Władysław Anders

Władysław Anders był jednym z najsłynniejszych polskich dowódców drugiej wojny światowej i symbolem losu, jaki ta wojna zgotowała Polakom ze wschodnich ziem Rzeczypospolitej. Wychował się w Imperium Rosyjskim i w czasie pierwszej wojny światowej walczył w carskiej kawalerii. W odrodzonej Polsce był szefem sztabu powstańców wielkopolskich, dowódcą pułku w wojnie z bolszewikami i generałem kawalerii. We wrześniu 1939 roku walczył z Niemcami i z Armią Czerwoną, ranny trafił do sowieckiej niewoli i prawie dwa lata spędził w więzieniach NKWD. Uwolniony po ataku Niemiec na Związek Radziecki, stworzył z wynędzniałych więźniów i zesłańców nową armię polską i wyprowadził ją, razem z tysiącami cywilów, z ZSRR. Dowodzony przez niego 2 Korpus Polski zdobył w maju 1944 roku Monte Cassino. Po wojnie Anders nie wrócił do kraju rządzonego przez komunistów i do śmierci był jedną z czołowych postaci polskiej emigracji w Londynie.

Młodość i armia carska

Urodził się 11 sierpnia 1892 roku w majątku Błonie koło Krośniewic, w Królestwie Polskim, w rodzinie zarządcy majątków ziemskich. Rodzina była pochodzenia niemiecko-bałtyckiego i wyznania ewangelickiego, ale od dawna spolonizowana. Wszyscy trzej młodsi bracia Władysława zostali, jak on, zawodowymi oficerami. Maturę zdał w Warszawie, a od 1911 roku studiował na politechnice w Rydze. W 1910 roku jako ochotnik odbył służbę w rosyjskim pułku dragonów i został oficerem rezerwy.

W czasie pierwszej wojny światowej walczył w kawalerii rosyjskiej, był kilkakrotnie ranny i dostał za odwagę Order Świętego Jerzego IV klasy. W 1917 roku ukończył skrócony kurs akademii sztabu generalnego w Piotrogrodzie. Po rewolucji lutowej przeszedł do formowanego w Rosji I Korpusu Polskiego generała Józefa Dowbor-Muśnickiego, w którym dowodził szwadronem ułanów, a potem był szefem sztabu dywizji strzelców. Po rewolucji październikowej korpus walczył z bolszewikami, a w maju 1918 roku, otoczony przez Niemców, skapitulował i został rozwiązany.

Wielkopolska i wojna z bolszewikami

Gdy w listopadzie 1918 roku powstało Wojsko Polskie, Anders wstąpił do niego jako rotmistrz. Na początku 1919 roku, na wezwanie Dowbor-Muśnickiego, przyjechał do Poznania, gdzie generał objął dowództwo wojsk powstania wielkopolskiego. Anders został szefem sztabu, po odejściu piłsudczyka Juliana Stachiewicza, i pomagał przekształcić ochotnicze oddziały w regularną Armię Wielkopolską. W kwietniu 1919 roku objął dowództwo 1 Pułku Ułanów Wielkopolskich, przemianowanego później na 15 Pułk Ułanów Poznańskich. Prowadził go w wojnie polsko-bolszewickiej, w 1919 roku przy zdobyciu Bobrujska, a w 1920 roku w składzie Grupy Poleskiej generała Władysława Sikorskiego. W lipcu 1920 roku został ciężko ranny.

Generał kawalerii

W latach 1921–1923 studiował w Wyższej Szkole Wojennej w Paryżu. Po powrocie służył w sztabie generalnego inspektora kawalerii, generała Tadeusza Rozwadowskiego, a od 1925 roku był komendantem Warszawy. W czasie przewrotu majowego w 1926 roku stał po stronie legalnego rządu jako szef sztabu Rozwadowskiego, dowodzącego obroną stolicy przed wojskami Józefa Piłsudskiego. W odróżnieniu od Rozwadowskiego nie spotkały go za to represje. Zwycięzcy powierzyli mu dowództwo brygady kawalerii, a później brygady w Baranowiczach, nazwaną w 1937 roku Nowogródzką Brygadą Kawalerii. W 1934 roku został generałem brygady. Słynął jako znakomity jeździec, a pod koniec dwudziestolecia krytycznie oceniał przygotowanie Polski do wojny.

