Laburzyści wygrywają wybory

26 lipca 1945 roku w Wielkiej Brytanii ogłoszono wyniki pierwszych od dziesięciu lat wyborów do Izby Gmin. Partia Pracy Clementa Attleego odniosła miażdżące zwycięstwo: według najczęściej podawanych danych zdobyła 393 z 640 mandatów, podczas gdy Partia Konserwatywna Winstona Churchilla – 197 (z sojusznikami nieco ponad 210). Laburzyści po raz pierwszy w historii uzyskali samodzielną większość w parlamencie, i to sięgającą 146 mandatów. Jeszcze tego samego wieczoru Churchill, przywódca, który przeprowadził kraj przez najcięższe lata wojny, złożył dymisję na ręce króla Jerzego VI, a nowym premierem został Attlee.

Kroniki wojny streszczają ten dzień zwykle zdaniem, że Attlee „zastąpił Churchilla i natychmiast poleciał do stołu rokowań w Poczdamie”. To uproszczenie. Samo głosowanie odbyło się już 5 lipca, a liczenie głosów odłożono o trzy tygodnie, by zdążyć zebrać karty żołnierzy rozsianych po całym świecie. Attlee nie był też w Poczdamie nowicjuszem: od początku konferencji, która rozpoczęła się 17 lipca, uczestniczył w niej jako członek brytyjskiej delegacji, zaproszony przez Churchilla. 25 lipca obaj wrócili do Londynu, by poznać wyniki, a do Poczdamu Attlee poleciał ponownie 28 lipca – już jako premier, w towarzystwie nowego ministra spraw zagranicznych Ernesta Bevina.

Koniec koalicji wojennej

Ostatnie wybory powszechne odbyły się w Wielkiej Brytanii w listopadzie 1935 roku. Kadencja parlamentu, normalnie pięcioletnia, była w czasie wojny co roku przedłużana, a od maja 1940 roku krajem rządziła koalicja konserwatystów, laburzystów i liberałów, utworzona, gdy premierem został Churchill. Attlee był w niej wicepremierem i najbliższym współpracownikiem Churchilla, a ministrowie z Partii Pracy – Bevin w resorcie pracy, Herbert Morrison w resorcie spraw wewnętrznych – kierowali znaczną częścią wojennej polityki wewnętrznej. Między partiami obowiązywał rozejm wyborczy: w wyborach uzupełniających nie wystawiano kandydatów przeciwko sobie.

Po kapitulacji Niemiec Churchill zaproponował przedłużenie koalicji do zwycięstwa nad Japonią. Attlee był skłonny się zgodzić, ale konferencja Partii Pracy w Blackpool odrzuciła tę propozycję i zażądała wyborów jesienią. Churchill nie chciał czekać: 23 maja 1945 roku koalicja się rozpadła, a premier utworzył przejściowy, w przeważającej części konserwatywny gabinet, nazywany „rządem dozorców” (caretaker government). 15 czerwca król rozwiązał parlament, a głosowanie wyznaczono na 5 lipca. W kilku okręgach Lancashire i Szkocji, ze względu na lokalne tygodnie urlopowe, wybory odbyły się tydzień lub dwa tygodnie później.

Kampania toczyła się w kraju wciąż prowadzącym wojnę. Na Pacyfiku i w Birmie walczyły setki tysięcy brytyjskich żołnierzy, a jednocześnie w czerwcu ruszyła demobilizacja pierwszych roczników. Prawo głosu mieli także żołnierze – mogli głosować korespondencyjnie lub przez pełnomocnika. To właśnie ich karty, przywożone z Europy, Afryki, Indii i Birmy, sprawiły, że urny zaplombowano, a liczenie odłożono do 26 lipca.

Dwie kampanie

Konserwatyści oparli kampanię przede wszystkim na osobie premiera. Popularność Churchilla była ogromna – według sondaży Gallupa w maju 1945 roku jego działalność oceniało dobrze ponad 80 procent Brytyjczyków – a jego program, „Deklaracja pana Churchilla do wyborców”, obiecywał wprawdzie reformy społeczne, ale bez konkretów co do gospodarki. Partia Pracy wydała manifest „Let Us Face the Future” („Spójrzmy w przyszłość”), zapowiadający upaństwowienie kluczowych gałęzi przemysłu, planowanie gospodarcze, pełne zatrudnienie, budowę mieszkań, powszechną służbę zdrowia i system ubezpieczeń społecznych. Według podawanych w literaturze danych manifest rozszedł się w półtora miliona egzemplarzy.

