Tadeusz Rozwadowski

Tadeusz Jordan-Rozwadowski był jednym z najzdolniejszych oficerów, jakich odrodzona Polska przejęła z armii austro-węgierskiej, i jednym z najbardziej zapomnianych twórców jej zwycięstw. W 1915 roku jego artyleria pomogła przełamać front rosyjski pod Gorlicami. Jesienią 1918 roku został pierwszym szefem Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, potem dowodził obroną Lwowa przed Ukraińcami, a w lipcu 1920 roku, w najczarniejszych dniach wojny polsko-bolszewickiej, wrócił na stanowisko szefa sztabu i u boku Józefa Piłsudskiego przygotował bitwę warszawską. Spór o to, ile w zwycięstwie z sierpnia 1920 roku było jego zasługi, trwa do dziś. W maju 1926 roku dowodził obroną legalnego rządu przed zamachem Piłsudskiego, za co spędził rok w więzieniu. Zmarł wkrótce po zwolnieniu, a obóz rządzący przez lata wymazywał jego nazwisko z historii wojny, którą pomógł wygrać.

Z rodu żołnierzy

Urodził się 19 maja 1866 roku w Babinie koło Kałusza, w Galicji Wschodniej, w hrabiowskiej rodzinie o silnych tradycjach wojskowych i patriotycznych. Jeden z przodków walczył w insurekcji kościuszkowskiej, dziadek w powstaniu listopadowym, a ojciec Tomisław dowodził oddziałem jazdy w powstaniu styczniowym, a potem był posłem do galicyjskiego Sejmu Krajowego i do parlamentu w Wiedniu. Rodzina używała przydomka Jordan, który według tradycji upamiętniał przodka, pierwszego Polaka, który podczas wyprawy krzyżowej ujrzał rzekę Jordan.

Rozwadowski wybrał karierę w armii austro-węgierskiej. Uczył się w szkole kadetów w Hranicach na Morawach, w latach 1882–1886 w wiedeńskiej Wojskowej Akademii Technicznej, którą ukończył jako podporucznik artylerii, a potem w Szkole Wojennej, kuźni austriackich oficerów sztabowych. Od 1896 roku przez kilka lat był austro-węgierskim attaché wojskowym w Bukareszcie. Zdobył tam rozległe znajomości w rumuńskiej elicie, które przydały się później Polsce. Potem dowodził pułkiem artylerii polowej, a w 1913 roku został generałem majorem.

Gorlice i dymisja

Na początku wielkiej wojny objął dowództwo 12 Brygady Artylerii w krakowskiej 12 Dywizji Piechoty i walczył z Rosjanami w Galicji. W maju 1915 roku, już jako dowódca dywizji, wziął udział w przełamaniu pod Gorlicami, w którym armie niemiecka i austro-węgierska rozbiły front rosyjski. Artyleria odegrała w tej operacji decydującą rolę, a Rozwadowskiemu przypisuje się opracowanie ogniowej zapory przesuwającej się przed nacierającą piechotą, zwanej „walcem ogniowym” (Feuerwalze). Za zasługi z pierwszych lat wojny otrzymał Krzyż Rycerski Orderu Marii Teresy, najwyższe austriackie odznaczenie wojskowe, uroczyście wręczony w sierpniu 1918 roku.

W listopadzie 1915 roku awansował na marszałka polnego porucznika, ale kilkanaście dni później przeniesiono go w stan nieczynny, a w lutym 1916 roku formalnie odszedł ze służby. Oficjalnie z powodu stanu zdrowia, według polskich biografów w rzeczywistości z powodu konfliktów z przełożonymi, między innymi w obronie miejscowej ludności przed represjami. Wolny czas poświęcił sprawie polskiej. Związał się z politykami w Krakowie i Warszawie i przygotowywał się do roli, jaką miał odegrać w przyszłym polskim wojsku.