Wrzesień 1939

W kampanii wrześniowej Nowogródzka Brygada Kawalerii walczyła w składzie Armii „Modlin”, osłaniając jej lewe skrzydło pod Działdowem i Lidzbarkiem, a potem broniła się pod Płockiem. Anders został ranny odłamkiem bomby. Po odwrocie za Wisłę stanął na czele Grupy Operacyjnej Kawalerii, która walczyła pod Mińskiem Mazowieckim i w drugiej bitwie pod Tomaszowem Lubelskim, gdzie 22 września zdobyła Krasnobród. Gdy 17 września na Polskę uderzyła także Armia Czerwona, Anders postanowił przebijać się na Węgry. Pod koniec września jego oddziały starły się z wojskami sowieckimi i zostały rozproszone. Anders, dwukrotnie ranny, 29 lub 30 września, według różnych źródeł, został wzięty do sowieckiej niewoli.

Łubianka

Leczono go najpierw we Lwowie, potem więziono w lwowskich Brygidkach, a w lutym 1940 roku NKWD przewiozło go do Moskwy, do więzienia na Łubiance. Przez blisko dwa lata, w ciężkich warunkach, był wielokrotnie przesłuchiwany i bezskutecznie namawiany do wstąpienia do Armii Czerwonej. Tysiące jego kolegów oficerów w tym czasie już nie żyły. Wiosną 1940 roku NKWD zamordowało około 22 tysięcy polskich jeńców i więźniów w ramach zbrodni katyńskiej, o czym Anders nie mógł wiedzieć.

Armia Andersa

Po ataku Niemiec na Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku i zawarciu układu Sikorski–Majski Anders wyszedł z więzienia 4 sierpnia 1941 roku. Kilka dni później Sikorski mianował go dowódcą Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR, a Anders awansował na generała dywizji. Armia formowała się w Buzułuku, Tockoje i Tatiszczewie nad Wołgą, potem w Azji Środkowej. Do punktów werbunkowych ciągnęli wygłodzeni ludzie zwolnieni z łagrów i zesłania, często z rodzinami i osieroconymi dziećmi. Anders kazał przyjmować wszystkich. W armii służyli Polacy, Żydzi, Ukraińcy i Białorusini, obywatele przedwojennej Rzeczypospolitej. Wciąż brakowało oficerów. W grudniu 1941 roku Anders towarzyszył Sikorskiemu w rozmowie z Józefem Stalinem na Kremlu, gdy na pytanie o tysiące zaginionych oficerów dyktator odpowiedział, że zapewne uciekli do Mandżurii.

Władze sowieckie ograniczały racje żywnościowe i liczebność wojska. Anders, nieufny wobec Moskwy, coraz mocniej przekonywał, że armię trzeba wyprowadzić z ZSRR, i w marcu 1942 roku sam uzgodnił ze Stalinem pierwszą ewakuację, stawiając Sikorskiego przed faktem dokonanym. W dwóch rzutach, wiosną i latem 1942 roku, przez port w Krasnowodzku i Morze Kaspijskie wyszło do Iranu łącznie około 115 tysięcy osób, w tym blisko 80 tysięcy żołnierzy. Dla wielu z nich było to ocalenie życia. Wśród żołnierzy pochodzenia żydowskiego, którzy później w Palestynie odeszli z armii, był Menachem Begin, przyszły premier Izraela. Historycy do dziś spierają się, czy ewakuacja, która przekreśliła możliwość walki polskiego wojska u boku Armii Czerwonej, była z punktu widzenia polskiej racji stanu słuszna. Faktem jest, że Polacy, którzy zostali w ZSRR, stali się w 1943 roku zapleczem wojska Zygmunta Berlinga, podporządkowanego Stalinowi.

Spór z Sikorskim

Na Bliskim Wschodzie z wojska Andersa powstała Armia Polska na Wschodzie, a z niej 2 Korpus Polski, którym dowodził od 1943 roku. Anders uważał politykę Sikorskiego wobec Moskwy za złudzenie, a po ujawnieniu zbrodni katyńskiej w kwietniu 1943 roku jego żołnierze, którzy na próżno szukali w ZSRR swoich kolegów, nie mieli już złudzeń żadnych. Na początku 1943 roku Anders pisał do prezydenta Władysława Raczkiewicza, że rząd powinien ustąpić. Gdy w lipcu 1943 roku Sikorski zginął w Gibraltarze, wracając właśnie z inspekcji wojska na Bliskim Wschodzie, część jego zwolenników, a wśród nich wdowa po generale, oskarżała Andersa o moralną współodpowiedzialność. Żadnych dowodów na udział Andersa w rzekomym zamachu nigdy nie przedstawiono.