Fundamentem programu laburzystów był raport Beveridge’a z 1942 roku, w którym William Beveridge zaproponował system zabezpieczenia społecznego „od kołyski aż po grób”. Raport stał się bestsellerem; konserwatyści przyjmowali wiele jego założeń, ale podkreślali, że kraj nie stać na ich szybkie wprowadzenie. W oczach wyborców to laburzyści stali się partią, która chciała raport naprawdę wcielić w życie.

Najbardziej pamiętnym epizodem kampanii było pierwsze przemówienie radiowe Churchilla, wygłoszone 4 czerwca. Premier ostrzegał, że rząd socjalistyczny, chcąc narzucić swój program, „musiałby się uciec do jakiejś formy Gestapo, zapewne na początku bardzo humanitarnie kierowanego”. Słowa te – wypowiedziane kilka tygodni po wyzwoleniu obozów koncentracyjnych i skierowane przeciw ludziom, z którymi przez pięć lat zasiadał w gabinecie wojennym – zgodnie z oceną większości historyków zaszkodziły przede wszystkim samemu Churchillowi. Attlee odpowiedział następnego wieczoru spokojnym przemówieniem, w którym z ironią dziękował premierowi za pokazanie wyborcom różnicy między Winstonem Churchillem, wielkim przywódcą wojennym, a panem Churchillem, przywódcą partii konserwatywnej.

Konserwatyści próbowali też wykorzystać spór o rolę Harolda Laskiego, przewodniczącego komitetu wykonawczego Partii Pracy. Gdy Churchill zaprosił Attleego do Poczdamu, Laski oświadczył publicznie, że lider laburzystów może tam być wyłącznie obserwatorem, nie zaś współodpowiedzialnym za brytyjską politykę. Churchill i sprzyjająca mu prasa, zwłaszcza dzienniki lorda Beaverbrooka, przedstawiali to jako dowód, że rządem laburzystów sterowałby niewybieralny aparat partyjny. Attlee odpowiedział, że pojedzie do Poczdamu w pełni jako członek delegacji.

Dzień wyników

Churchill i Attlee przylecieli z Poczdamu do Londynu 25 lipca. Konferencję przerwano na kilka dni; obaj spodziewali się, że wrócą do niej razem. Większość obserwatorów, w tym sam premier, oczekiwała zwycięstwa konserwatystów, choć sondaże od 1943 roku konsekwentnie dawały przewagę laburzystom – nie przywiązywano jednak do nich wówczas większej wagi. Liczenie głosów rozpoczęło się rano 26 lipca, a już przed południem było jasne, że konserwatyści ponoszą klęskę. Mandaty stracili m.in. ministrowie z rządu Churchilla – Harold Macmillan, Leo Amery i Brendan Bracken – a w obozie liberalnym – przywódca Partii Liberalnej Archibald Sinclair, który w swoim szkockim okręgu zajął trzecie miejsce w niezwykle wyrównanej walce trzech kandydatów, zaledwie 61 głosów za zwycięzcą, oraz sam Beveridge, od 1944 roku liberalny poseł z Berwick-upon-Tweed. Liberałowie zdobyli tylko 12 mandatów. Churchill obronił swój okręg Woodford, w którym nie wystawiły kandydatów ani Partia Pracy, ani liberałowie, ale niezależny rywal zebrał tam ponad 10 tysięcy głosów.

Według najczęściej podawanych danych laburzyści otrzymali blisko 12 milionów głosów, czyli około 48 procent (w zależności od sposobu liczenia podaje się od niespełna 48 do blisko 50 procent), a konserwatyści z sojusznikami około 40 procent. Przesunięcie poparcia od konserwatystów do opozycji było największe w dziejach brytyjskich wyborów XX wieku. Do Izby Gmin weszło ponad trzystu nowych posłów; wśród laburzystów znaleźli się przyszli premierzy Harold Wilson i James Callaghan. Dwa mandaty zdobyli komuniści.

Wieczorem 26 lipca Churchill pojechał do Pałacu Buckingham i złożył dymisję. Król, który przyjął wynik z wyraźnym żalem, zaproponował mu Order Podwiązki; Churchill odmówił (przyjął go dopiero w 1953 roku). Według przekazywanej przez biografów anegdoty, gdy żona Clementine próbowała go pocieszyć, że porażka może okazać się błogosławieństwem w przebraniu, odparł, że na razie jest ono przebrane wyjątkowo skutecznie. W pożegnalnym oświadczeniu podziękował narodowi za poparcie w latach wojny i zapewnił, że nowy rząd będzie miał przed sobą jeszcze ciężką pracę – wojna z Japonią trwała. Kilkadziesiąt minut później król przyjął Attleego i powierzył mu misję utworzenia rządu.

