William Beveridge

William Henry Beveridge był ekonomistą, urzędnikiem i reformatorem, który przez całe życie zajmował się jednym problemem: jak uchronić zwykłych ludzi przed nędzą wynikającą z bezrobocia, choroby i starości. Jako młody urzędnik współtworzył z Winstonem Churchillem pierwsze brytyjskie biura pośrednictwa pracy i ubezpieczenie od bezrobocia, przez osiemnaście lat kierował London School of Economics, a w 1933 roku pomagał ratować uczonych wygnanych z hitlerowskich Niemiec. Do historii przeszedł jednak przede wszystkim jako autor raportu Social Insurance and Allied Services z 1942 roku. Ten urzędowy dokument, wydany w środku wojny, stał się bestsellerem i programem, na którym po 1945 roku zbudowano brytyjskie państwo opiekuńcze.

Dzieciństwo w Indiach i Oksford

Urodził się 5 marca 1879 roku w Rangpurze w Bengalu (dziś w Bangladeszu) jako najstarszy syn Henry’ego Beveridge’a, sędziego w brytyjskiej służbie cywilnej w Indiach i badacza historii Mogołów, oraz Annette Akroyd, orientalistki i działaczki na rzecz edukacji kobiet, która przyjechała do Indii, by założyć szkołę dla hinduskich dziewcząt. Ojciec był pozytywistą i wielbicielem Auguste’a Comte’a, a wiara w to, że naukowe badanie społeczeństwa pozwoli rozwiązać jego problemy, towarzyszyła synowi przez całe życie. Sam określał się później jako agnostyk.

Do Anglii wysłano go jako dziecko. Uczył się w Charterhouse, jednej z czołowych szkół publicznych, a następnie w Balliol College w Oksfordzie, gdzie z najwyższymi wyróżnieniami ukończył matematykę i studia klasyczne. Potem studiował prawo, ale kariera adwokacka szybko go znudziła.

Toynbee Hall i problem bezrobocia

W 1903 roku zamieszkał w Toynbee Hall, ośrodku społecznym na londyńskim East Endzie, gdzie absolwenci uniwersytetów pracowali wśród biedoty. Tam po raz pierwszy zetknął się z codziennością dzielnic robotniczych i z bezrobociem, które uznał za główną przyczynę nędzy. Pisał artykuły o sprawach społecznych do konserwatywnego „Morning Post”, działał na rzecz emerytur, darmowych posiłków szkolnych i krajowej sieci biur pośrednictwa pracy. Zbliżył się do Sidneya i Beatrice Webbów, czołowych postaci fabiańskiego socjalizmu. W 1909 roku wydał książkę Unemployment: A Problem of Industry („Bezrobocie – problem przemysłu”), w której dowodził, że bezrobocie nie wynika z lenistwa jednostek, lecz z wahań koniunktury i złej organizacji rynku pracy.

U boku Churchilla

W 1908 roku Beatrice Webb przedstawiła go Churchillowi, młodemu przewodniczącemu Zarządu Handlu (Board of Trade) w liberalnym rządzie Herberta Asquitha. Churchill zatrudnił Beveridge’a w swoim urzędzie. Beveridge przygotował ustawę o biurach pośrednictwa pracy z 1909 roku i został dyrektorem nowo utworzonej sieci, której pierwsze placówki otwarto w lutym 1910 roku. Współtworzył też drugą część ustawy o ubezpieczeniu narodowym z 1911 roku, przeforsowanej przez kanclerza skarbu Davida Lloyda George’a: pierwsze w Wielkiej Brytanii obowiązkowe ubezpieczenie od bezrobocia, obejmujące na początek kilka branż szczególnie narażonych na wahania koniunktury, takich jak budownictwo i przemysł stoczniowy. Przez następne trzy dekady był uważany za najlepszego znawcę tej dziedziny w kraju.

Pierwsza wojna światowa

Wojna przeniosła go do spraw zaopatrzenia i siły roboczej. Od 1915 roku pracował w Ministerstwie Amunicji, gdzie zajmował się zatrudnieniem w przemyśle zbrojeniowym, a od 1916 roku w nowym Ministerstwie Wyżywienia, które wprowadzało w kraju kontrolę cen i racjonowanie żywności. W 1919 roku został jego stałym sekretarzem, czyli najwyższym urzędnikiem resortu, i otrzymał tytuł szlachecki. Doświadczenia tych lat – planowanie gospodarki wojennej i państwowe kierowanie zaopatrzeniem – utwierdziły go w przekonaniu, że państwo może skutecznie organizować życie gospodarcze.

