i wyspami wschodnimi japońska marynarka. Holenderskich cywilów, około stu tysięcy osób, internowano w obozach. Japończycy zakazali używania niderlandzkiego, a także indonezyjskiej flagi i hymnu.

Okupant potrzebował jednak poparcia ludności. Latem 1942 roku sprowadził Sukarno z Sumatry do Dżakarty, jak przemianowano Batawię. Sukarno i Hatta zdecydowali się na współpracę z Japończykami, widząc w niej drogę do niepodległości, podczas gdy Syahrir pozostał w cieniu, utrzymując kontakty z podziemiem. Sukarno i Hatta stanęli na czele kolejnych organizacji masowych – Putera (1943) i Jawa Hōkōkai (1944) – a w październiku 1943 roku Japończycy utworzyli ochotniczą armię Obrońców Ojczyzny (PETA), która wyszkoliła tysiące młodych Indonezyjczyków. Współpraca miała swoją cenę: Sukarno publicznie wspierał werbunek rōmusha, robotników przymusowych wysyłanych do pracy na Jawie i poza nią, których śmiertelność była bardzo wysoka; ich liczbę historycy szacują na setki tysięcy, a w autobiografii spisanej w latach 60. Sukarno przyznał, że to on wysyłał tych ludzi do pracy, z której wielu nie wróciło. Okupacja przyniosła też głód i choroby; holenderski historyk gospodarki Pierre van der Eng szacuje lukę demograficzną całych lat 40. – okupacji i późniejszej wojny – na około 2,4 mln osób.

Obietnica „w przyszłości”

Gdy losy wojny odwróciły się, Tokio zaczęło mówić o niepodległości. 7 września 1944 roku premier Kuniaki Koiso zapowiedział ją dla „Indii Wschodnich” „w przyszłości”. Władze na Jawie pozwoliły wywieszać czerwono-białą flagę, a kontradmirał Tadashi Maeda, oficer łącznikowy marynarki w Dżakarcie, finansował podróże propagandowe Sukarno i Hatty i otworzył szkołę dla młodych działaczy. W marcu 1945 roku Japończycy powołali Komitet Badawczy Przygotowań do Niepodległości (BPUPK). Na jego posiedzeniu 1 czerwca Sukarno przedstawił pięć zasad przyszłego państwa – Pancasilę: jedność narodową, humanitaryzm, demokrację, sprawiedliwość społeczną i wiarę w Boga – a w czerwcu komitet przygotował projekt konstytucji.

Po deklaracji poczdamskiej japońskie dowództwo w Azji Południowo-Wschodniej postanowiło przyspieszyć sprawę – według części historyków także po to, by utrudnić Holendrom powrót do kolonii. Na naradzie w Singapurze pod koniec lipca ustalono, że Jawa otrzyma niepodległość we wrześniu. 7 sierpnia, nazajutrz po ataku atomowym na Hiroszimę, ogłoszono utworzenie Komitetu Przygotowawczego Niepodległości Indonezji (PPKI) dla całego archipelagu. 9 sierpnia Japończycy przewieźli Sukarno, Hattę i przewodniczącego BPUPK Radjimana Wedyodiningrata samolotem do Đà Lạt w Indochinach, gdzie dowódca Południowej Grupy Armii marszałek Hisaichi Terauchi obiecał niepodległość całemu terytorium dawnych Indii Holenderskich i mianował Sukarno przewodniczącym, a Hattę wiceprzewodniczącym PPKI.

Kapitulacja i porwanie do Rengasdengklok

15 sierpnia, gdy cesarz Hirohito ogłosił przez radio przyjęcie warunków kapitulacji, japońskie dowództwo na Jawie dostało rozkaz utrzymania stanu rzeczy do przybycia aliantów. Oficjalnie nie potwierdziło Indonezyjczykom kapitulacji; po południu Sukarno, Hatta i Achmad Soebardjo usłyszeli nieoficjalne potwierdzenie od Maedy. Wybuchł spór pokoleń. Starsi przywódcy chcieli ogłosić niepodległość przez PPKI i nie prowokować liczącego około 70 tysięcy żołnierzy garnizonu. Młodzi działacze, pemuda – wśród nich Wikana i Chairul Saleh – oraz Syahrir żądali proklamacji natychmiastowej, bez udziału utworzonego przez Japończyków komitetu, by alianci nie mogli uznać niepodległości za japoński produkt. Wieczorem 15 sierpnia delegacja pemuda zażądała tego od Sukarno w jego domu; Sukarno odmówił.