Pierwszy szef sztabu

Pod koniec października 1918 roku, gdy rozpadały się Austro-Węgry, Rada Regencyjna mianowała go szefem Sztabu Generalnego tworzonego Wojska Polskiego. W ciągu kilku tygodni położył podwaliny pod centralne instytucje wojskowe i polecił organizować oddziały w Galicji. Jednym z oficerów, którzy z jego polecenia tworzyli tam wojsko, był Władysław Sikorski. Po powrocie Piłsudskiego z Magdeburga obaj szybko się poróżnili. Rozwadowski chciał budować armię na poborze, Piłsudski stawiał na ochotników i ludzi z Legionów i POW. 15 listopada Rozwadowski ustąpił.

Natychmiast dostał nowe zadanie. Od 1 listopada we Lwowie trwały walki Polaków z Ukraińcami, którzy proklamowali tam swoje państwo. Rozwadowski objął dowództwo Armii „Wschód”, przybył do miasta tuż po wyparciu z niego oddziałów ukraińskich i przez blisko cztery miesiące kierował obroną Lwowa, otoczonego niemal ze wszystkich stron przez Ukraińską Armię Halicką. Zorganizował fundusz pomocy dla wdów i sierot po poległych obrońcach. W marcu 1919 roku oddał dowództwo.

Paryż

Od wiosny 1919 roku Rozwadowski kierował polską misją wojskową w Paryżu i działał przy delegacji na konferencję pokojową. Zabiegał u sprzymierzonych o broń, sprzęt i kredyty dla wojska, które od lutego 1919 roku walczyło z Armią Czerwoną. Pomagał w werbunku amerykańskich ochotników, z których powstała Eskadra Kościuszkowska, i w rozmowach wojskowych z Rumunią, które w 1921 roku przyniosły polsko-rumuński sojusz obronny. W lipcu 1920 roku, gdy Polska prosiła mocarstwa o pomoc na konferencji w Spa, ostro sprzeciwiał się warunkom, które sprzymierzeni jej narzucili.

Bitwa warszawska

22 lipca 1920 roku, gdy Armia Czerwona szła na Warszawę, Piłsudski wezwał go z powrotem na stanowisko szefa Sztabu Generalnego. Rozwadowski wszedł też do Rady Obrony Państwa. Do sztabu przyłączył się przybyły z misją sprzymierzonych francuski generał Maxime Weygand, ale jego propozycje, raczej obronne, nie zostały przyjęte. Rozwadowski był człowiekiem niezwykle energicznym i budził zaufanie: krążył po sztabie, rozmawiał z dowódcami, dodawał otuchy załamanym. W nocy z 5 na 6 sierpnia w Belwederze zapadła decyzja o koncentracji wojsk nad Wieprzem i uderzeniu na skrzydło armii Michaiła Tuchaczewskiego. Rozkaz operacyjny w tej sprawie, wydany 6 sierpnia, podpisał jako szef sztabu Rozwadowski, a w następnych dniach jego rozkazy wzmocniły 5 Armię Sikorskiego, która miała bronić stolicy od północy.

Czyim dziełem był plan bitwy warszawskiej, spierano się od pierwszych dni po zwycięstwie. Zwolennicy Piłsudskiego przypisywali go wyłącznie Marszałkowi, przeciwnicy polityczni, zwłaszcza z obozu narodowego, Weygandowi albo właśnie Rozwadowskiemu. Według historyków, którzy badali jego dokumenty, Rozwadowski rozważał podobne rozwiązanie, ale lojalnie wykonywał decyzje Naczelnego Wodza. Najczęściej przyjmuje się dziś, że koncepcję uderzenia znad Wieprza wypracowano wspólnie, ostateczną decyzję podjął Piłsudski, a Rozwadowski miał kluczowy udział w jej przygotowaniu i w kierowaniu obroną Warszawy, gdy Piłsudski był z grupą uderzeniową nad Wieprzem. Za udział w wojnie otrzymał Order Virtuti Militari.

Inspektor jazdy

Po wojnie Rozwadowski pozostał szefem Sztabu Generalnego do 1921 roku, a następnie został generalnym inspektorem jazdy. Zreformował polską kawalerię, którą widział nie jako relikt, lecz jako szybką siłę zdolną do samodzielnych działań, wspieraną przez artylerię, samochody pancerne, czołgi i lotnictwo. W 1921 roku otrzymał stopień generała broni. W jego sztabie służył wtedy między innymi Władysław Anders, późniejszy dowódca 2 Korpusu Polskiego.

