Stafford Cripps

Sir Stafford Cripps był jedną z najbardziej osobliwych postaci brytyjskiej polityki pierwszej połowy XX wieku: bogaty adwokat patentowy, głęboko wierzący anglikanin, wegetarianin i asceta, który w latach 30. stał na czele skrajnej lewicy Partii Pracy i za zabiegi o front ludowy z komunistami został z niej wyrzucony. W maju 1940 roku Winston Churchill wysłał go jako ambasadora do Moskwy, licząc, że socjalista łatwiej znajdzie wspólny język ze Stalinem. Przez rok Cripps bezskutecznie próbował odciągnąć Związek Radziecki od Niemiec, a po napaści Hitlera na ZSRR podpisał z Wiaczesławem Mołotowem układ brytyjsko-radziecki z 12 lipca 1941 roku, pierwszy akt sojuszu, który miał pokonać Niemcy. W 1942 roku na krótko zyskał w kraju popularność niemal równą premierowi, prowadził nieudane rokowania z przywódcami Indii, a po wojnie jako kanclerz skarbu w rządzie Clementa Attleego stał się symbolem epoki wyrzeczeń.

Chemik, który został prawnikiem

Richard Stafford Cripps urodził się 24 kwietnia 1889 roku w londyńskiej dzielnicy Chelsea jako syn Charlesa Crippsa, zamożnego adwokata i konserwatywnego posła, później lorda Parmoor, który w latach 20. przeszedł do Partii Pracy i zasiadał w jej rządach. Matka, Theresa Potter, była siostrą Beatrice Webb, jednej z czołowych postaci brytyjskiego socjalizmu fabiańskiego. Zmarła, gdy chłopiec miał cztery lata, a wielki wpływ na jego wychowanie wywarła macocha, kwakierka Marian Ellis.

Cripps uczył się w Winchester College, a potem studiował chemię w University College London u noblisty Williama Ramsaya. Porzucił jednak naukę dla prawa i w 1913 roku został adwokatem (barristerem) w korporacji Middle Temple. W 1911 roku ożenił się z Isobel Swithinbank, z którą miał czworo dzieci. W czasie pierwszej wojny światowej był we Francji kierowcą ambulansu Czerwonego Krzyża, a potem pracował w państwowej fabryce materiałów wybuchowych. Przepracowanie nadwerężyło jego zdrowie: do końca życia cierpiał na zapalenie jelita grubego.

W latach 20. zrobił błyskotliwą karierę jako specjalista od spraw patentowych i należał do najlepiej opłacanych adwokatów w kraju. W 1927 roku otrzymał tytuł radcy królewskiego (King’s Counsel).

Na lewym skrzydle Partii Pracy

Pod koniec lat 20. Cripps przesunął się wyraźnie w lewo i w 1930 roku wstąpił do Partii Pracy. Jeszcze w tym samym roku premier Ramsay MacDonald mianował go radcą generalnym (Solicitor General), z czym wiązało się zwyczajowe szlachectwo. W styczniu 1931 roku Cripps wygrał wybory uzupełniające do Izby Gmin w okręgu Bristol East. Gdy latem 1931 roku MacDonald utworzył z konserwatystami i liberałami rząd narodowy, Cripps odmówił udziału w nim, a w październikowych wyborach był jednym z zaledwie trzech byłych ministrów Partii Pracy, którzy obronili mandaty, obok George’a Lansbury’ego i Attleego.

Klęska z 1931 roku przekonała go, że kapitalizm trzeba zastąpić socjalizmem szybko i bez kompromisów. W 1932 roku współtworzył i stanął na czele Ligi Socjalistycznej, skupiającej lewicowych intelektualistów. Przekonywał, że rząd Partii Pracy powinien po dojściu do władzy rządzić na mocy pełnomocnictw nadzwyczajnych i znieść Izbę Lordów. Był przeciwnikiem appeasementu, ale też, do czasu, zbrojeń prowadzonych przez rząd konserwatywny.