Nad ranem 16 sierpnia pemuda wywieźli Sukarno – razem z żoną Fatmawati i synem – oraz Hattę do garnizonu PETA w Rengasdengklok koło Karawangu, oficjalnie dla ochrony przed rzekomym powstaniem, w rzeczywistości po to, by wymusić proklamację. Obaj przywódcy nie ustąpili. Gdy Japończycy odkryli ich zniknięcie, Soebardjo – po uzyskaniu od Maedy gwarancji bezpieczeństwa i zgody na użycie jego rezydencji – pojechał do Rengasdengklok i wieczorem przywiózł ich z powrotem do Dżakarty. Wojskowi japońscy zapewnili, że nie będą przeszkadzać, jeśli proklamacja nie będzie kojarzona z Japonią; pomoc dla niej naruszałaby warunki kapitulacji.

Noc w domu Maedy

W nocy z 16 na 17 sierpnia w rezydencji Maedy, w której dziś mieści się muzeum, zebrali się członkowie PPKI i przedstawiciele pemuda. Tekst pemuda przygotowany pod kierunkiem Syahrira Sukarno i Hatta odrzucili jako zbyt gwałtowny: mógł sprowokować przemoc i postawić Japończyków w sytuacji, w której musieliby interweniować. Ostateczną wersję napisał odręcznie Sukarno z pomocą Hatty i Soebardjo. Kluczowe sformułowanie o „przekazaniu władzy” Japończycy mogli rozumieć jako przekazanie administracji, a Indonezyjczycy – jako przekazanie suwerenności; „w możliwie najkrótszym czasie” oznaczało dla nich: przed przybyciem aliantów. Tekst przepisano na maszynie z łacińską czcionką, pożyczonej – jak podają indonezyjskie relacje – z placówki niemieckiej marynarki wojennej w Dżakarcie, bo w domu Maedy były tylko maszyny japońskie. Aby odciąć dokument od komitetu utworzonego przez okupanta, uzgodniono, że podpiszą go tylko Sukarno i Hatta. Zebranie zakończyło się około piątej rano.

Uroczystość przy Pegangsaan Timur

Proklamację planowano odczytać przed tłumem na głównym placu miasta, dzisiejszym placu Merdeka, ale Japończycy, obawiając się zamieszek, obsadzili go żołnierzami. Uroczystość przeniesiono więc przed dom Sukarno. Była krótka: odczytano wstęp do projektu konstytucji, potem Sukarno, z Hattą u boku, przeczytał tekst proklamacji, poprzedzając go krótkim przemówieniem o długiej walce narodu. Flagę uszytą przez Fatmawati podniósł oficer PETA Latief Hendraningrat. Wiadomość roznieśli pemuda, korzystając z japońskich dalekopisów i agencji prasowej; w Bandungu nadało ją radio. Wielu Indonezyjczyków nie dawało jej wiary albo brało ją za kolejny japoński wybieg, a na Sumatrze do połowy września wiedziały o niej głównie elity w dużych miastach.

18 sierpnia PPKI wybrał Sukarno prezydentem, a Hattę wiceprezydentem republiki i przyjął konstytucję opartą na Pancasili; w następnych dniach powstał Centralny Indonezyjski Komitet Narodowy, zalążek parlamentu, oraz Agencja Bezpieczeństwa Ludowego, z której wyrosła armia. Japończycy, związani rozkazem utrzymania status quo, w większości nie przeszkadzali, ale też nie przekazali republice władzy ani broni; tam, gdzie pemuda próbowali ją przejąć siłą, dochodziło do starć.

Holendrzy wobec republiki

Dla rządu w Hadze republika była tworem japońskim, a Sukarno – kolaborantem. Holandia, sama dopiero wyzwolona, nie miała jednak w Azji wojska. Po kapitulacji Japonii archipelag przeszedł do strefy odpowiedzialności Dowództwa Azji Południowo-Wschodniej admirała Louisa Mountbattena, które miało rozbroić i repatriować około 300 tysięcy Japończyków i uwolnić jeńców oraz internowanych. Oddziały australijskie, walczące od maja na Borneo i pod Balikpapanem, zajmowały wschodnią część archipelagu, ale na Jawę i Sumatrę pierwsze oddziały brytyjskie, w większości żołnierze armii indyjskiej, przybyły dopiero pod koniec września – na Jawę 29 września 1945 roku. Przez sześć tygodni od proklamacji republika budowała administrację bez obcej przeszkody.

