Poradnik
Powołani do Wehrmachtu
Przewodnik dla rodzin mężczyzn z ziem wcielonych do Rzeszy: Górnego Śląska, Pomorza i Wielkopolski. Od 1940 roku mieszkańców tych ziem dzielono według niemieckiej listy narodowościowej (Volksliste), a od 1942 roku także grupa III oznaczała obowiązek służby wojskowej. Pobór był w większości przymusowy: odmowa groziła oskarżeniem o dezercję, a rodzinie represjami. Według Ryszarda Kaczmarka w Wehrmachcie służyło ok. pół miliona Polaków, co najmniej 200 tys. z nich zginęło, a ok. 83 tys. zdezerterowało i trafiło do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.
Jak szukać
- 01Warto zacząć od tego, co zostało w domu: Soldbuchu, nieśmiertelnika (Erkennungsmarke) albo jego numeru, zdjęć w mundurze, listów z poczty polowej z numerem Feldpost, zawiadomienia o śmierci lub zaginięciu. Numer z nieśmiertelnika i numer poczty polowej pozwalają ustalić jednostkę. Potrzebne będą też dokładne dane: imię i nazwisko (także w niemieckiej pisowni), data i miejsce urodzenia.
- 02Główne źródło to dawna Deutsche Dienststelle (WASt), od 2019 roku część Bundesarchiv. Wnioski o informacje o żołnierzach Wehrmachtu przyjmuje Abteilung Deutsches Reich w Berlinie-Tegel: trzeba wysłać podpisany wniosek o udostępnienie (Benutzungsantrag) i, jeśli to możliwe, formularz zlecenia kwerendy, skanem e-mailem albo pocztą. Zbiory obejmują m.in. ok. 100 mln meldunków o nieśmiertelnikach, ok. 15 mln meldunków o stratach i kartotekę z ponad 18,5 mln nazwisk. W kartotekach żołnierze z Volkslisty figurują jak Niemcy, dlatego warto podać różne warianty pisowni nazwiska.
- 03Jeśli żołnierz zginął, warto sprawdzić internetową wyszukiwarkę grobów Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge (ok. 5,4 mln poległych i zaginionych). Wystarczy imię, nazwisko lub miejsce urodzenia; nie wszystkie miejsca urodzenia są w bazie, więc warto próbować bez nich. Gdy nazwiska nie ma, strona proponuje formularz zapytania.
- 04Jeśli żołnierz zaginął na froncie wschodnim albo trafił do niewoli radzieckiej, poszukiwania prowadzi Służba Poszukiwań Niemieckiego Czerwonego Krzyża (DRK-Suchdienst), która korzysta z akt z archiwów byłego ZSRR. Osoby mieszkające poza Niemcami powinny najpierw zwrócić się do Czerwonego Krzyża swojego kraju, w Polsce do Krajowego Biura Informacji i Poszukiwań PCK. Akta jeńców w niewoli zachodnich aliantów (ok. 7 mln dokumentów) ma Bundesarchiv.
- 05Wiele osób z Wehrmachtu, zwłaszcza wziętych do niewoli na Zachodzie, wstąpiło potem do Polskich Sił Zbrojnych; po kapitulacji we Włoszech 2 Korpus szybko rósł właśnie dzięki nim. Ich teczki z okresu służby w PSZ ma brytyjskie Ministerstwo Obrony (wniosek przez gov.uk); szczegóły są w przewodniku „Żołnierze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie”.
- 06Kwestionariusze Volkslisty zachowały się częściowo w archiwach państwowych i w IPN. Katalog archiwalny IPN opisuje np. zespół kwestionariuszy DVL z Katowic; zbiory archiwów państwowych przeszukuje się na szukajwarchiwach.gov.pl (zob. przewodnik „Od czego zacząć”). Wpis na listę mówi o decyzji niemieckiego urzędnika, nie o tożsamości człowieka.