Na przełomie 1936 i 1937 roku Cripps był motorem Kampanii Jedności, wspólnej akcji Ligi Socjalistycznej, Niezależnej Partii Pracy i Komunistycznej Partii Wielkiej Brytanii przeciw prawicy i faszyzmowi. Gdy kierownictwo Partii Pracy zagroziło wykluczeniem jej członków, rozwiązał Ligę, ale zachował założony wtedy tygodnik „Tribune”. Po Monachium poszedł dalej i wezwał do frontu ludowego przeciw polityce Neville’a Chamberlaina, od komunistów po konserwatywnych przeciwników appeasementu. W styczniu 1939 roku Partia Pracy go za to wykluczyła. Jako poseł niezależny w październiku 1939 roku w debacie nad ofertą pokojową Hitlera uznał ją za nie do przyjęcia, domagając się zarazem, by rząd jasno ogłosił własne cele wojenne.

Jesienią 1939 roku Cripps wyruszył w kilkumiesięczną podróż dookoła świata. W Indiach rozmawiał z Mahatmą Gandhim, Jawaharlalem Nehru i Muhammadem Alim Jinnahem, w Chinach z Czang Kaj-szekiem, w lutym 1940 roku w Moskwie z Mołotowem, a potem przez Stany Zjednoczone wrócił w kwietniu do kraju.

Ambasador w Moskwie

W maju 1940 roku, po upadku rządu Chamberlaina, nowy premier Churchill i minister spraw zagranicznych lord Halifax postanowili wysłać Crippsa do Moskwy. Liczyli, że lewicowiec zostanie tam lepiej przyjęty niż zawodowy dyplomata. Początkowo miał jechać jako specjalny wysłannik do rozmów handlowych, ale strona radziecka nie zgodziła się na taką misję i Cripps został zwykłym ambasadorem. Przybył do Moskwy 12 czerwca 1940 roku, w dniach klęski Francji, a 1 lipca przyjął go Stalin. Cripps przekonywał, że zwycięskie Niemcy staną się zagrożeniem dla ZSRR, ale Stalin odpowiedział, że niebezpieczeństwa niemieckiej hegemonii nie widzi, a treść rozmowy Mołotow przekazał później ambasadorowi niemieckiemu. W tych samych tygodniach Niemcy ogłosili dokumenty o alianckich planach bombardowania kaukaskich pól naftowych, co nie ułatwiało mu zadania.

Przez następny rok Cripps pozostawał w Moskwie prawie w izolacji. Mołotow przyjmował go rzadko, a Stalin wcale. 22 października 1940 roku przedstawił stronie radzieckiej memorandum, w którym Wielka Brytania w zamian za życzliwą neutralność ZSRR gotowa była uznać de facto radzieckie zwierzchnictwo nad państwami bałtyckimi, Besarabią, północną Bukowiną i zajętymi w 1939 roku ziemiami polskimi do czasu ostatecznego uregulowania po wojnie, a także zapewniała, że nie zaatakuje Baku i Batumi. Moskwa nie podjęła oferty, a jej ujawnienie budziło później niepokój rządu polskiego. W kwietniu 1941 roku dwukrotnie pośredniczył w przekazaniu listów Churchilla: wręczył japońskiemu ministrowi Yōsuke Matsuoce list premiera przy okazji zawarcia paktu o neutralności, a osobiste ostrzeżenie Churchilla dla Stalina przed niemiecką napaścią przekazał z opóźnieniem i za pośrednictwem wiceministra Andrieja Wyszynskiego, uznając, że sam wcześniej wysłał podobny list. Churchill długo mu tego nie zapomniał.