Dlaczego Churchill przegrał

Klęska konserwatystów zaskoczyła świat, zwłaszcza Amerykanów i Rosjan, dla których Churchill był uosobieniem brytyjskiej wojny. Historycy zgodnie wskazują jednak, że nie był to wyrok na Churchilla jako przywódcę wojennego, lecz na jego partię. Wyborcy pamiętali, że w latach międzywojennych, z krótkimi przerwami na mniejszościowe rządy laburzystów w 1924 i 1929–1931 roku, rządzili konserwatyści – a więc pamiętali bezrobocie wielkiego kryzysu, nędzę obszarów przemysłowych i politykę ustępstw wobec Hitlera. Wielu ludzi uważało, że po 1918 roku wojnę wygrano, ale pokój przegrano, a obiecanego „kraju godnego bohaterów” nie zbudowano.

Wojna zmieniła też oczekiwania społeczne. Państwo, które przez sześć lat racjonowało żywność, kierowało ludzi do pracy, ewakuowało dzieci i planowało produkcję, wydawało się zdolne do zapewnienia pracy, mieszkań i opieki zdrowotnej także w czasie pokoju. W jednym z sondaży z 1945 roku mieszkania wskazało jako najważniejszą sprawę kraju 41 procent badanych, a bezpieczeństwo międzynarodowe – tylko 5 procent. Laburzyści przez pięć lat rządzenia w koalicji pokazali, że potrafią kierować sprawami kraju, a ich kampania obiecywała „wygranie pokoju”.

Znaczną rolę przypisuje się głosom żołnierzy. Według wielu relacji wśród szeregowych i podoficerów, pamiętających los weteranów pierwszej wojny, nastroje były wyraźnie prolaburzystowskie, choć ich dokładnego wpływu na wynik nie da się zmierzyć. Konserwatyści obwiniali później wojskowe kursy oświaty obywatelskiej, prowadzone rzekomo przez lewicowych wykładowców; większość historyków uważa ten argument za przesadzony.

Rząd Attleego i powrót do Poczdamu

Attlee skompletował rząd w ciągu kilku dni. Według pierwotnych planów ministrem spraw zagranicznych miał zostać Hugh Dalton, a Bevin – kanclerzem skarbu. Ostatecznie role odwrócono: Bevin objął Foreign Office, a Dalton finanse. Powody tej zmiany są przedmiotem sporów – część historyków przypisuje ją sugestii króla, który w dzienniku zanotował, że radził Attleemu wysłać do rokowań z Rosjanami twardego Bevina, inni zaś uważają, że Attlee chciał przede wszystkim rozdzielić skłóconych Bevina i Morrisona. Morrison został lordem przewodniczącym Rady i liderem Izby Gmin, Stafford Cripps – ministrem handlu, a Aneurin Bevan – ministrem zdrowia.

28 lipca Attlee i Bevin przylecieli do Poczdamu, a wieczorem konferencja wznowiła obrady. Zmiana przy stole w pałacu Cecilienhof zaskoczyła przede wszystkim Stalina, który – według relacji uczestników – był przekonany, że Churchill bez trudu wygra wybory. Ciągłość brytyjskiej polityki zagranicznej była jednak większa, niż się spodziewano. Delegację wspierali ci sami urzędnicy, z Alexandrem Cadoganem na czele, a Attlee znał wszystkie sporne sprawy z obrad gabinetu wojennego i z pierwszego tygodnia konferencji. Zdaniem historyków Bevin bronił brytyjskich stanowisk w sprawie reparacji i granic tak samo twardo jak jego poprzednik Anthony Eden. Nowy premier przejął też współodpowiedzialność za decyzje, które zapadły już wcześniej – w tym za zgodę Wielkiej Brytanii na użycie bomby atomowej przeciwko Japonii, udzieloną przez rząd Churchilla na początku lipca, o której istnieniu Truman wspomniał Stalinowi 24 lipca. Tego samego dnia, 26 lipca, ogłoszono w Poczdamie wezwanie do bezwarunkowej kapitulacji Japonii; jej tekst zaakceptował jeszcze Churchill przed wyjazdem do Londynu, a nowy rząd przejął ją jako własną.