Maj 1926

12 maja 1926 roku Piłsudski poprowadził wierne mu oddziały na Warszawę. Prezydent Stanisław Wojciechowski i rząd Wincentego Witosa powierzyli Rozwadowskiemu dowództwo wojsk broniących stolicy. Miał ich mniej niż przeciwnik, a z każdym dniem coraz więcej jednostek przechodziło na stronę Marszałka. Szefem jego sztabu był w tych dniach Anders. Rozwadowski kazał między innymi bombardować z powietrza pozycje zamachowców, przy czym zginęli także cywile. Wieczorem 14 maja prezydent i rząd zrezygnowali z dalszej walki i ustąpili, a Rozwadowski podporządkował się rozkazowi zaprzestania walki. W przewrocie majowym zginęło kilkaset osób.

Zwycięzcy nie zapomnieli mu tych dni. Rozwadowskiego aresztowano razem z kilkoma innymi generałami, którzy dowodzili wojskami rządowymi, i pod koniec maja przewieziono do więzienia wojskowego na Antokolu w Wilnie. Przetrzymywano go w ciężkich warunkach, bez wyroku i bez procesu, aż do maja 1927 roku. W prasie sprzyjającej sanacji pojawiały się niepoparte żadnymi dowodami pomówienia o nadużycia finansowe Rozwadowskiego. Proces nigdy się nie odbył. W sierpniu 1927 roku, już po zwolnieniu Rozwadowskiego, zaginął bez śladu więziony razem z nim generał Włodzimierz Zagórski, dowódca lotnictwa w czasie walk majowych. Jego losu nigdy nie wyjaśniono.

Śmierć

Rozwadowski wyszedł z więzienia schorowany i został przeniesiony w stan spoczynku. Jeszcze w 1928 roku przygotował memoriał o obronie państwa, w którym przestrzegał, że Polska musi mieć szybkie, nowocześnie uzbrojone siły zdolne odeprzeć niespodziewany atak Niemiec lub Rosji. Zmarł 18 października 1928 roku w warszawskiej klinice. W jego otoczeniu szybko pojawiły się pogłoski, że został otruty w więzieniu, ale nigdy ich nie potwierdzono i historycy uważają je za niedowiedzione. Bardziej prawdopodobne jest, że wyniszczyły go choroba i rok więzienia. Pochowano go we Lwowie, wśród poległych obrońców miasta na Cmentarzu Obrońców Lwowa, zwanym Cmentarzem Orląt. Po wojnie, gdy Lwów znalazł się w Związku Radzieckim, a cmentarz niszczono, jego szczątki, by uchronić je przed zniszczeniem, potajemnie przeniesiono w miejsce, którego dziś nie znamy.

Pamięć

Za rządów sanacji o Rozwadowskim mówiono niewiele, bo nie pasował do legendy, w której zwycięstwo z 1920 roku było wyłącznie dziełem Piłsudskiego. W PRL przemilczano go z innych powodów: jako arystokratę, austriackiego generała i zwycięzcę bolszewików. Losy jego rodziny dopisały do tej historii ciąg dalszy. Jego młodszy brat Wiktor, oficer armii austriackiej i Wojska Polskiego, zginął w 1940 roku jako ofiara zbrodni katyńskiej, zamordowany przez państwo, które Tadeusz pomógł pokonać dwadzieścia lat wcześniej.

Dopiero po 1989 roku historycy mogli swobodnie badać jego rolę. Dziś uchodzi za jednego z najwybitniejszych polskich dowódców dwudziestolecia, organizatora, sztabowca i nowatora, którego kariera pokazuje także cenę konfliktu politycznego w młodym państwie. Rozprawa z generałami, którzy w 1926 roku dochowali wierności legalnym władzom, odebrała wojsku część najlepszych dowódców, a ich miejsce zajęli ludzie lojalni wobec Piłsudskiego. To oni w 1939 roku poprowadzili Wojsko Polskie do wojny z Niemcami i Związkiem Radzieckim.