Monte Cassino

W grudniu 1943 i styczniu 1944 roku 2 Korpus przetransportowano do Włoch, gdzie wszedł w skład brytyjskiej 8 Armii. W marcu 1944 roku jej dowódca, generał Oliver Leese, zaproponował Polakom zdobycie wzgórza Monte Cassino z klasztorem benedyktynów, kluczowego punktu niemieckiej linii Gustawa, o który alianci bezskutecznie walczyli od stycznia. Anders przyjął zadanie od razu, bez konsultacji z Naczelnym Wodzem, generałem Kazimierzem Sosnkowskim, który miał do frontalnego natarcia zastrzeżenia. Rozumiał, że zwycięstwo tam będzie miało dla sprawy polskiej znaczenie polityczne. Pierwsze natarcie w nocy z 11 na 12 maja załamało się z ciężkimi stratami. Drugie, 17 maja, w połączeniu z postępami innych wojsk alianckich, zmusiło Niemców do odwrotu, i rankiem 18 maja polski patrol zatknął na ruinach klasztoru biało-czerwoną flagę. Korpus stracił 923 zabitych, blisko 3 tysiące rannych i kilkuset zaginionych.

Potem żołnierze Andersa zdobyli w lipcu Ankonę, przełamywali linię Gotów, a w kwietniu 1945 roku wkroczyli do Bolonii. Powstanie warszawskie Anders uważał za tragiczny błąd dowództwa Armii Krajowej i pisał, że żołnierze nie rozumieją jego celowości, choć zarazem podziwiał bohaterstwo walczącej stolicy.

Jałta i emigracja

Postanowienia konferencji w Jałcie z lutego 1945 roku, oddające ZSRR wschodnią Polskę, w tym Lwów i Wilno, z których pochodziło wielu jego żołnierzy, Anders przyjął jako zdradę. Chciał wycofać korpus z frontu, ale na prośbę alianckich dowódców pozostał w walce do końca wojny. Od lutego do maja 1945 roku, gdy generał Tadeusz Bór-Komorowski był w niewoli niemieckiej, pełnił obowiązki Naczelnego Wodza.

Po wojnie większość jego żołnierzy nie wróciła do kraju. Anders pomagał im osiedlić się w Wielkiej Brytanii. W 1946 roku komunistyczny Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej pozbawił go obywatelstwa polskiego i stopnia generała. Na emigracji był Naczelnym Wodzem i Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych, w latach 1950–1954 wyznaczonym następcą prezydenta, a w 1954 roku, w sporze z prezydentem Augustem Zaleskim, stanął na czele opozycyjnej Rady Trzech, co rozbiło emigrację na dwa obozy. Wspomnienia z wojny wydał pod tytułem „Bez ostatniego rozdziału”. Zmarł w Londynie 12 maja 1970 roku, w rocznicę pierwszego polskiego natarcia na Monte Cassino. Zgodnie ze swoją wolą spoczął wśród żołnierzy na polskim cmentarzu wojennym pod klasztorem. W 1989 roku władze PRL uchyliły decyzję o pozbawieniu go obywatelstwa.

Znaczenie

Losy Andersa streszczają losy pokolenia, które budowało niepodległą Polskę po 1918 roku i straciło ją w wyniku drugiej wojny światowej. Służył w armii cara, walczył z bolszewikami w 1920 roku, a w 1939 roku stał się ofiarą paktu Hitlera i Stalina. Wyprowadzenie z ZSRR tysięcy ludzi skazanych na śmierć w łagrach i na zesłaniu jest uważane za jego największe dzieło, a Monte Cassino za najsłynniejsze zwycięstwo polskiego żołnierza na Zachodzie. Krytycy zarzucali mu polityczną niesubordynację wobec Sikorskiego i rządu oraz udział w rozbiciu emigracji. W PRL jego imię było przez dziesięciolecia wymazywane z historii. Po 1989 roku stał się jednym z bohaterów polskiej pamięci, a w 1995 roku pośmiertnie otrzymał Order Orła Białego.