Polacy wobec zmiany rządu

Wynik wyborów przyjęto z niepokojem wśród Polaków na Zachodzie. Trzy tygodnie wcześniej, 5 lipca, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone uznały powołany w Warszawie Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej i cofnęły uznanie rządowi RP na uchodźstwie premiera Tomasza Arciszewskiego. Ambasador Edward Raczyński przestał być oficjalnym przedstawicielem Polski w Londynie. Choć to Churchill zaakceptował w lutym w Jałcie granicę wschodnią na linii Curzona i formułę „reorganizacji” rządu lubelskiego, wielu emigrantów uważało go za ostatniego brytyjskiego polityka, który osobiście czuł się zobowiązany wobec Polski i jej żołnierzy. Partię Pracy, w której lewym skrzydle nie brakowało sympatyków Związku Radzieckiego, postrzegano jako znacznie mniej przychylną.

Obawy te dotyczyły przede wszystkim przyszłości Polskich Sił Zbrojnych, w tym 2 Korpusu generała Władysława Andersa we Włoszech. Anders i większość emigracyjnych polityków odrzucali powrót do kraju rządzonego przez komunistów; w relacjach z tamtych tygodni zmiana w Downing Street jawi się jako kolejny cios po konferencji jałtańskiej i cofnięciu uznania. W praktyce rząd Attleego kontynuował linię poprzednika: Bevin w Poczdamie przyjął tymczasowe oddanie Polsce ziem na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej pod jej administrację, a w kolejnych miesiącach zachęcał polskich żołnierzy do powrotu, zarazem jednak w 1946 roku utworzył Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia, który umożliwił większości z nich osiedlenie się w Wielkiej Brytanii. Ustawą z 1947 roku laburzyści otworzyli im drogę do pozostania na Wyspach na stałe.

Państwo opiekuńcze

Najtrwalszym skutkiem wyborów z 1945 roku okazała się przebudowa brytyjskiego państwa. W ciągu kolejnych sześciu lat rząd Attleego upaństwowił Bank Anglii (1946), górnictwo węglowe (1947), koleje, transport i energetykę (1948), gazownictwo (1949) oraz hutnictwo (1951). Ustawa o ubezpieczeniach społecznych z 1946 roku wprowadziła powszechny system zasiłków na wypadek choroby, bezrobocia i starości, zgodny w ogólnych zarysach z propozycjami Beveridge’a. 5 lipca 1948 roku – dokładnie trzy lata po głosowaniu – rozpoczęła działalność National Health Service, bezpłatna, finansowana z podatków służba zdrowia, której twórcą był Bevan. Rząd budował też setki tysięcy mieszkań komunalnych i rozbudowywał szkolnictwo.

Wszystko to działo się w kraju zrujnowanym finansowo przez wojnę. Gdy w sierpniu 1945 roku Stany Zjednoczone nagle zakończyły dostawy w ramach Lend-Lease, Wielka Brytania musiała zaciągnąć wielką amerykańską pożyczkę, a racjonowanie żywności trwało do 1954 roku. Model państwa dobrobytu zbudowany przez laburzystów przyjęli jednak w głównych zarysach także konserwatyści, którzy wrócili do władzy w 1951 roku – z Churchillem ponownie jako premierem. Ten ponadpartyjny kompromis przetrwał w brytyjskiej polityce do lat siedemdziesiątych.

Miejsce w wojnie

Wybory z lipca 1945 roku były wyjątkowym wydarzeniem: w trakcie trwającej jeszcze wojny jedno z trzech zwycięskich mocarstw w pokojowej, demokratycznej procedurze odsunęło od władzy przywódcę, z którego imieniem kojarzono brytyjski opór wobec Hitlera. Zmiana nastąpiła w samym środku konferencji, która miała ustalić powojenny porządek w Europie, ale nie zakłóciła ani jej przebiegu, ani prowadzenia wojny z Japonią – Attlee przejął obowiązki płynnie, a w ciągu następnych tygodni to jego rząd przyjął kapitulację Japonii i rozpoczął demontaż wojennej gospodarki.

Dla Wielkiej Brytanii był to zarazem koniec epoki. Rząd Attleego, zamiast odbudowywać przedwojenny ład, rozpoczął przebudowę państwa, a w ciągu kilku lat także wycofywanie się z imperium – w 1947 roku niepodległość uzyskały Indie i Pakistan. Churchill, choć przegrał wybory, pozostał przywódcą opozycji i jednym z najbardziej słuchanych polityków świata; jego przemówienie w Fulton w marcu 1946 roku o „żelaznej kurtynie” stało się jednym z symbolicznych początków zimnej wojny, w której laburzystowski rząd Attleego i Bevina, współtwórców NATO, stanął zdecydowanie po stronie Zachodu.