Na początku czerwca 1941 roku Eden wezwał go do Londynu na konsultacje. W chwili napaści Niemiec na ZSRR Cripps był więc w Anglii, a 27 czerwca wrócił do Moskwy wraz z brytyjską misją wojskową i gospodarczą. Tym razem drzwi Kremla stanęły przed nim otworem. 8 lipca doręczył Stalinowi pierwsze przesłanie Churchilla i usłyszał propozycję wspólnej deklaracji o wzajemnej pomocy i niezawieraniu odrębnego pokoju, a 12 lipca podpisał z Mołotowem układ, który ją urzeczywistniał. Churchill dziękował mu w Izbie Gmin za to, że niestrudzenie doprowadził sprawę do szybkiego końca. 16 sierpnia Cripps zawarł z ludowym komisarzem handlu zagranicznego Anastasem Mikojanem umowę o dostawach i kredycie.

Jako ambasador czuł się jednak coraz bardziej odsunięty. Najważniejsze sprawy załatwiano bezpośrednio w korespondencji Churchilla ze Stalinem albo przez specjalnych wysłanników: na przełomie września i października 1941 roku konferencję w sprawie dostaw prowadzili w Moskwie lord Beaverbrook i Amerykanin Averell Harriman. W październiku, gdy Niemcy podchodzili pod Moskwę, ambasada wraz z innymi placówkami dyplomatycznymi została ewakuowana do Kujbyszewa nad Wołgą. Cripps naciskał na Londyn, by dał Moskwie więcej, niż Wielka Brytania mogła lub chciała dać, a w Moskwie bronił stanowiska brytyjskiego przed coraz ostrzejszymi radzieckimi żądaniami drugiego frontu. W grudniu 1941 roku towarzyszył Anthony’emu Edenowi w rozmowach ze Stalinem, w których gospodarz Kremla domagał się uznania granic ZSRR z czerwca 1941 roku. W styczniu 1942 roku Cripps opuścił Związek Radziecki.

Rywal Churchilla i misja do Indii

Cripps wrócił do Londynu w chwili, gdy Wielka Brytania przeżywała serię klęsk na Dalekim Wschodzie, a jego nazwisko kojarzono z walczącym, zwycięskim pod Moskwą sojusznikiem. Jego radiowe wystąpienie o radzieckim wysiłku wojennym z lutego 1942 roku spotkało się z ogromnym odzewem i choć nie miał za sobą żadnej partii, w sondażach i w prasie stał się jednym z najpopularniejszych polityków w kraju. Część komentatorów widziała w nim możliwego następcę Churchilla. Premier wolał mieć go w rządzie niż poza nim: 19 lutego 1942 roku Cripps wszedł do gabinetu wojennego jako lord tajnej pieczęci, zastępując Attleego, i przewodniczący Izby Gmin z ramienia rządu (Leader of the House).

Już w marcu Churchill wysłał go do Indii. Po upadku Singapuru i wobec japońskiego natarcia w Birmie Londyn potrzebował poparcia indyjskich przywódców dla wysiłku wojennego. Cripps przywiózł propozycję, którą w dużej mierze sam opracował: po wojnie Indie miały otrzymać status dominium z prawem wystąpienia z Brytyjskiej Wspólnoty Narodów, konstytucję uchwaloną przez wybrane zgromadzenie i prawo prowincji do pozostania poza nową unią, a na czas wojny – udział przedstawicieli indyjskich w rządzie wicekróla. Indyjski Kongres Narodowy odrzucił ofertę, bo nie dawała mu realnej władzy, w tym nad obroną, już teraz. Gandhiemu przypisuje się określenie jej „czekiem postdatowanym”. Także Liga Muzułmańska jej nie przyjęła. Dla Churchilla i wicekróla lorda Linlithgowa propozycje były z kolei za daleko idące. Misja zakończyła się w kwietniu niepowodzeniem, a w sierpniu Kongres ogłosił kampanię „Wynoście się z Indii”, na którą władze odpowiedziały masowymi aresztowaniami.