London School of Economics

W 1919 roku porzucił służbę państwową i z inicjatywy fabian objął kierownictwo London School of Economics. Kierował uczelnią przez osiemnaście lat, do 1937 roku. Uczelnia bardzo się w tym czasie rozrosła – zyskała nowe budynki, katedry i fundusze, w dużej mierze z amerykańskich fundacji – a w latach 1926–1928 Beveridge był także wicekanclerzem Uniwersytetu Londyńskiego. Kierował się wizją nauk społecznych opartych na faktach i statystyce, co prowadziło do sporów z ekonomistami o bardziej teoretycznym nastawieniu, jak Lionel Robbins, i do konfliktów z częścią kadry, zwłaszcza z politologiem Haroldem Laskim. Sam prowadził zakrojone na wielką skalę badania nad historią cen i płac w Anglii od XII wieku, a w latach 1934–1944 przewodniczył ustawowej komisji nadzorującej fundusz ubezpieczeń od bezrobocia.

Wiosną 1933 roku, będąc w Wiedniu, dowiedział się o masowych zwolnieniach żydowskich i politycznie niewygodnych profesorów na uniwersytetach Niemiec po dojściu Hitlera do władzy. Po powrocie do Londynu stanął na czele inicjatywy, z której powstała Academic Assistance Council – organizacja szukająca pracy i stypendiów dla wygnanych uczonych. Wśród osób, które przyczyniły się do jej powstania, był fizyk Leó Szilárd, który właśnie wtedy obmyślał ideę reakcji łańcuchowej. Do wybuchu wojny organizacja pomogła kilku tysiącom naukowców; wielu z nich, jak fizycy, chemicy i lekarze, wniosło później ważny wkład w brytyjski i amerykański wysiłek wojenny.

W 1937 roku Beveridge przeniósł się do Oksfordu, gdzie został masterem, czyli przełożonym, University College. Spodziewał się spokojniejszych lat pracy naukowej, ale wybuch wojny szybko je przerwał.

Druga wojna światowa i raport

W 1940 roku minister pracy Ernest Bevin zaproponował mu kierowanie wydziałem opieki w swoim resorcie. Beveridge odmówił, licząc na rolę w centralnym planowaniu siły roboczej, i ostatecznie jako tymczasowy urzędnik przygotował dla ministerstwa przegląd zasobów ludzkich. W 1941 roku przewodniczył komisji, która badała wykorzystanie wykwalifikowanych robotników w wojsku; z jej zaleceń wyrosło m.in. utworzenie Królewskiego Korpusu Inżynierów Elektryków i Mechaników (REME). Bevin i jego urzędnicy uważali jednak Beveridge’a za człowieka zarozumiałego i trudnego we współpracy, więc gdy w czerwcu 1941 roku powołano międzyresortową komisję do spraw ubezpieczeń społecznych, chętnie podsunęli go na jej przewodniczącego. Beveridge przyjął to stanowisko niechętnie, jako boczny tor.

Szybko jednak uczynił z niego dzieło życia. Wiosną 1942 roku przygotował jeszcze dla rządu plan racjonowania węgla, gazu i prądu, który wywołał bunt konserwatywnych posłów i zakończył się przejęciem przez państwo kierowania kopalniami, ale jego główną pracą było sprawozdanie komisji. Ponieważ wychodziło ono daleko poza techniczny przegląd, podpisał je sam, a urzędnicy ministerstw występowali tylko jako doradcy. Raport Beveridge’a, ogłoszony 1 grudnia 1942 roku, proponował jeden powszechny system ubezpieczeń z jednolitymi składkami i świadczeniami, bez badania dochodów, oparty na trzech założeniach: zasiłkach rodzinnych, powszechnej służbie zdrowia i utrzymaniu pełnego zatrudnienia. Wzywał do walki z „pięcioma olbrzymami”: Niedostatkiem, Chorobą, Ciemnotą, Nędzą i Bezczynnością. Ukazał się trzy tygodnie po tym, jak Churchill po El Alamein mówił o „końcu początku”, i trafił na ogromne społeczne oczekiwania. Sprzedano setki tysięcy egzemplarzy, a jego autor stał się jednym z najbardziej znanych ludzi w kraju.