Gdzie szukać
- Archiwum / zbioryBundesarchiv, Abteilung Deutsches Reich (dawna Deutsche Dienststelle / WASt) ↗Informacje o żołnierzach Wehrmachtu: meldunki o nieśmiertelnikach i przydziałach, meldunki o stratach, kartoteka centralna, karty grobów, akta jeńców z niewoli zachodnich aliantów. Wniosek i zlecenie kwerendy wysyła się e-mailem (skan) lub pocztą do Berlina-Tegel.bundesarchiv.de/im-archiv-recherchieren/archivgut-recherchieren/personen-und-familienforschung/personenbezogene-unterlagen-militaerischer-herkunft
- Wyszukiwarka onlineVolksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge: wyszukiwarka grobów ↗Internetowy wykaz ok. 5,4 mln niemieckich poległych i zaginionych obu wojen światowych, przeszukiwany po imieniu, nazwisku, dacie i miejscu urodzenia. Baza jest wciąż uzupełniana; gdy nazwiska brak, można wysłać formularz zapytania.volksbund.de/erinnern-gedenken/graebersuche-online
- Archiwum / zbiorySłużba Poszukiwań Niemieckiego Czerwonego Krzyża (DRK-Suchdienst) ↗Wyjaśnia losy zaginionych żołnierzy Wehrmachtu i cywilów: ma kartotekę ok. 50 mln kart o ponad 20 mln osób oraz akta internowanych z dawnych archiwów radzieckich. Przyjmuje zapytania przez formularz online; osoby spoza Niemiec powinny zacząć od Czerwonego Krzyża swojego kraju.drk-suchdienst.de/wie-wir-helfen/suchen/zweiter-weltkrieg
- Archiwum / zbioryPolski Czerwony Krzyż, Krajowe Biuro Informacji i Poszukiwań ↗Wydaje zaświadczenia o wojennych losach osób na podstawie akt i kwerend i współpracuje z Czerwonym Krzyżem innych państw. Wniosek składa się na drukach poszukiwawczych pocztą tradycyjną lub elektroniczną.pck.pl/co-robimy/kbiip
- Archiwum / zbioryMinisterstwo Obrony Wielkiej Brytanii (MOD), akta żołnierzy polskich pod brytyjskim dowództwem ↗Teczki żołnierzy, którzy po niewoli lub dezercji z Wehrmachtu wstąpili do Polskich Sił Zbrojnych. Wniosek online lub pocztą; strona podaje, że MOD nie pobiera opłaty.gov.uk/get-copy-military-service-records/apply-for-the-records-of-a-deceased-serviceperson
- Wyszukiwarka onlineArchiwum IPN: katalog archiwalny ↗Opisy akt w zasobie IPN, w tym zespołów Deutsche Volksliste, np. kwestionariuszy DVL z Katowic. Katalog opisuje jednostki archiwalne; wgląd lub kopie zamawia się w archiwum.inwentarz.ipn.gov.pl
Adresy i zakres zbiorów sprawdziliśmy na stronach tych instytucji. Zasady udostępniania mogą się zmieniać: przed wysłaniem zapytania warto zajrzeć na ich aktualną stronę.
Przeczytaj w kronice
- 1939Wcielenie ziem polskich do Rzeszy i Generalne Gubernatorstwo26 października 1939 weszły w życie dekrety Hitlera. Zachodnią Polskę wcielono do Rzeszy, a z centralnej utworzono Generalne Gubernatorstwo Hansa Franka.
- 1945Kapitulacja wojsk niemieckich we Włoszech2 maja 1945 o 14.00 czasu lokalnego weszła w życie kapitulacja z Caserty. Niemieckie wojska we Włoszech złożyły broń jako pierwszy cały front Rzeszy.
- 1945Zdobycie Gdańska30 marca 1945 wojska 2 Frontu Białoruskiego i polscy czołgiści zdobyli Gdańsk. Główne Miasto legło w gruzach, w dużej części spalone już po walkach.
- 1945Operacja pomorska10 lutego – 4 kwietnia 1945 dwa fronty białoruskie i 1 Armia WP rozbiły Niemców na Pomorzu, wyszły nad Bałtyk i zdobyły Kołobrzeg, Gdynię i Gdańsk.
- 1945Początek bitwy o Poznań24 stycznia 1945 wojska 1 Frontu Białoruskiego odcięły Poznań, ogłoszony twierdzą. Zaczęła się bitwa o miasto, zakończona dopiero 23 lutego na Cytadeli.