Poradnik

Robotnicy przymusowi w Rzeszy

Dla rodzin Polaków wywiezionych do pracy w Rzeszy: do fabryk, kopalń i gospodarstw, z łapanek, z nakazu urzędów pracy albo po wysiedleniu. Robotników z okupowanej Polski wywożono od 1939 roku, a po upadku powstania warszawskiego z obozu w Pruszkowie wysłano na roboty lub do obozów koncentracyjnych blisko 150 tysięcy osób. Wiosną 1945 roku w Niemczech było, według ostrożnych szacunków, ponad 7 milionów cudzoziemskich robotników, wśród nich ponad półtora miliona Polaków; wielu po wojnie przez miesiące lub lata pozostawało w obozach dla dipisów.

Jak szukać

1. 01Warto zacząć od domowych papierów: niemieckiej książeczki pracy (Arbeitsbuch), karty pracy (Arbeitskarte), karty kwitowej ubezpieczenia (Quittungskarte) ze znaczkami składek, listów i zdjęć z miejsca pracy, a także powojennych dokumentów repatriacyjnych. Nazwa pracodawcy lub gospodarstwa, miejscowość i lata pracy to klucz do dalszych poszukiwań.
2. 02Następnie przeszukać archiwum online Arolsen Archives. To największy zbiór dokumentów o cywilnych robotnikach przymusowych w Rzeszy (m.in. około 4,2 miliona pozycji w kartotece Kriegszeitkartei) oraz o dipisach po 1945 roku; o pracy przymusowej na terenach okupowanych Arolsen nie ma prawie nic. Szuka się po nazwisku, imieniu, nazwisku panieńskim, miejscu i dacie urodzenia.
3. 03Warto też sprawdzić bazę IPN straty.pl, która ma osobną kategorię robotników przymusowych i zapisuje pracodawcę, miejsce i daty pracy. Jeśli bliskiego tam nie ma, można go dopisać przez kwestionariusz na stronie.
4. 04Potem napisać do Centrum Informacji o Ofiarach II Wojny Światowej IPN. Archiwum IPN ma kartoteki robotników przymusowych, m.in. z Brandenburgii, Pomorza, Turyngii, Badenii, okolic Hamburga, zakładów Siemensa w Berlinie i krakowskiego Arbeitsamtu. W formularzu podaje się imię, nazwisko, datę urodzenia (wystarczy przybliżony rok), imiona rodziców i miejsce zamieszkania w czasie wojny.
5. 05Równolegle można wysłać zapytanie do Arolsen Archives przez formularz (także po polsku); strona podaje średni czas odpowiedzi 5 miesięcy, najdłuższy 13. Wnioski o świadczenia, które robotnicy przymusowi składali w latach 1992–2007 do Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie”, zawierają często szczegółowe opisy miejsc pracy; według doniesień z 2012 roku archiwum fundacji przejmowało Archiwum Akt Nowych (oddział w Milanówku), więc o te akta warto pytać AAN.
6. 06Dla tła warto sięgnąć po relacje innych robotników: archiwum świadków w Centrum Dokumentacji Pracy Przymusowej w Berlinie i internetowe archiwum wywiadów „Zwangsarbeit 1939–1945”. Berlińskie centrum nie prowadzi poszukiwań osób spoza Berlina i odsyła w takich sprawach do Arolsen.

Gdzie szukać

• Wyszukiwarka onlineArolsen Archives – archiwum online i zapytania ↗Główny zbiór dokumentów o cywilnych robotnikach przymusowych w Rzeszy i o dipisach po 1945 roku; część skanów można przeszukać online po nazwisku. O resztę pyta się przez formularz zapytania (także po polsku); dokumentów o pracy na terenach okupowanych prawie nie ma.collections.arolsen-archives.org/en/search
• Archiwum / zbioryCentrum Informacji o Ofiarach II Wojny Światowej (Archiwum IPN) – kartoteki robotników przymusowych ↗Kartoteki polskich robotników przymusowych z kilku regionów Rzeszy, zakładów i urzędów pracy, a także akta Arbeitsamtów i książeczki pracy. Rodziny pytają przez formularz „Prześlij zapytanie”, e-mailem lub pocztą.ofiary.ipn.gov.pl/ofi/z-archiwum-ipn/pracownicy-przymusowi/kartoteki-robotnikow-pr
• Wyszukiwarka onlineStraty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką (IPN) ↗Imienna baza IPN o ofiarach i represjonowanych pod okupacją niemiecką, z osobną kategorią robotników przymusowych (rodzaj pracy, pracodawca, miejsce i daty). Szuka się po nazwisku, imionach rodziców, miejscu i dacie urodzenia.straty.pl/szukaj-osoby.php
• Archiwum / zbioryCentrum Dokumentacji Pracy Przymusowej (Dokumentationszentrum NS-Zwangsarbeit), Berlin ↗Archiwum świadków z wywiadami, listami, zdjęciami i dokumentami byłych robotników przymusowych oraz biblioteka. Z zasady nie odpowiada na zapytania o osoby i miejsca pracy spoza Berlina; w takich sprawach odsyła do Arolsen.ns-zwangsarbeit.de/en
• Wyszukiwarka onlineArchiwum „Zwangsarbeit 1939–1945. Erinnerungen und Geschichte” ↗Blisko 600 nagranych wywiadów z byłymi robotnikami przymusowymi z 26 krajów, z transkrypcjami, zdjęciami i biogramami (Freie Universität Berlin i partnerzy). Dostęp po rejestracji online; to źródło relacji, nie wyszukiwarka konkretnych osób.zwangsarbeit-archiv.de/en

Adresy i zakres zbiorów sprawdziliśmy na stronach tych instytucji. Zasady udostępniania mogą się zmieniać: przed wysłaniem zapytania warto zajrzeć na ich aktualną stronę.

Przeczytaj w kronice

• 1945Odezwa Eisenhowera do Niemców31 marca 1945 Eisenhower wezwał żołnierzy Wehrmachtu do zaprzestania walki, a robotników przymusowych – do opuszczenia fabryk i węzłów kolejowych.
• 1943Obowiązek pracy w III RzeszyRozporządzenie Sauckla z 27 stycznia 1943 nakazało Niemcom w wieku 16–65 lat i Niemkom w wieku 17–45 lat zgłosić się do pracy na rzecz obrony Rzeszy.
• 1944Kapitulacja Powstania Warszawskiego2 października 1944 w Ożarowie podpisano układ kończący powstanie warszawskie. AK otrzymała prawa kombatanckie, a ludność stolicy wypędzono.
• 1939Wcielenie ziem polskich do Rzeszy i Generalne Gubernatorstwo26 października 1939 weszły w życie dekrety Hitlera. Zachodnią Polskę wcielono do Rzeszy, a z centralnej utworzono Generalne Gubernatorstwo Hansa Franka.
• 1945Okrążenie Zagłębia Ruhry1 kwietnia 1945 amerykańskie 1 i 9 Armia spotkały się pod Lippstadt. W kotle w Zagłębiu Ruhry znalazła się Grupa Armii B Modela – 320–370 tysięcy żołnierzy.
• 1945Początek oblężenia Wrocławia13 lutego 1945 wojska 1 Frontu Ukraińskiego zamknęły pierścień wokół Wrocławia. Zaczęło się oblężenie Festung Breslau, trwające do 6 maja.
• 1945Ucieczka z Prus WschodnichOkoło 20 stycznia 1945 z Prus Wschodnich ruszyła masowa ucieczka cywilów. Koch długo zakazywał ewakuacji, więc kolumny wozów wyruszyły za późno, w mróz.