Rozgłos, który Beveridge sam podsycał wywiadami i wystąpieniami, zirytował rząd. Churchill nie chciał przed końcem wojny podejmować zobowiązań finansowych, a w Whitehall uznano, że autor przekroczył rolę urzędnika. Do prac nad wprowadzeniem planu nie został dopuszczony. W 1942 roku ożenił się z Janet (Jessy) Mair z domu Philip, wdową po jego kuzynie, która od lat była jego najbliższą współpracowniczką w LSE i pomagała mu w pracy nad raportem. W 1944 roku, już bez oficjalnego zlecenia, opublikował drugi wielki raport, Full Employment in a Free Society („Pełne zatrudnienie w wolnym społeczeństwie”), w którym dowodził, że to państwo, a nie pojedynczy pracodawcy, musi dbać o odpowiedni poziom popytu i zatrudnienia. Za pełne zatrudnienie uważał stan, w którym bez pracy pozostaje nie więcej niż około 3 procent ludzi.

Poseł i lord

Polityczną drogę wybrał późno. W 1944 roku wstąpił do Partii Liberalnej i w październiku wygrał wybory uzupełniające w okręgu Berwick-upon-Tweed, zwolnionym po śmierci posła poległego w Normandii. W Izbie Gmin należał do radykalnego skrzydła liberałów, domagającego się wyjścia z wojennego rozejmu wyborczego i odważniejszego programu. W wyborach w lipcu 1945 roku stracił mandat na rzecz konserwatysty, po zaledwie dziewięciu miesiącach w parlamencie. Wybory wygrała Partia Pracy Clementa Attleego, która uczyniła wprowadzenie planu Beveridge’a jednym z filarów swojego programu. W latach 1945–1948 laburzyści uchwalili ustawy o zasiłkach rodzinnych, ubezpieczeniu narodowym, narodowej służbie zdrowia i pomocy społecznej, a 5 lipca 1948 roku ruszyła Narodowa Służba Zdrowia. W wielu szczegółach odeszli jednak od zamysłów Beveridge’a, a jego samego trzymali z daleka od tego dzieła.

W 1946 roku otrzymał tytuł barona Beveridge of Tuggal i zasiadł w Izbie Lordów, gdzie wyrósł na jednego z przywódców liberałów. Przewodniczył korporacjom budującym nowe miasta Newton Aycliffe i Peterlee na północy Anglii, przygotował trzeci raport, Voluntary Action (1948), o roli stowarzyszeń i samopomocy obok państwa, a także kierował komisją badającą przyszłość BBC (1949–1951). W 1953 roku wydał wspomnienia Power and Influence („Władza i wpływ”). Z goryczą obserwował, jak jego idee były w praktyce zmieniane: świadczenia ubezpieczeniowe nie wystarczały na utrzymanie, a coraz więcej ludzi musiało korzystać z pomocy zależnej od dochodów, której chciał uniknąć. Nie lubił też określenia „państwo opiekuńcze”, wolał mówić o „państwie usług społecznych”. Zmarł 16 marca 1963 roku w Oksfordzie w wieku 84 lat. Pochowano go na cmentarzu w Thockrington w Northumberlandii.

Cienie

Jak wielu reformatorów swojej epoki, Beveridge należał do Towarzystwa Eugenicznego. W 1909 roku pisał, że mężczyźni trwale niezdolni do pracy powinni być utrzymywani przez państwo, ale za cenę utraty praw obywatelskich, w tym prawa do posiadania dzieci. Jego biografka José Harris podkreśla jednak, że w okresie międzywojennym jego wkład w debatę eugeniczną miał głównie charakter „środowiskowy” – poprawę zdrowia ludności widział w lepszych mieszkaniach, medycynie zapobiegawczej i odżywianiu. W samym raporcie z 1942 roku historycy nie znajdują treści eugenicznych, choć Beveridge zabiegał o poparcie towarzystwa dla zasiłków rodzinnych.

Znaczenie

Beveridge nie był politykiem pierwszego szeregu ani wielkim teoretykiem ekonomii, ale mało który Brytyjczyk XX wieku wywarł tak trwały wpływ na życie zwykłych ludzi. Jego raport, wydany w chwili, gdy po latach klęsk Wielka Brytania zaczęła wierzyć w zwycięstwo, nadał wojnie dodatkowy sens: walczono nie tylko o przetrwanie, ale i o sprawiedliwszy kraj po wojnie, w którym nie wróci nędza lat trzydziestych. Plan Beveridge’a stał się podstawą powojennego konsensusu, który przez trzy dekady łączył laburzystów i konserwatystów, a jego „pięciu olbrzymów” do dziś pojawia się w brytyjskich debatach o polityce społecznej. Ślady jego pomysłów można znaleźć w systemach zabezpieczenia społecznego wielu państw, które po 1945 roku budowały swoje własne wersje państwa opiekuńczego.