Co nastąpiło potem

Przybycie Brytyjczyków i pierwszych holenderskich urzędników otworzyło okres zwany bersiap („bądź gotów”). Od września do końca 1945 roku i jeszcze w 1946 roku uzbrojone grupy pemuda i lokalne bandy napadały na Europejczyków i Indoeuropejczyków – także na wychodzących z obozów internowanych – oraz na Chińczyków, Ambończyków i Indonezyjczyków uznanych za stronników Holendrów. Szacunki liczby zabitych są bardzo rozbieżne: od kilku tysięcy ofiar udokumentowanych imiennie do kilkudziesięciu tysięcy w niektórych opracowaniach holenderskich. Jednocześnie oddziały japońskie, którym alianci powierzyli utrzymanie porządku, walczyły z republikanami, m.in. w październiku w Semarangu, gdzie według szacunków zginęło około 500 Japończyków i 2 tysiące Indonezyjczyków. W Surabai po śmierci brytyjskiego brygadiera Aubertina Mallaby’ego 30 października doszło w listopadzie do bitwy o Surabaję, w której według różnych szacunków zginęło od 6 do 15 tysięcy Indonezyjczyków; 10 listopada obchodzi się w Indonezji jako Dzień Bohaterów. Ostatni żołnierze brytyjscy opuścili Jawę w listopadzie 1946 roku, gdy na wyspach było już około 55 tysięcy żołnierzy holenderskich.

Tak zaczęła się indonezyjska rewolucja narodowa – przeplatana rokowaniami wojna z Holandią. Porozumienie z Linggadjati (listopad 1946) przyznało republice faktyczną władzę na Jawie, Madurze i Sumatrze, ale w lipcu 1947 i w grudniu 1948 roku Holendrzy przeprowadzili dwie wielkie ofensywy, nazywane przez nich „akcjami policyjnymi”; w drugiej zajęli stolicę republiki Yogyakartę i internowali Sukarno i Hattę. Republika musiała też stłumić we wrześniu 1948 roku komunistyczne powstanie w Madiunie. Presja Stanów Zjednoczonych i Rady Bezpieczeństwa ONZ zmusiła Hagę do ustępstw: po konferencji okrągłego stołu w Hadze Holandia 27 grudnia 1949 roku przekazała suwerenność Republice Stanów Zjednoczonych Indonezji, przekształconej w sierpniu 1950 roku w państwo unitarne. Straty indonezyjskie w latach 1945–1949 szacuje się na około 100 tysięcy zabitych żołnierzy i cywilów, holenderskie – według holenderskiego instytutu NIOD – na około 5,5 tysiąca.

Spór o datę narodzin państwa trwał długo. Indonezja od 1946 roku świętuje 17 sierpnia jako Dzień Niepodległości, Holandia przez dziesięciolecia uznawała tylko datę przekazania suwerenności. Dopiero 14 czerwca 2023 roku rząd holenderski uznał 17 sierpnia 1945 roku za dzień ogłoszenia niepodległości Indonezji, zastrzegając zarazem, że formalne przekazanie władzy nastąpiło w 1949 roku.

Proklamacja z 17 sierpnia była pierwszym z aktów, którymi narody Azji Południowo-Wschodniej wykorzystały próżnię władzy po kapitulacji Japonii – dwa tygodnie później podobną drogą poszedł Wietnam. Wojna, która dla aliantów skończyła się 15 sierpnia, dla Indonezyjczyków przeszła bez przerwy w czteroletnią walkę o to, kto zastąpi japońskiego okupanta: dawny kolonizator czy republika ogłoszona przed domem przy Pegangsaan Timur. Japońska okupacja, zniszczywszy holenderski aparat władzy i wyszkoliwszy w PETA kadry przyszłej armii, w dużej mierze uniemożliwiła powrót do przedwojennego porządku.