Popularność Crippsa szybko przygasła. Jego surowe wezwania do wyrzeczeń i sprawności w prowadzeniu wojny drażniły kolegów, a spór z Churchillem o organizację kierownictwa wojennego doprowadził go jesienią 1942 roku na skraj dymisji. Po zwycięstwie pod El Alamein, w listopadzie 1942 roku, opuścił gabinet wojenny i objął ministerstwo produkcji lotniczej. Cripps kierował nim sprawnie do maja 1945 roku, w okresie największej rozbudowy brytyjskiego lotnictwa bombowego, i publicznie bronił strategicznych nalotów na Niemcy Arthura Harrisa. W lutym 1945 roku został ponownie przyjęty do Partii Pracy.

Kanclerz wyrzeczeń

Po zwycięstwie Partii Pracy w wyborach w lipcu 1945 roku Attlee powierzył mu kierowanie Board of Trade, drugi co do znaczenia urząd gospodarczy w rządzie. W 1946 roku Cripps po raz kolejny pojechał do Indii, tym razem jako członek trzyosobowej misji gabinetowej, której plan zachowania jedności kraju upadł w sporach Kongresu z Ligą Muzułmańską, co przybliżyło podział Indii w 1947 roku. We wrześniu 1947 roku został ministrem spraw gospodarczych, a sześć tygodni później, po dymisji Hugh Daltona, kanclerzem skarbu.

Jako kanclerz utrzymał wojenną reglamentację, zamroził płace, podniósł podatki i stawiał na eksport, by zrównoważyć bilans handlowy i ratować funta. Z pomocy planu Marshalla i amerykańskich kredytów finansował odbudowę i rozbudowę państwa opiekuńczego, w tym budownictwo mieszkaniowe i nową publiczną służbę zdrowia. We wrześniu 1949 roku musiał jednak przeprowadzić dewaluację funta z 4,03 do 2,80 dolara. Brytyjczycy zapamiętali go jako uosobienie „epoki wyrzeczeń”, ale i polityka powszechnie szanowanego za uczciwość i kompetencje.

Stan zdrowia Crippsa pogarszał się od lat. W październiku 1950 roku zrezygnował z urzędu i z mandatu poselskiego, a jego miejsce w okręgu Bristol South East zajął w wyborach uzupełniających młody Tony Benn. Leczył się w Szwajcarii, gdzie zmarł 21 kwietnia 1952 roku w Zurychu, trzy dni przed 63. urodzinami. Wnukiem Crippsa, synem jego córki Peggy i ghańskiego polityka Josepha Appiaha, jest filozof Kwame Anthony Appiah.

Znaczenie

Dla historii drugiej wojny światowej Cripps jest przede wszystkim ambasadorem, który przez rok daremnie próbował wyrwać Związek Radziecki z orbity Niemiec, a potem w kilka tygodni podpisał pierwszy układ sojuszniczy Wielkiej Brytanii z ZSRR. Jego misja pokazała granice dyplomacji wobec Stalina: dopóki obowiązywał pakt Ribbentrop-Mołotow, żadne oferty, nawet gotowość uznania radzieckich zdobyczy z lat 1939–1940, nie zmieniły polityki Kremla. Zmieniła ją dopiero napaść Hitlera. Cripps należał do nielicznych Brytyjczyków, którzy wierzyli, że ZSRR przetrwa uderzenie, i do najgorliwszych orędowników pomocy dla niego. Jego gotowość do ustępstw w sprawie granic, wyrażona już w 1940 roku, zapowiadała zarazem dylemat, który miał ciążyć na sprawie polskiej przez całą wojnę: jak pogodzić sojusz z ZSRR ze zobowiązaniami wobec państw, których ziemie Związek Radziecki zajął w latach 1939–1940.

Nieudana misja w Indiach w 1942 roku stała się jednym z etapów drogi do niepodległości Indii i Pakistanu, a po wojnie Cripps jako kanclerz skarbu współtworzył gospodarczy kształt powojennej Wielkiej Brytanii.